بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده
#1
ازان پس جهانجوی خسته جگر
✦
برون کرد مردی چو مرغی به پر
#2
سوی زابلستان فرستاد زود
✦
به نزدیک دستان و رستم درود
#3
کنون چشم شد تیره و تیره بخت
✦
به خاک اندر آمد سر تاج و تخت
#4
جگر خسته در چنگ آهرمنم
✦
همی بگسلد زار جان از تنم
#5
چو از پندهای تو یادآورم
✦
همی از جگر سرد باد آورم
#6
نرفتم به گفتار تو هوشمند
✦
ز کم دانشی بر من آمد گزند
#7
اگر تو نبندی بدین بد میان
✦
همه سود را مایه باشد زیان
#8
چو پوینده نزدیک دستان رسید
✦
بگفت آنچ دانست و دید و شنید
#9
هم آن گنج و هم لشکر نامدار
✦
بیاراسته چون گل اندر بهار
#10
همه چرخ گردان به دیوان سپرد
✦
تو گویی که باد اندر آمد ببرد
#11
چو بشنید بر تن بدرید پوست
✦
ز دشمن نهان داشت این هم ز دوست
#12
به روشن دل از دور بدها بدید
✦
که زین بر زمانه چه خواهد رسید
#13
به رستم چنین گفت دستان سام
✦
که شمشیر کوته شد اندر نیام
#14
نشاید کزین پس چمیم و چریم
✦
وگر تخت را خویشتن پروریم
#15
که شاه جهان در دم اژدهاست
✦
به ایرانیان بر چه مایه بلاست
#16
کنون کرد باید ترا رخش زین
✦
بخواهی به تیغ جهان بخش کین
#17
همانا که از بهر این روزگار
✦
ترا پرورانید پروردگار
#18
نشاید بدین کار آهرمنی
✦
که آسایش آری و گر دم زنی
#19
برت را به ببر بیان سخت کن
✦
سر از خواب و اندیشه پردخت کن
#20
هران تن که چشمش سنان تو دید
✦
که گوید که او را روان آرمید
#21
اگر جنگ دریا کنی خون شود
✦
از آوای تو کوه هامون شود
#22
نباید که ارژنگ و دیو سپید
✦
به جان از تو دارند هرگز امید
#23
کنون گردن شاه مازندران
✦
همه خرد بشکن بگرز گران
#24
چنین پاسخش داد رستم که راه
✦
درازست و من چون شوم کینه خواه
#25
ازین پادشاهی بدان گفت زال
✦
دو راهست و هر دو به رنج و وبال
#26
یکی از دو راه آنک کاووس رفت
✦
دگر کوه و بالا و منزل دو هفت
#27
پر از دیو و شیرست و پر تیرگی
✦
بماند بدو چشمت از خیرگی
#28
تو کوتاه بگزین شگفتی ببین
✦
که یار تو باشد جهان‌آفرین
#29
اگرچه به رنجست هم بگذرد
✦
پی رخش فرخ زمین بسپرد
#30
شب تیره تا برکشد روز چاک
✦
نیایش کنم پیش یزدان پاک
#31
مگر باز بینم بر و یال تو
✦
همان پهلوی چنگ و گوپال تو
#32
و گر هوش تو نیز بر دست دیو
✦
برآید به فرمان گیهان خدیو
#33
تواند کسی این سخن بازداشت
✦
چنان کاو گذارد بباید گذاشت
#34
نخواهد همی ماند ایدر کسی
✦
بخوانند اگرچه بماند بسی
#35
کسی کاو جهان را بنام بلند
✦
گذارد به رفتن نباشد نژند
#36
چنین گفت رستم به فرخ پدر
✦
که من بسته دارم به فرمان کمر
#37
ولیکن بدوزخ چمیدن به پای
✦
بزرگان پیشین ندیدند رای
#38
همان از تن خویش نابوده سیر
✦
نیاید کسی پیش درنده شیر
#39
کنون من کمربسته و رفته‌گیر
✦
نخواهم جز از دادگر دستگیر
#40
تن و جان فدای سپهبد کنم
✦
طلسم دل جادوان بشکنم
#41
هرانکس که زنده است ز ایرانیان
✦
بیارم ببندم کمر بر میان
#42
نه ارژنگ مانم نه دیو سپید
✦
نه سنجه نه پولاد غندی نه بید
#43
به نام جهان‌آفرین یک خدای
✦
که رستم نگرداند از رخش پای
#44
مگر دست ارژنگ بسته چو سنگ
✦
فگنده به گردنش در پالهنگ
#45
سر و مغز پولاد را زیر پای
✦
پی رخش برده زمین را ز جای
#46
بپوشید ببر و برآورد یال
✦
برو آفرین خواند بسیار زال
#47
چو رستم برخش اندر آورد پای
✦
رخش رنگ بر جای و دل هم به جای
#48
بیامد پر از آب رودابه روی
✦
همی زار بگریست دستان بروی
#49
بدو گفت کای مادر نیکخوی
✦
نه بگزیدم این راه برآرزوی
#50
مرا در غم خود گذاری همی
✦
به یزدان چه امیدداری همی
#51
چنین آمدم بخشش روزگار
✦
تو جان و تن من به زنهار دار
#52
به پدرود کردنش رفتند پیش
✦
که دانست کش باز بینند بیش
#53
زمانه بدین سان همی بگذرد
✦
دمش مرد دانا همی بشمرد
#54
هران روز بد کز تو اندر گذشت
✦
بر آنی کزو گیتی آباد گشت
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.