بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال

#1

درخت برومند چون شد بلند

✦

گر آید ز گردون برو بر گزند

#2

شود برگ پژمرده و بیخ سست

✦

سرش سوی پستی گراید نخست

#3

چو از جایگه بگسلد پای خویش

✦

به شاخ نو آیین دهد جای خویش

#4

مراو را سپارد گل و برگ و باغ

✦

بهاری به کردار روشن چراغ

#5

اگر شاخ بد خیزد از بیخ نیک

✦

تو با شاخ تندی میاغاز ایک

#6

پدر چون به فرزند ماند جهان

✦

کند آشکارا برو بر نهان

#7

گر او بفگند فر و نام پدر

✦

تو بیگانه خوانش مخوانش پسر

#8

کرا گم شود راه آموزگار

✦

سزد گر جفا بیند از روزگار

#9

چنین است رسم سرای کهن

✦

سرش هیچ پیدا نبینی ز بن

#10

چو رسم بدش بازداند کسی

✦

نخواهد که ماند به گیتی بسی

#11

چو کاووس بگرفت گاه پدر

✦

مر او را جهان بنده شد سر به سر

#12

همان تخت و هم طوق و هم گوشوار

✦

همان تاج زرین زبرجد نگار

#13

همان تازی اسپان آگنده یال

✦

به گیتی ندانست کس را همال

#14

چنان بد که در گلشن زرنگار

✦

همی خورد روزی می خوشگوار

#15

یکی تخت زرین بلورینش پای

✦

نشسته بروبر جهان کدخدای

#16

ابا پهلوانان ایران به هم

✦

همی رای زد شاه بر بیش و کم

#17

چو رامشگری دیو زی پرده‌دار

✦

بیامد که خواهد بر شاه بار

#18

چنین گفت کز شهر مازندران

✦

یکی خوشنوازم ز رامشگران

#19

اگر در خورم بندگی شاه را

✦

گشاید بر تخت او راه را

#20

برفت از بر پرده سالار بار

✦

خرامان بیامد بر شهریار

#21

بگفتا که رامشگری بر درست

✦

ابا بربط و نغز رامشگرست

#22

بفرمود تا پیش او خواندند

✦

بر رود سازانش بنشاندند

#23

به بربط چو بایست بر ساخت رود

✦

برآورد مازندرانی سرود

#24

که مازندران شهر ما یاد باد

✦

همیشه بر و بومش آباد باد

#25

که در بوستانش همیشه گلست

✦

به کوه اندرون لاله و سنبلست

#26

هوا خوشگوار و زمین پرنگار

✦

نه گرم و نه سرد و همیشه بهار

#27

نوازنده بلبل به باغ اندرون

✦

گرازنده آهو به راغ اندرون

#28

همیشه بیاساید از خفت و خوی

✦

همه ساله هرجای رنگست و بوی

#29

گلابست گویی به جویش روان

✦

همی شاد گردد ز بویش روان

#30

دی و بهمن و آذر و فرودین

✦

همیشه پر از لاله بینی زمین

#31

همه ساله خندان لب جویبار

✦

به هر جای باز شکاری به کار

#32

سراسر همه کشور آراسته

✦

ز دیبا و دینار وز خواسته

#33

بتان پرستنده با تاج زر

✦

همه نامداران به زرین کمر

#34

چو کاووس بشنید از او این سخن

✦

یکی تازه اندیشه افگند بن

#35

دل رزمجویش ببست اندران

✦

که لشکر کشد سوی مازندران

#36

چنین گفت با سرفرازان رزم

✦

که ما سر نهادیم یکسر به بزم

#37

اگر کاهلی پیشه گیرد دلیر

✦

نگردد ز آسایش و کام سیر

#38

من از جم و ضحاک و از کیقباد

✦

فزونم به بخت و به فر و به داد

#39

فزون بایدم زان ایشان هنر

✦

جهانجوی باید سر تاجور

#40

سخن چون به گوش بزرگان رسید

✦

ازیشان کس این رای فرخ ندید

#41

همه زرد گشتند و پرچین بروی

✦

کسی جنگ دیوان نکرد آرزوی

#42

کسی راست پاسخ نیارست کرد

✦

نهانی روان‌شان پر از باد سرد

#43

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو

✦

چو خراد و گرگین و رهام نیو

#44

به آواز گفتند ما کهتریم

✦

زمین جز به فرمان تو نسپریم

#45

ازان پس یکی انجمن ساختند

✦

ز گفتار او دل بپرداختند

#46

نشستند و گفتند با یکدگر

✦

که از بخت ما را چه آمد به سر

#47

اگر شهریار این سخنها که گفت

✦

به می خوردن اندر نخواهد نهفت

#48

ز ما و ز ایران برآمد هلاگ

✦

نماند برین بوم و بر آب و خاک

#49

که جمشید با فر و انگشتری

✦

به فرمان او دیو و مرغ و پری

#50

ز مازندران یاد هرگز نکرد

✦

نجست از دلیران دیوان نبرد

#51

فریدون پردانش و پرفسون

✦

همین را روانش نبد رهنمون

#52

اگر شایدی بردن این بد بسر

✦

به مردی و گنج و به نام و هنر

#53

منوچهر کردی بدین پیشدست

✦

نکردی برین بر دل خویش پست

#54

یکی چاره باید کنون اندرین

✦

که این بد بگردد ز ایران زمین

#55

چنین گفت پس طوس با مهتران

✦

که ای رزم دیده دلاور سران

#56

مراین بند را چاره اکنون یکیست

✦

بسازیم و این کار دشوار نیست

#57

هیونی تکاور بر زال سام

✦

بباید فرستاد و دادن پیام

#58

که گر سر به گل داری اکنون مشوی

✦

یکی تیز کن مغز و بنمای روی

#59

مگر کاو گشاید لب پندمند

✦

سخن بر دل شهریار بلند

#60

بگوید که این اهرمن داد یاد

✦

در دیو هرگز نباید گشاد

#61

مگر زالش آرد ازین گفته باز

✦

وگرنه سرآمد نشان فراز

#62

سخنها ز هر گونه برساختند

✦

هیونی تکاور برون تاختند

#63

رونده همی تاخت تا نیمروز

✦

چو آمد بر زال گیتی فروز

#64

چنین داد از نامداران پیام

✦

که ای نامور با گهر پور سام

#65

یکی کار پیش آمد اکنون شگفت

✦

که آسانش اندازه نتوان گرفت

#66

برین کار گر تو نبندی کمر

✦

نه تن ماند ایدر نه بوم و نه بر

#67

یکی شاه را بر دل اندیشه خاست

✦

بپیچیدش آهرمن از راه راست

#68

به رنج نیاگانش از باستان

✦

نخواهد همی بود همداستان

#69

همی گنج بی‌رنج بگزایدش

✦

چراگاه مازندران بایدش

#70

اگر هیچ سرخاری از آمدن

✦

سپهبد همی زود خواهد شدن

#71

همی رنج تو داد خواهد به باد

✦

که بردی ز آغاز باکیقباد

#72

تو با رستم شیر ناخورده سیر

✦

میان را ببستی چو شیر دلیر

#73

کنون آن همه باد شد پیش اوی

✦

بپیچید جان بداندیش اوی

#74

چو بشنید دستان بپیچید سخت

✦

تنش گشت لرزان بسان درخت

#75

همی گفت کاووس خودکامه مرد

✦

نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد

#76

کسی کاو بود در جهان پیش گاه

✦

برو بگذرد سال و خورشید و ماه

#77

که ماند که از تیغ او در جهان

✦

بلرزند یکسر کهان و مهان

#78

نباشد شگفت ار بمن نگرود

✦

شوم خسته گر پند من نشنود

#79

ورین رنج آسان کنم بر دلم

✦

از اندیشهٔ شاه دل بگسلم

#80

نه از من پسندد جهان‌آفرین

✦

نه شاه و نه گردان ایران زمین

#81

شوم گویمش هرچ آید ز پند

✦

ز من گر پذیرد بود سودمند

#82

وگر تیز گردد گشادست راه

✦

تهمتن هم ایدر بود با سپاه

#83

پر اندیشه بود آن شب دیرباز

✦

چو خورشید بنمود تاج از فراز

#84

کمر بست و بنهاد سر سوی شاه

✦

بزرگان برفتند با او به راه

#85

خبر شد به طوس و به گودرز و گیو

✦

به رهام و گرگین و گردان نیو

#86

که دستان به نزدیک ایران رسید

✦

درفش همایونش آمد پدید

#87

پذیره شدندش سران سپاه

✦

سری کاو کشد پهلوانی کلاه

#88

چو دستان سام اندر آمد به تنگ

✦

پذیره شدندنش همه بی‌درنگ

#89

برو سرکشان آفرین خواندند

✦

سوی شاه با او همی راندند

#90

بدو گفت طوس ای گو سرفراز

✦

کشیدی چنین رنج راه دراز

#91

ز بهر بزرگان ایران زمین

✦

برآرامش این رنج کردی گزین

#92

همه سر به سر نیک خواه توایم

✦

ستوده به فر کلاه توایم

#93

ابا نامداران چنین گفت زال

✦

که هر کس که او را نفرسود سال

#94

همه پند پیرانش آید به یاد

✦

ازان پس دهد چرخ گردانش داد

#95

نشاید که گیریم ازو پند باز

✦

کزین پند ما نیست خود بی‌نیاز

#96

ز پند و خرد گر بگردد سرش

✦

پشیمانی آید ز گیتی برش

#97

به آواز گفتند ما با توایم

✦

ز تو بگذرد پند کس نشنویم

#98

همه یکسره نزد شاه آمدند

✦

بر نامور تخت گاه آمدند

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما