🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
89 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴۵ - سفارت خراد برزین به چین، ناکامی نزد خاقان و درمان دخترش به حیلهٔ پزشکی
چون خبر برافراشته شدن درفش بهرام چوبین و گردآمدن سپاهی بیکران گرداگرد او به گوش خسروپرویز رسید، شاهنشاه ساسانی خطر این گرگِ بیدارشده از بیشه را دریافت. خسروپرویز خراد برزین—فرزانهٔ سخنور و آگاه به راز و رمز کشورداری—را به نزد خویش فراخواند و او را مامور ساخت تا در مهلتی چهارماهه به درگاه خاقان چین بشتابد. گنجینه‌های شاهی گشوده شد؛ گوهرهای گران‌بها، کمربندهای زرین و تیغ‌های هندوان به خراد سپرده شد تا دلِ خاقان را متمایل سازد. خراد برزین با حمایلی از هدیه‌های شاهوار راه چین را در پیش گرفت و از پهنهٔ جیحون گذشت.

با رسیدن خراد به درگاه خاقان، چاووشان ورود سفیر شاهنشاه ایران را جار زدند. خاقان چین بارگاه خویش را بیاراست و خراد برزین با وقار و ادبِ ایرانی گام به صحن نهاد. خراد با زبانی شیرین و حکمت‌آموز، سخن را با ستایش دادار جهان‌آفرین آغاز کرد—خدایی که چرخ گردنده و زمان و مکان را پدید آورده و مرگ را سرنوشت محتوم همگان، از جمشید و طهمورث گرفته تا کی‌قباد و اسفندیار و رستم ساخته است. سپس از پیوند دیرین میان شاهان ایران و خاقان‌های چین سخن گفت و دوستی خسروپرویز را به او عرضه داشت. خاقان چین که شیفتهٔ فصاحت و دانایی خراد شده بود، او را بر سریرِ خود بنشاند و هدایای گران‌سنگ را پذیرفت.

اما چون خراد برزین فرصت را غنیمت شمرده و بهرام چوبین را بدنهاد، پیمان‌شکن و اهریمن‌خو خواند و از خاقان خواست تا بهرام را دستگیر کرده به ایران فرستد، خاقان چهره در کشید. خاقان بانگ برآورد که هرگز پیمان خویش را با میهمان پناهنده نمی‌شکند و دست خویش را به خیانت نمی‌آلود. خراد دریافت که بهرام پیشتر با پیوند زناشویی با دختر خاقان و هوش‌ربایی از لشکریان چین، دلِ خاقان را کاملاً تسخیر کرده و دیپلماسی آشکار کارگر نخواهد افتاد.

خراد برزین بی‌آنکه ناامید شود، راه چاره‌جوییِ پنهان در پیش گرفت. او دریافت که دختر خاتون (همسر خاقان) به بیماری تبِ سوزان گرفتار آمده و پزشکان از درمانش فرو مانده‌اند. خراد همچنین به مردی ترک و ته‌دست به نام قلون نیکی نمود و او را نمک‌گیرِ مهربانی خویش ساخت. سپس، خراد با تدبیری هوشمندانه خود را پزشکی نامدار از دیار دور معرفی نمود و با چاره‌گریِ کدخدای سرا، به بالین دختر بیمار رفت. او با تجویز عصارهٔ انار و ترهٔ کاسنی و خنک‌کننده‌های گیاهی، تبِ جانکاه را فرو نشاند و دختر پس از هفت روز به فرمان یزدان تندرستی خویش را بازیافت. خاتون غرق در شادی، بدره‌ای از دینار و جامه‌های زربفت به او پیشکش کرد، اما خراد از پذیرش سیم و زر سر باز زد تا پاداش خویش را در روز مبادا و برای سرنگونی بهرام به کار گیرد.
#1
چو آگاهی آمد به شاه بزرگ
✦
که از بیشه بیرون خرامید گرگ
#2
سپاهی بیاورد بهرام گرد
✦
که از آسمان روشنایی ببرد
#3
به خراد برزین چنین گفت شاه
✦
که بگزین برین کار بر چار ماه
#4
یکی سوی خاقان بی‌مایه پوی
✦
سخن هرچ دانی که باید بگوی
#5
به ایران و نیران تو داناتری
✦
همان بر زبان بر توانا‌تری
#6
در گنج بگشاد و چندان گهر
✦
بیاورد شمشیر و زرین کمر
#7
که خراد برزین بران خیره ماند
✦
همی در نهان نام یزدان بخواند
#8
چو با هدیه‌ها راه چین بر گرفت
✦
به جیحون یکی راه دیگر گرفت
#9
چو نزدیک درگاه خاقان رسید
✦
نگه کرد و گوینده‌ای برگزید
#10
بدان تا بگوید که از نزد شاه
✦
فرستاده آمد بدین بارگاه
#11
چو بشنید خاقان بیاراست گاه
✦
بفرمود تا برگشادند راه
#12
فرستاده آمد به تنگی فراز
✦
زبان کرد کوتاه و بردش نماز
#13
بدو گفت هرگه که فرمان دهی
✦
به گفتن زبان بر گشاید رهی
#14
بدو گفت خاقان به شیرین زبان
✦
دل مردم پیر گردد جوان
#15
بگو آن سخن‌ها که سود اندروست
✦
سخن گفت مغز‌ست و ناگفته پوست
#16
چو خراد برزین شنید آن سخن
✦
به‌یاد آمدش کینهای کهن
#17
نخست آفرین کرد بر کردگار
✦
توانا و دانندهٔ روزگار
#18
که چرخ و مکان و زمان آفرید
✦
توانایی و ناتوان آفرید
#19
همان چرخ گردندهٔ بی ستون
✦
چرا نه به فرمان او در نه چون
#20
بدان آفرین کو جهان آفرید
✦
بلند آسمان و زمین گسترید
#21
توانا و دانا و دارنده اوست
✦
سپهر و زمین را نگارنده اوست
#22
به چرخ اندرون آفتاب آفرید
✦
شب و روز و آرام و خواب آفرید
#23
توانایی اوراست ما بنده‌ایم
✦
همه راستیهاش گوینده‌ایم
#24
یکی را دهد تاج و تخت بلند
✦
یکی را کند بنده و مستمند
#25
نه با اینش مهر و نه با آنش کین
✦
نداند کس این جز جهان‌آفرین
#26
که یک سر همه خاک را زاده‌ایم
✦
به بیچاره تن مرگ را داده‌ایم
#27
نخست اندر آیم ز جم برین
✦
جهاندار طهمورث بافرین
#28
چنین هم برو تاسر کی قباد
✦
همان نامداران که داریم یاد
#29
برین هم نشان تا به اسفندیار
✦
چو کیخسرو و رستم نامدار
#30
ز گیتی یکی دخمه شان بود بهر
✦
چشیدند بر جای تریاک زهر
#31
کنون شاه ایران به‌تن خویش تست
✦
همه شاد و غمگین به کم بیش تست
#32
به هنگام شاهان با آفرین
✦
پدر مادرش بود خاقان چین
#33
بدین روز پیوند ما تازه گشت
✦
همه کار بر دیگر اندازه گشت
#34
ز پیروزگر آفرین بر تو باد
✦
سر نامداران زمین تو باد
#35
همی‌گفت و خاقان بدو داده گوش
✦
چنین گفت کای مرد دانش فروش
#36
به ایران اگر نیز چون تو کسست
✦
ستاینده آسمان او بسست
#37
بران گاه جایی بپرداختش
✦
به نزدیکی خویش بنشاختش
#38
به فرمان او هدیه‌ها پیش برد
✦
یکایک به گنجور او برشمرد
#39
بدو گفت خاقان که بی‌خواسته
✦
مبادی تو اندر جهان کاسته
#40
گر از من پذیرفت خواهی تو چیز
✦
بگو تا پذیرم من آن چیز نیز
#41
وگر نه ز هدیه تو روشن‌تری
✦
به دانندگان جهان افسری
#42
یکی جای خرم بپرداختند
✦
ز هر گونه‌ای جامه‌ها ساختند
#43
به خوان و شکار و به بزم و به می
✦
به نزدیک خاقان بدی نیک پی
#44
همی‌جست و روزیش جایی بیافت
✦
به مردی به گفتارش اندر شتافت
#45
همی‌گفت بهرام بدگوهر است
✦
از آهرمن بد‌کنش بدتر است
#46
فروشد جهاندیدگان را به چیز
✦
که آن چیز گفتن نیرزد پشیز
#47
ورا هرمز تاجور برکشید
✦
به ارجش ز خورشید برتر کشید
#48
ندانست کس در جهان نام اوی
✦
ز گیتی بر آمد همه کام اوی
#49
اگر با تو بسیار خوبی کند
✦
به فرجام پیمان تو بشکند
#50
چنان هم که با شاه ایران شکست
✦
نه خسرو پرست و نه یزدان پرست
#51
گر او را فرستی به نزدیک شاه
✦
سر شاه ایران بر آری به ماه
#52
ازان پس همه چین و ایران تو راست
✦
نشستنگه آنجا کنی کت هواست
#53
چو خاقان شنید این سخن خیره شد
✦
دو چشمش ز گفتار او تیره شد
#54
بدو گفت زین سان سخن‌ها مگوی
✦
که تیره کنی نزد ما آب روی
#55
نیم من بداندیش و پیمان‌شکن
✦
که پیمان شکن خاک یابد کفن
#56
چو بشنید خراد برزین سخن
✦
بدانست کان کار او شد کهن
#57
که بهرام دادش به ایران امید
✦
سخن گفتن من شود باد و بید
#58
چو امید خاقان بدو تیره گشت
✦
به بیچارگی سوی خاتون گذشت
#59
همی‌جست تا کیست نزدیک اوی
✦
که روشن کند جان تاریک اوی
#60
یکی کدخدایی به‌دست آمدش
✦
همان نیز با او نشست آمدش
#61
سخن‌های خسرو بدو یاد کرد
✦
دل مرد بی‌تن بدان شاد کرد
#62
بدو گفت خاتون مرا دستگیر
✦
بود تا شوم بر درش بر دبیر
#63
چنین گفت با چاره‌گر کدخدای
✦
کزو آرزوها نیاید بجای
#64
که بهرام چوبینه داماد اوست
✦
و زویست بهرام را مغز و پوست
#65
تو مردی دبیری‌، یکی چاره ساز
✦
وزین نیز بر باد مگشای راز
#66
چو خراد برزین شنید این سخن
✦
نه سر دید پیمان او را نه بن
#67
یکی ترک بد پیر نامش قلون
✦
که ترکان ورا داشتندی زبون
#68
همه پوستین بود پوشیدنش
✦
ز کشک و ز ارزن بدی خوردنش
#69
کسی را فرستاد و او را بخواند
✦
بران نامور جایگاهش نشاند
#70
مر او را درم داد و دینار داد
✦
همان پوشش و خورد بسیار داد
#71
چو بر خوان نشستی ورا خواندی
✦
بر نامدارانش بنشاندی
#72
پر‌اندیشه بد مرد بسیاردان
✦
شکیبا دل و زیرک و کاردان
#73
وزان روی با کدخدای سرای
✦
ز خاتون چینی همی‌گفت رای
#74
همان پیش خاقان به روز و به شب
✦
چو رفتی همی‌داشتی بسته لب
#75
چنین گفت با مهتر آن مرد پیر
✦
که چون تو سرافراز مردی دبیر
#76
اگر در پزشکیت بهره بدی
✦
وگر نامت از دور شهره بدی
#77
یکی تاج نو بودیی بر سرش
✦
به ویژه که بیمار شد دخترش
#78
بدو گفت کاین دانشم نیز هست
✦
چو گویی بسایم برین کار دست
#79
بشد پیش خاتون دوان کدخدای
✦
که دانا پزشکی نوآمد به جای
#80
بدو گفت شادان زی و نوش خور
✦
بیارش‌، مخار اندرین کار سر
#81
بیامد به خراد برزین بگفت
✦
که این راز باید که داری نهفت
#82
برو پیش او نام خود را مگوی
✦
پزشکی کن از خویشتن تازه‌روی
#83
به نزدیک خاتون شد آن چاره‌گر
✦
تبه دید بیمار او را جگر
#84
بفرمود تا آب نار آورند
✦
همان ترهٔ جویبار آورند
#85
کجا تره گر کاسنی خواندش
✦
تبش خواست کز مغز بنشاندش
#86
به فرمان یزدان چو شد هفت روز
✦
شد آن دخت چون ماه گیتی‌فروز
#87
بیاورد دینار خاتون ز گنج
✦
یکی بدره و تای زربفت پنج
#88
بدو گفت کاین ناسزاوار چیز
✦
بگیر و بخواه آنچ بایدت نیز
#89
چنین داد پاسخ که این را بدار
✦
بخواهم هر آنگه که آید به کار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: