#1
چو تاریکتر شد شب اسفندیار
✦
بپوشید نو جامهٔ کارزار
“When the night grew darker around Esfandiyar, he put on new garments of war.”
#2
سر بند صندوقها برگشاد
✦
یکی تا بدان بستگان جست باد
“He opened the locks of the chests, so that those bound within might find air.”
#3
کباب و می آورد و نوشیدنی
✦
همان جامهٔ رزم و پوشیدنی
“He brought roast meat, wine, and drink, as well as garments of battle and armor.”
#4
چو نان خورده شد هر یکی را سه جام
✦
بدادند و گشتند زان شادکام
“When they had eaten bread, each was given three goblets of wine, and they became joyful.”
#5
چنین گفت کامشب شبی پربلاست
✦
اگر نام گیریم ز ایدر سزاست
“He spoke thus: 'Tonight is a night full of peril; it is fitting if we seek everlasting fame.'”
#6
بکوشید و پیکار مردان کنید
✦
پناه از بلاها به یزدان کنید
“'Strive hard and fight the battle of men; seek refuge from calamities in God Almighty.'”
#7
ازان پس یلان را به سه بهر کرد
✦
هرانکس که جستند ننگ و نبرد
“Thereafter he divided the heroes into three groups—all those who sought valor and combat.”
#8
یکی بهره زیشان میان حصار
✦
که سازند با هرکسی کارزار
“One part of them remained inside the fortress, to deal with whoever fought back.”
#9
دگر بهره تا بر در دژ شوند
✦
ز پیکار و خون ریختن نغنوند
“Another part went to the gate of the fortress, to fight and spill blood without slumber.”
#10
سیم بهره را گفت از سرکشان
✦
که باید که یابید زیشان نشان
“To the third group of champions he said: 'You must seek out those lords...'”
#11
که بودند با ما ز می دوش مست
✦
سرانشان به خنجر ببرید پست
“'...who were drunk with us on wine last night, and cut off their heads low with daggers.'”
#12
خود و بیست مرد از دلیران گرد
✦
بشد تیز و دیگر بدیشان سپرد
“He himself took twenty brave, heroic men and went swiftly, entrusting the rest to them.”
#13
به درگاه ارجاسپ آمد دلیر
✦
زره‌دار و غران به کردار شیر
“He arrived boldly at Arjasp's court, armored and roaring like a lion.”
#14
چو زخم خروش آمد از در سرای
✦
دوان پیش آزادگان شد همای
“When the clashing uproar echoed from the palace gate, Homa came running before the nobles.”
#15
ابا خواهر خویش به آفرید
✦
به خون مژه کرده رخ ناپدید
“Together with her sister Beh-Afarid, their cheeks obscured by bloody tears.”
#16
چو آمد به تنگ اندر اسفندیار
✦
دو پوشیده را دید چون نوبهار
“When Esfandiyar drew near, he saw the two veiled maidens looking like early spring.”
#17
چنین گفت با خواهران شیرمرد
✦
کز ایدر بپویید برسان گرد
“The lion-hearted hero said to his sisters: 'Hasten from this place like the wind!'”
#18
بدانجا که بازارگاه منست
✦
بسی زر و سیم است و گاه منست
“'Go to the place where my merchant's bazaar is; there is much gold, silver, and my throne.'”
#19
مباشید با من بدین رزمگاه
✦
اگر سر دهم گر ستانم کلاه
“'Do not remain with me in this battlefield, whether I lose my life or win the crown.'”
#20
بیامد یکی تیغ هندی به مشت
✦
کسی را که دید از دلیران بکشت
“He grasped an Indian sword in hand, slaying every champion he encountered.”
#21
همه بارگاهش چنان شد که راه
✦
نبود اندران نامور بارگاه
“His whole court became such that no pathway remained through that famed palace.”
#22
ز بس خسته و کشته و کوفته
✦
زمین همچو دریای آشوفته
“From so many wounded, slain, and crushed, the ground became like a turbulent sea.”
#23
چو ارجاسپ از خواب بیدار شد
✦
ز غلغل دلش پر ز تیمار شد
“When Arjasp woke from sleep, his heart was filled with anguish at the clamor.”
#24
بجوشید ارجاسپ از جایگاه
✦
بپوشید خفتان و رومی کلاه
“Arjasp leaped up from his place, put on his armor and a Roman helmet.”
#25
به دست اندرش خنجر آب‌گون
✦
دهن پر ز آواز و دل پر ز خون
“In his hand was a water-tempered dagger, his mouth full of cries, his heart full of blood.”
#26
بدو گفت کز مرد بازارگان
✦
بیابی کنون تیغ و دینارگان
“Esfandiyar said to him: 'Now from the merchant you shall receive sword and coins!'”
#27
یکی هدیه آرمت لهراسپی
✦
نهاده برو مهر گشتاسپی
“'I bring you a gift of Luhrasp, stamped with the seal of Goshtasp!'”
#28
برآویخت ارجاسپ و اسفندیار
✦
از اندازه بگذشتشان کارزار
“Arjasp and Esfandiyar locked in combat; their battle exceeded all measure.”
#29
پیاپی بسی تیغ و خنجر زدند
✦
گهی بر میان گاه بر سر زدند
“In succession they struck with sword and dagger, now at the waist, now at the head.”
#30
به زخم اندر ارجاسپ را کرد سست
✦
ندیدند بر تنش جایی درست
“With powerful blows Esfandiyar weakened Arjasp; no healthy spot remained on his body.”
#31
ز پای اندر آمد تن پیلوار
✦
جدا کردش از تن سر اسفندیار
“His elephant-like body fell to the ground, and Esfandiyar severed his head from his body.”
#32
چو شد کشته ارجاسپ آزرده‌جان
✦
خروشی برآمد ز کاخ زنان
“When Arjasp was slain with tormented soul, a great wail rose from the women's palace.”
#33
چنین است کردار گردنده دهر
✦
گهی نوش یابیم ازو گاه زهر
“Such is the way of revolving fate: at times we find sweet nectar, at times poison.”
#34
چه بندی دل اندر سرای سپنج
✦
چو دانی که ایدر نمانی مرنج
“Why bind your heart to this transient home? When you know you will not remain here, grieve not.”
#35
بپردخت ز ارجاسپ اسفندیار
✦
به کیوان برآورد ز ایوان دمار
“Esfandiyar finished with Arjasp and brought destruction upon the palace to the high heavens.”
#36
بفرمود تا شمع بفروختند
✦
به هر سوی ایوان همی سوختند
“He commanded candles to be lit, burning bright on every side of the palace.”
#37
شبستان او را به خادم سپرد
✦
ازان جایگه رشته‌تایی نبرد
“He committed Arjasp's harem to the eunuchs, taking not even a single thread from that place.”
#38
در گنج دینار او مهر کرد
✦
به ایوان نبودش کسی هم نبرد
“He sealed the gold treasure-houses; no rival remained to face him in the palace.”
#39
بیامد سوی آخور و برنشست
✦
یکی تیغ هندی گرفته به دست
“He came to the stable and mounted, holding an Indian blade in his hand.”
#40
ازان تازی اسپان کش آمد گزین
✦
بفرمود تا برنهادند زین
“Of the noble Arabian horses that pleased him, he commanded them to be saddled.”
#41
برفتند زانجا صد و شست مرد
✦
گزیده سواران روز نبرد
“One hundred and sixty men rode out from there—chosen horsemen for the day of battle.”
#42
همان خواهران را بر اسپان نشاند
✦
ز درگاه ارجاسپ لشکر براند
“He seated his sisters upon horses and drove his force away from Arjasp's palace.”
#43
وز ایرانیان نامور مرد چند
✦
به دژ ماند با ساوهٔ ارجمند
“And several famed Iranians he left in the fortress alongside noble Savah.”
#44
چو من گفت از ایدر به بیرون شوم
✦
خود و نامدارن به هامون شوم
“He said: 'When I go out from here and ride into the plain with the nobles...'”
#45
به ترکان در دژ ببندید سخت
✦
مگر یار باشد مرا نیک‌بخت
“'...lock the gates of the fortress tightly against the Turanians, if good fortune favors me.'”
#46
هرانگه که آید گمانتان که من
✦
رسیدم بدان پاک‌رای انجمن
“Whenever you surmise that I have safely reached that noble assembly,”
#47
غو دیده باید که از دیدگاه
✦
کانوشه سر و تاج گشتاسپ شاه
“A shout must be raised by the watchman from his tower: 'Immortal be the head and crown of King Goshtasp!'”
#48
چو انبوه گردد به دژ بر سپاه
✦
گریزان و برگشته از رزمگاه
“When the enemy troops crowd upon the fortress, fleeing and routed from the battlefield,”
#49
به پیروزی از بارهٔ کاخ پاس
✦
بدارید از پاک یزدان سپاس
“Offer up praises to the pure Lord from the ramparts of the palace for this victory.”
#50
سر شاه ترکان ازان دیدگاه
✦
بینداخت باید به پیش سپاه
“Then, from that very watchtower, the severed head of the King of the Turks must be cast down before the army.”
#51
بیامد ز دژ با صد و شست مرد
✦
خروشان و جوشان به دشت نبرد
“He emerged from the fortress with one hundred and sixty men, storming furiously onto the plain of battle.”
#52
چو نزد سپاه پشوتن رسید
✦
برو نامدار آفرین گسترید
“When he reached the army of Peshotan, that illustrious prince showered him with praises.”
#53
سپاهش همه مانده زو در شگفت
✦
که مرد جوان آن دلیری گرفت
“His entire army remained utterly astonished at how that young hero had accomplished such a daring feat.”