بخش ۹ - چارهٔ اسفندیار: درآمدن به رویین‌دژ در جامهٔ خرادِ بازارگان و فریفتن ارجاسپ

#1

وز انجا بیامد به پرده‌سرای

✦

ز بیگانه پردخت کردند جای

#2

پشوتن بشد نزد اسفندیار

✦

سخن رفت هرگونه از کارزار

#3

بدو گفت جنگی چنین دژ به جنگ

✦

به سال فراوان نیاید به چنگ

#4

مگر خوار گیرم تن خویش را

✦

یکی چاره سازم بداندیش را

#5

توایدر شب و روز بیدار باش

✦

سپه را ز دشمن نگهدار باش

#6

تن آنگه شود بی‌گمان ارجمند

✦

سزاوار شاهی و تخت بلند

#7

کز انبوه دشمن نترسد به جنگ

✦

به کوه از پلنگ و به آب از نهنگ

#8

به جایی فریب و به جایی نهیب

✦

گهی فر و زیب و گهی در نشیب

#9

چو بازارگانی بدین دژ شوم

✦

نگویم که شیر جهان پهلوم

#10

فراز آورم چاره از هر دری

✦

بخوانم ز هر دانشی دفتری

#11

تو بی‌دیده‌بان و طلایه مباش

✦

ز هر دانشی سست مایه مباش

#12

اگر دیده‌بان دود بیند به روز

✦

شب آتش چو خورشید گیتی فروز

#13

چنین دان که آن کار کرد منست

✦

نه از چارهٔ هم نبرد منست

#14

سپه را بیارای و ز ایدر بران

✦

زره‌دار با خود و گرز گران

#15

درفش من از دور بر پای کن

✦

سپه را به قلب اندرون جای کن

#16

بران تیز با گُرزهٔ گاوسار

✦

چنان کن که خوانندت اسفندیار

#17

وزان جایگه ساربان را بخواند

✦

به پیش پشوتن به زانو نشاند

#18

بدو گفت صد بارکش سرخ‌موی

✦

بیاور سرافراز با رنگ و بوی

#19

ازو ده شتر بار دینار کن

✦

دگر پنج دیبای چین بارکن

#20

دگر پنج هرگونه‌ای گوهران

✦

یکی تخت زرین و تاج سران

#21

بیاورد صندوق هشتاد جفت

✦

همه بند صندوقها در نهفت

#22

صد و شست مرد از یلان برگزید

✦

کزیشان نهانش نیاید پدید

#23

تنی بیست از نامداران خویش

✦

سرافراز و خنجرگزاران خویش

#24

بفرمود تا بر سر کاروان

✦

بوند آن گرانمایگان ساروان

#25

به پای اندرون کفش و در تن گلیم

✦

به بار اندرون گوهر و زر و سیم

#26

سپهبد به دژ روی بنهاد تفت

✦

به کردار بازارگانان برفت

#27

همی راند با نامور کاروان

✦

یلان سرافراز چون ساروان

#28

چو نزدیک دژ شد برفت او ز پیش

✦

بدید آن دل و رای هشیار خویش

#29

چو بانگ درای آمد از کاروان

✦

همی رفت پیش اندرون ساروان

#30

به دژ نامدارن خبر یافتند

✦

فراوان بگفتند و بشتافتند

#31

که آمد یکی مرد بازارگان

✦

درمگان فرو شد به دینارگان

#32

بزرگان دژ پیش باز آمدند

✦

خریدار و گردن‌فراز آمدند

#33

بپرسید هریک ز سالار بار

✦

کزین بارها چیست کاید به کار

#34

چنین داد پاسخ که باری نخست

✦

به تن شاه باید که بینم درست

#35

توانایی خویش پیدا کنم

✦

چو فرمان دهد دیده دریا کنم

#36

شتربار بنهاد و خود رفت پیش

✦

که تا چون کند تیز بازار خویش

#37

یکی طاس پر گوهر شاهوار

✦

ز دینار چندی ز بهر نثار

#38

که بر تافتش ساعد و آستین

✦

یکی اسپ و دو جامه دیبای چین

#39

بران طاس پوشیده‌تایی حریر

✦

حریر از بر و زیر مشک و عبیر

#40

به نزدیک ارجاسپ شد چاره‌جوی

✦

به دیبا بیاراسته رنگ و بوی

#41

چو دیدش فرو ریخت دینار و گفت

✦

که با شهریاران خرد باد جفت

#42

یکی مردم ای شاه بازارگان

✦

پدر ترک و مادر ز آزادگان

#43

ز توران به خرم به ایران برم

✦

وگر سوی دشت دلیران برم

#44

یکی کاروانی شتر با منست

✦

ز پوشیدنی جامه‌های نشست

#45

هم از گوهر و افسر و رنگ و بوی

✦

فروشنده‌ام هم خریدار جوی

#46

به بیرون دژ کاله بگذاشتم

✦

جهان در پناه تو پنداشتم

#47

اگر شاه بیند که این کاروان

✦

به دروازهٔ دژ کشد ساروان

#48

به بخت تو از هر بد ایمن شوم

✦

بدین سایهٔ مهر تو بغنوم

#49

چنین داد پاسخ که دل شاددار

✦

ز هر بد تن خویش آزاد دار

#50

نیازاردت کس به توران زمین

✦

همان گر گرایی به ماچین و چین

#51

بفرمود پس تا سرای فراخ

✦

به دژ بر یکی کلبه در پیش کاخ

#52

به رویین دژاندر مر او را دهند

✦

همه بارش از دشت بر سر نهند

#53

بسازد بران کلبه بازارگاه

✦

همی داردش ایمن اندر پناه

#54

برفتند و صندوقها را به پشت

✦

کشیدند و ماهار اشتر به مشت

#55

یکی مرد بخرد بپرسید و گفت

✦

که صندوق را چیست اندر نهفت

#56

کشنده بدو گفت ما هوش خویش

✦

نهادیم ناچار بر دوش خویش

#57

یکی کلبه برساخت اسفندیار

✦

بیاراست همچون گل اندر بهار

#58

ز هر سو فراوان خریدار خاست

✦

بران کلبه بر تیز بازار خاست

#59

ببود آن شب و بامداد پگاه

✦

ز ایوان دوان شد به نزدیک شاه

#60

ز دینار وز مشک و دیبا سه تخت

✦

همی برد پیش اندرون نیکبخت

#61

بیامد ببوسید روی زمین

✦

بر ارجاسپ چندی بکرد آفرین

#62

چنین گفت کاین مایه‌ور کاروان

✦

همی راندم تیز با ساروان

#63

بدو اندرون یاره و افسرست

✦

که شاه سرافراز را در خورست

#64

بگوید به گنجور تا خواسته

✦

ببیند همه کلبه آراسته

#65

اگر هیچ شایسته بیند به گنج

✦

بیارد همانا ندارد به رنج

#66

پذیرفتن از شهریار زمین

✦

ز بازارگان پوزش و آفرین

#67

بخندید ارجاسپ و بنواختش

✦

گرانمایه‌تر پایگه ساختش

#68

چه نامی بدو گفت خراد نام

✦

جهانجوی با رادی و شادکام

#69

به خراد گفت ای رد زاد مرد

✦

به رنجی همی گرد پوزش مگرد

#70

ز دربان نباید ترا بار خواست

✦

به نزد من آی آنگهی کت هواست

#71

ازان پس بپرسیدش از رنج راه

✦

ز ایران و توران و کار سپاه

#72

چنین داد پاسخ که من ماه پنج

✦

کشیدم به راه اندرون درد و رنج

#73

بدو گفت از کار اسفندیار

✦

به ایران خبر بود وز گرگسار

#74

چنین داد پاسخ که ای نیک‌خوی

✦

سخن راند زین هر کسی بارزوی

#75

یکی گفت کاسفندیار از پدر

✦

پرآزار گشت و بپیچید سر

#76

دگر گفت کو از دژ گنبدان

✦

سپه برد و شد بر ره هفتخوان

#77

که رزم آزماید به توران زمین

✦

بخواهد به مردی ز ارجاسپ کین

#78

بخندید ارجاسپ گفت این سخن

✦

نگوید جهاندیده مرد کهن

#79

اگر کرگس آید سوی هفتخوان

✦

مرا اهرمن خوان و مردم مخوان

#80

چو بشنید جنگی زمین بوسه داد

✦

بیامد ز ایوان ارجاسپ شاد

#81

در کلبه را نامور باز کرد

✦

ز بازارگان دژ پرآواز کرد

#82

همی بود چندی خرید و فروخت

✦

همی هرکسی چشم خود را بدوخت

#83

ز دینارگان یک درم بستدی

✦

همی این بران آن برین برزدی

داستان هفتخوان اسفندیار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما