#1
وز انجا بیامد به پرده‌سرای
✦
ز بیگانه پردخت کردند جای
“From there he returned to his pavilion, and the place was cleared of all strangers.”
#2
پشوتن بشد نزد اسفندیار
✦
سخن رفت هرگونه از کارزار
“Peshotan came into the presence of Esfandiyar, and varied discourse took place regarding the war.”
#3
بدو گفت جنگی چنین دژ به جنگ
✦
به سال فراوان نیاید به چنگ
“The warrior prince said to him: 'Such a fortress cannot be taken by open war even in many long years.'”
#4
مگر خوار گیرم تن خویش را
✦
یکی چاره سازم بداندیش را
“'Unless I hold my own life cheap and devise a cunning artifice against the evil-minded enemy.'”
#5
توایدر شب و روز بیدار باش
✦
سپه را ز دشمن نگهدار باش
“'Remain here watchful night and day, and guard the host securely against the foe.'”
#6
تن آنگه شود بی‌گمان ارجمند
✦
سزاوار شاهی و تخت بلند
“'A man's person truly becomes exalted and worthy of kingship and the high throne,'”
#7
کز انبوه دشمن نترسد به جنگ
✦
به کوه از پلنگ و به آب از نهنگ
“'When he fears not the host of enemies in battle, nor the leopard on the mountain, nor the sea-monster in the waters.'”
#8
به جایی فریب و به جایی نهیب
✦
گهی فر و زیب و گهی در نشیب
“'In one place craft is needed, in another terror; at times glory and splendor, at times descent and lowliness.'”
#9
چو بازارگانی بدین دژ شوم
✦
نگویم که شیر جهان پهلوم
“'I shall enter this fortress disguised as a merchant, and not proclaim myself the lion-hearted world-hero.'”
#10
فراز آورم چاره از هر دری
✦
بخوانم ز هر دانشی دفتری
“'I will bring forth subterfuge through every door, turning the leaf of every lore and skill.'”
#11
تو بی‌دیده‌بان و طلایه مباش
✦
ز هر دانشی سست مایه مباش
“'Be not without lookouts and advance guards, nor slack in any manner of wisdom.'”
#12
اگر دیده‌بان دود بیند به روز
✦
شب آتش چو خورشید گیتی فروز
“'If the watchman sees smoke by day, or by night a fire glowing like the world-illuminating sun,'”
#13
چنین دان که آن کار کرد منست
✦
نه از چارهٔ هم نبرد منست
“'Know that it is my handiwork, and not the stratagem of my adversary.'”
#14
سپه را بیارای و ز ایدر بران
✦
زره‌دار با خود و گرز گران
“'Array the army and march it from here, bringing armor-clad warriors and heavy maces.'”
#15
درفش من از دور بر پای کن
✦
سپه را به قلب اندرون جای کن
“'Raise my banner high from afar, and place the host within the heart of the battle formation.'”
#16
بران تیز با گُرزهٔ گاوسار
✦
چنان کن که خوانندت اسفندیار
“'Charge swiftly with the bull-headed mace, so acting that all shall acclaim thee as Esfandiyar!'”
#17
وزان جایگه ساربان را بخواند
✦
به پیش پشوتن به زانو نشاند
“Then from that place he summoned the camel-driver, making him kneel before Peshotan.”
#18
بدو گفت صد بارکش سرخ‌موی
✦
بیاور سرافراز با رنگ و بوی
“He said to him: 'Bring a hundred noble red-haired camel burdens laden with fine colors and perfumes.'”
#19
ازو ده شتر بار دینار کن
✦
دگر پنج دیبای چین بارکن
“'Lade ten camels with dinars of gold, and five with rich Chinese silks.'”
#20
دگر پنج هرگونه‌ای گوهران
✦
یکی تخت زرین و تاج سران
“'Five more with all manner of jewels, along with a golden throne and royal crowns.'”
#21
بیاورد صندوق هشتاد جفت
✦
همه بند صندوقها در نهفت
“He brought eighty pairs of wooden chests, all locked with hidden latches.”
#22
صد و شست مرد از یلان برگزید
✦
کزیشان نهانش نیاید پدید
“He selected one hundred and sixty of his bravest warriors, from whom his secret would never be betrayed.”
#23
تنی بیست از نامداران خویش
✦
سرافراز و خنجرگزاران خویش
“And twenty of his renowned leaders, exalted and skilled dagger-wielders.”
#24
بفرمود تا بر سر کاروان
✦
بوند آن گرانمایگان ساروان
“He commanded those noble warriors to act as camel-drivers at the head of the caravan.”
#25
به پای اندرون کفش و در تن گلیم
✦
به بار اندرون گوهر و زر و سیم
“Wearing simple shoes on their feet and rough felts on their bodies, while their burdens held jewels, gold, and silver.”
#26
سپهبد به دژ روی بنهاد تفت
✦
به کردار بازارگانان برفت
“The commander turned swiftly toward the fortress, traveling in the manner of merchants.”
#27
همی راند با نامور کاروان
✦
یلان سرافراز چون ساروان
“He drove forward with the renowned caravan, exalted champions acting as humble camel-drivers.”
#28
چو نزدیک دژ شد برفت او ز پیش
✦
بدید آن دل و رای هشیار خویش
“As he drew near the fortress, he went ahead, relying on his own sharp wit and prudent mind.”
#29
چو بانگ درای آمد از کاروان
✦
همی رفت پیش اندرون ساروان
“When the chime of camel-bells echoed from the caravan, the leader went onward in the lead.”
#30
به دژ نامدارن خبر یافتند
✦
فراوان بگفتند و بشتافتند
“The chieftains inside the fortress got word, talking eagerly and hurrying forth.”
#31
که آمد یکی مرد بازارگان
✦
درمگان فرو شد به دینارگان
“Saying: 'A merchant has arrived! Silver coins are converted into golden dinars!'”
#32
بزرگان دژ پیش باز آمدند
✦
خریدار و گردن‌فراز آمدند
“The grandees of the fortress came out to meet him, coming as eager buyers and proud lords.”
#33
بپرسید هریک ز سالار بار
✦
کزین بارها چیست کاید به کار
“Each asked the master of the caravan: 'What goods bringest thou among these burdens that may be of use?'”
#34
چنین داد پاسخ که باری نخست
✦
به تن شاه باید که بینم درست
“He replied: 'First and foremost, I must see the King himself in person,'”
#35
توانایی خویش پیدا کنم
✦
چو فرمان دهد دیده دریا کنم
“'To make known my wares; and when he commands, I shall open my treasures wide like a sea.'”
#36
شتربار بنهاد و خود رفت پیش
✦
که تا چون کند تیز بازار خویش
“He set down the camel loads and went forward himself, to heat up the market for his wares.”
#37
یکی طاس پر گوهر شاهوار
✦
ز دینار چندی ز بهر نثار
“He prepared a basin filled with royal gems and many golden dinars as tribute.”
#38
که بر تافتش ساعد و آستین
✦
یکی اسپ و دو جامه دیبای چین
“With sleeves rolled up, he brought a steed and two garments of Chinese silk.”
#39
بران طاس پوشیده‌تایی حریر
✦
حریر از بر و زیر مشک و عبیر
“Over the basin he laid a cloth of silk, with silk above and musk and ambergris beneath.”
#40
به نزدیک ارجاسپ شد چاره‌جوی
✦
به دیبا بیاراسته رنگ و بوی
“The resourceful prince approached Arjasp, adorned with silk, perfume, and rich colors.”
#41
چو دیدش فرو ریخت دینار و گفت
✦
که با شهریاران خرد باد جفت
“When he saw Arjasp, he poured out the gold dinars before him and said: 'May wisdom ever be the companion of kings!'”
#42
یکی مردم ای شاه بازارگان
✦
پدر ترک و مادر ز آزادگان
“'O King, I am a merchant; my father was a Turk and my mother of Iranian noble birth.'”
#43
ز توران به خرم به ایران برم
✦
وگر سوی دشت دلیران برم
“'I carry goods happily from Touran to Iran, or transport wares to the plain of heroes.'”
#44
یکی کاروانی شتر با منست
✦
ز پوشیدنی جامه‌های نشست
“'A caravan of laden camels is with me, filled with fine apparel for courtly assemblies,'”
#45
هم از گوهر و افسر و رنگ و بوی
✦
فروشنده‌ام هم خریدار جوی
“'As well as jewels, crowns, and rare scents; I am both a seller and a seeker of wares.'”
#46
به بیرون دژ کاله بگذاشتم
✦
جهان در پناه تو پنداشتم
“"I left my wares outside the fortress walls, deeming the world secure under your Royal shadow."”
#47
اگر شاه بیند که این کاروان
✦
به دروازهٔ دژ کشد ساروان
“"Should the King permit, the camel-drivers shall guide this rich caravan straight through the castle gates."”
#48
به بخت تو از هر بد ایمن شوم
✦
بدین سایهٔ مهر تو بغنوم
“"Through your good fortune I shall rest safe from harm, reposing beneath the shelter of your gracious favor."”
#49
چنین داد پاسخ که دل شاددار
✦
ز هر بد تن خویش آزاد دار
“The King replied: "Be glad of heart and free your soul from every fear of harm.”
#50
نیازاردت کس به توران زمین
✦
همان گر گرایی به ماچین و چین
“No one shall molest thee in the realm of Turan, nor even if thou travel onward to Machin and China."”
#51
بفرمود پس تا سرای فراخ
✦
به دژ بر یکی کلبه در پیش کاخ
“He commanded that a commodious dwelling be granted him inside the fortress—a spacious hut before the royal palace.”
#52
به رویین دژاندر مر او را دهند
✦
همه بارش از دشت بر سر نهند
“They allotted it to him within the Brazen Hold, and carried all his merchandise from the plain up to its roof.”
#53
بسازد بران کلبه بازارگاه
✦
همی داردش ایمن اندر پناه
“He set up a vibrant bazaar at that dwelling, keeping his goods securely housed under royal protection.”
#54
برفتند و صندوقها را به پشت
✦
کشیدند و ماهار اشتر به مشت
“They moved in; soldiers carried the heavy chests upon their backs, holding the nose-reins of the camels in hand.”
#55
یکی مرد بخرد بپرسید و گفت
✦
که صندوق را چیست اندر نهفت
“A wise man among the guards inquired, asking: "What lies concealed inside these heavy chests?"”
#56
کشنده بدو گفت ما هوش خویش
✦
نهادیم ناچار بر دوش خویش
“The bearer answered him: "Out of necessity, we carry our very lives and fates upon our shoulders!"”
#57
یکی کلبه برساخت اسفندیار
✦
بیاراست همچون گل اندر بهار
“Esfandiyar fitted out his shop, decorating it as fair as a garden in spring.”
#58
ز هر سو فراوان خریدار خاست
✦
بران کلبه بر تیز بازار خاست
“Buyers gathered swiftly from every quarter, and a brisk trade blossomed around his store.”
#59
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
ز ایوان دوان شد به نزدیک شاه
“He spent the night there, and at break of dawn, the fortunate prince hastened from his shop to the King's palace.”
#60
ز دینار وز مشک و دیبا سه تخت
✦
همی برد پیش اندرون نیکبخت
“He brought before Arjasp three trays laden with gold coins, fragrant musk, and precious brocade.”
#61
بیامد ببوسید روی زمین
✦
بر ارجاسپ چندی بکرد آفرین
“He approached, kissed the ground before Arjasp, and offered him high praises and blessings.”
#62
چنین گفت کاین مایه‌ور کاروان
✦
همی راندم تیز با ساروان
“He spoke: "I led this precious caravan with speed, driven swiftly by my camel-train,”
#63
بدو اندرون یاره و افسرست
✦
که شاه سرافراز را در خورست
“And within these packs lie bracelets and crowns fit for an exalted sovereign like thee.”
#64
بگوید به گنجور تا خواسته
✦
ببیند همه کلبه آراسته
“Instruct thy treasurer to inspect my store and view all the treasures arranged within,”
#65
اگر هیچ شایسته بیند به گنج
✦
بیارد همانا ندارد به رنج
“And whatever he finds worthy of the royal treasury, let him take without trouble or fee."”
#66
پذیرفتن از شهریار زمین
✦
ز بازارگان پوزش و آفرین
“"May the monarch of the earth accept this humble merchant's apology and blessing."”
#67
بخندید ارجاسپ و بنواختش
✦
گرانمایه‌تر پایگه ساختش
“Arjasp laughed in delight, treated him kindly, and elevated his rank even higher.”
#68
چه نامی بدو گفت خراد نام
✦
جهانجوی با رادی و شادکام
“He asked: "What is thy name?" He answered: "My name is Kharad, a world-seeking merchant, generous and glad."”
#69
به خراد گفت ای رد زاد مرد
✦
به رنجی همی گرد پوزش مگرد
“He said to Kharad: "O noble merchant, trouble not thyself to offer excuses or apologies.”
#70
ز دربان نباید ترا بار خواست
✦
به نزد من آی آنگهی کت هواست
“Thou needest no permission from my doorkeepers; enter my presence whenever thou desirest."”
#71
ازان پس بپرسیدش از رنج راه
✦
ز ایران و توران و کار سپاه
“Thereafter, the King questioned him about the hardships of the road, and news of Iran, Turan, and the armies.”
#72
چنین داد پاسخ که من ماه پنج
✦
کشیدم به راه اندرون درد و رنج
“He answered: "For five months I have endured pain and hardship along the perilous road."”
#73
بدو گفت از کار اسفندیار
✦
به ایران خبر بود وز گرگسار
“Arjasp said to him: "Was there any news in Iran regarding Esfandiyar and Gurgsar?"”
#74
چنین داد پاسخ که ای نیک‌خوی
✦
سخن راند زین هر کسی بارزوی
“He answered: "O noble King, everyone speaks of these matters according to his own wishes and desires.”
#75
یکی گفت کاسفندیار از پدر
✦
پرآزار گشت و بپیچید سر
“One said that Esfandiyar grew aggrieved with his father and turned his back on him,”
#76
دگر گفت کو از دژ گنبدان
✦
سپه برد و شد بر ره هفتخوان
“Another said that he marched his host from Gumbadan Castle onto the trail of the Seven Stages,”
#77
که رزم آزماید به توران زمین
✦
بخواهد به مردی ز ارجاسپ کین
“To test his prowess in battle upon Turan's soil, seeking vengeance in bravery against Arjasp."”
#78
بخندید ارجاسپ گفت این سخن
✦
نگوید جهاندیده مرد کهن
“Arjasp laughed and said: "No world-experienced elder would utter such foolish words!”
#79
اگر کرگس آید سوی هفتخوان
✦
مرا اهرمن خوان و مردم مخوان
“If even a vulture could cross the Seven Stages alive, then call me Ahriman, not a man!"”
#80
چو بشنید جنگی زمین بوسه داد
✦
بیامد ز ایوان ارجاسپ شاد
“When the disguised warrior heard this, he kissed the ground and left Arjasp's hall full of joy.”
#81
در کلبه را نامور باز کرد
✦
ز بازارگان دژ پرآواز کرد
“The renowned hero threw open the door of his shop, and filled the fortress with clamor about the merchant.”
#82
همی بود چندی خرید و فروخت
✦
همی هرکسی چشم خود را بدوخت
“For a while he engaged in buying and selling, while everyone cast their eyes admiringly upon him.”
#83
ز دینارگان یک درم بستدی
✦
همی این بران آن برین برزدی
“For goods worth golden dinars he took but a silver dirham; thus people scrambled and crowded over one another to buy.”