#1
چو یک پاس بگذشت از تیره شب
✦
به پیش اندر آمد خروش جلب
“As the first watch of the dark night passed, the clamor of the lead camels rang out ahead.”
#2
بخندید بر بارگی شاه نو
✦
ز دم سپه رفت تا پیش رو
“The young prince laughed atop his steed, riding swift from the rear of the host to the vanguard.”
#3
سپهدار چون پیش لشکر کشید
✦
یکی ژرف دریای بی‌بن بدید
“When the commander drew to the front of the army, he beheld a deep, bottomless sea.”
#4
هیونی که بود اندران کاروان
✦
کجا پیش رو داشتی ساروان
“A great camel that was in that caravan, which the lead driver rode at the front...”
#5
همی پیش رو غرقه گشت اندر آب
✦
سپهبد بزد چنگ هم در شتاب
“Began to drown in the deep waters, but the prince swiftly reached out his hand.”
#6
گرفتش دو ران بر کشیدش ز گل
✦
بترسید بدخواه ترک چگل
“He grabbed his legs and pulled him from the mire, while the villainous Turk of Chigil trembled in fear.”
#7
بفرمود تا گرگسار نژند
✦
شود داغ دل پیش بر پای بند
“He ordered that the sorrowful Gorgsar be brought forward in heavy leg-fetters with a grieved heart.”
#8
بدو گفت کای ریمن گرگسار
✦
گرفتار بر دست اسفندیار
“He said to him: 'O foul Gorgsar, bound captive in the hands of Esfandiyar!'”
#9
نگفتی که ایدر نیابی تو آب
✦
بسوزد ترا تابش آفتاب
“'Didst thou not claim we would find no water here, and that the sun's fiery glare would scorch us?'”
#10
چرا کردی ای بدتن از آب خاک
✦
سپه را همه کرده بودی هلاک
“'Why, O ill-natured fool, hast thou turned dust into water, bringing the host to the brink of ruin?'”
#11
چنین داد پاسخ که مرگ سپاه
✦
مرا روشناییست چون هور و ماه
“He answered: 'The death of thy host is to me a light bright as the sun and the moon!'”
#12
چه بینم همی از تو جز پای‌بند
✦
چه خواهم ترا جز بلا و گزند
“'What have I seen from thee except fetters? What should I wish for thee except calamity and harm?'”
#13
سپهبد بخندید و بگشاد چشم
✦
فرو ماند زان ترک و بفزود خشم
“The commander smiled, his eyes widening in stern wonder; amazed at the Turk's audacity, his wrath mounted.”
#14
بدو گفت کای کم خرد گرگسار
✦
چو پیروز گردم من از کارزار
“He said: 'O foolish Gorgsar, when I emerge victorious from this battle...'”
#15
به رویین دژت بر سپهبد کنم
✦
مبادا که هرگز بتو بد کنم
“'...I shall appoint thee commander over Ruyin Dez itself; never shall I bring harm upon thee.'”
#16
همه پادشاهی سراسر تراست
✦
چو با ما کنی در سخن راه راست
“'The whole realm shall be thine, provided thou speakest the straight truth to us.'”
#17
نیازارم آن را که فرزند تست
✦
هم آن را که از دوده پیوند تست
“'I shall spare thy children and all who are tied to thy kin and lineage.'”
#18
چو بشنید گفتار او گرگسار
✦
پرامید شد جانش از شهریار
“When Gorgsar heard the prince's words, his soul was filled with hope by the sovereign.”
#19
ز گفتار او ماند اندر شگفت
✦
زمین را ببوسید و پوزش گرفت
“Astounded by his promise, he kissed the earth and begged for pardon.”
#20
بدو گفت شاه آنچ گفتی گذشت
✦
ز گفتار خامت نگشت آب دشت
“The king said to him: 'What thou hast said is past; yet thy foolish words did not dry up the waters of this plain.'”
#21
گذرگاه این آب دریا کجاست
✦
بباید نمودن به ما راه راست
“'Where is the crossing ford of this sea water? Thou must show us the true path.'”
#22
بدو گفت با آهن از آبگیر
✦
نیابد گذر پر و پیکان تیر
“He replied: 'Laden with iron gear, not even an arrow's shaft and point can cross this deep basin.'”
#23
تهمتن فروماند اندر شگفت
✦
هم‌اندر زمان بند او برگرفت
“The hero was filled with marvel, and straightway he unloosed Gorgsar's bonds.”
#24
به دریای آب اندرون گرگسار
✦
بیامد هیونی گرفته مهار
“Gorgsar plunged into the sea waters, leading a pack camel by its reins to guide the way.”
#25
سپهبد بفرمود تا مشگ آب
✦
بریزند در آب و در ماهتاب
“The prince commanded that the heavy waterskins be emptied out beneath the moonlight into the sea.”
#26
به دریا سبک‌بار شد بارگی
✦
سپاه اندر آمد به یکبارگی
“Lightened of their burdens, the steeds entered the sea, and the whole army plunged in together.”
#27
چو آمد به خشکی سپاه و بنه
✦
ببد میسره راست با میمنه
“When the army and baggage reached dry land, the left flank stood aligned once more with the right.”
#28
به نزدیک رویین دژ آمد سپاه
✦
چنان شد که فرسنگ ده ماند راه
“The host drew near to Ruyin Dez, until a distance of mere ten leagues remained.”
#29
سر جنگجویان به خوردن نشست
✦
پرستنده شد جام باده به دست
“The chief of warriors sat down to feast, as attendants passed around goblets of wine.”
#30
بفرمود تا جوشن و خود و گبر
✦
ببردند با تیغ پیش هژبر
“He ordered his cuirass, helmet, mail coat, and sword to be brought before the lion-like hero.”
#31
گشاده بفرمود تا گرگسار
✦
بیامد به پیش یل اسفندیار
“Unbound by his command, Gorgsar was brought before the brave Esfandiyar.”
#32
بدو گفت کاکنون گذشتی ز بد
✦
ز تو خوبی و راست گفتن سزد
“He said to him: 'Now that thou hast escaped evil, it befitteth thee to speak only truth and goodness.'”
#33
چو از تن ببرم سر ارجاسپ را
✦
درخشان کنم جان لهراسپ را
“'When I sever Arjasp's head from his trunk, I shall illuminate the soul of King Lohrasp.'”
#34
چو کهرم که از خون فرشیدورد
✦
دل لشکری کرد پر خون و درد
“'And Kahram, who by shedding the blood of Farshidvard filled the hearts of the army with agony and grief...'”
#35
دگر اندریمان که پیروز گشت
✦
بکشت از دلیران ما سی و هشت
“'And likewise Andariman who was victorious, slaying thirty-eight of our brave champions...'”
#36
سرانشان ببرم به کین نیا
✦
پدید آرم از هر دری کیمیا
“'I shall strike off their heads in vengeance for my grandfather, creating wondrous feats at every turn.'”
#37
همه گورشان کام شیران کنم
✦
به کام دلیران ایران کنم
“'I shall make their graves the prey of lions, fulfilling the desires of Iran's valiant heroes.'”
#38
سراسر بدوزم جگرشان به تیر
✦
بیارم زن و کودکانشان اسیر
“'I shall pierce their livers through with arrows, bringing their women and children captive!'”
#39
ترا شاد خوانیم ازین گر دژم
✦
بگوی آنچ داری به دل بیش و کم
“'Tell me whether this makes thee joyful or sorrowful; speak all that lies within thy heart, great or small.'”
#40
دل گرگسار اندران تنگ شد
✦
روان و زبانش پر آژنگ شد
“Gorgsar's heart contracted in bitter distress; his spirit and tongue flared with malice and writhing wrath.”
#41
بدو گفت تا چند گویی چنین
✦
که بر تو مبادا به داد آفرین
“He said to him: 'How long wilt thou boast thus? May no praise of justice ever rest upon thee!'”
#42
همه اختر بد به جان تو باد
✦
بریده به خنجر میان تو باد
“'May every evil star strike thy soul! May thy waist be severed by the blade!'”
#43
به خاک اندر افگنده پر خون تنت
✦
زمین بستر و گرد پیراهنت
“'May thy body be cast into the dust drenched in blood, with the cold ground for thy bed and dust for thy shirt!'”
#44
ز گفتار او تیز شد نامدار
✦
برآشفت با تنگدل گرگسار
“At his defiance, the famed prince was enraged, firing up against the bitter Gorgsar.”
#45
یکی تیغ هندی بزد بر سرش
✦
ز تارک به دو نیم شد تا برش
“He struck him upon the head with an Indian blade, cleaving him in two from crown to chest!”
#46
به دریا فگندش هم‌اندر زمان
✦
خور ماهیان شد تن بدگمان
“Instantly he cast his corpse into the sea;
the evil-minded traitor became food for the fish.”
#47
وزان جایگه باره را بر نشست
✦
به تندی میان یلی را ببست
“From that place he mounted his charger once more,
and swiftly girded his hero's waist for battle.”
#48
به بالا برآمد به دژ بنگرید
✦
یکی ساده دژ آهنین باره دید
“He ascended a high vantage and gazed upon the fortress;
he beheld a sheer citadel with walls of solid iron.”
#49
سه فرسنگ بالا و پهنا چهل
✦
بجایی ندید اندر او آب و گل
“Three leagues in height and forty in breadth;
nowhere within it did he discern mere clay or water.”
#50
به پهنای دیوار او بر سوار
✦
برفتی برابر بروبر چهار
“So wide was the crest of its massive wall,
that four horsemen could ride abreast upon it.”
#51
چو اسفندیار آن شگفتی بدید
✦
یکی باد سرد از جگر برکشید
“When Esfandiyar beheld that wondrous sight,
he drew a cold sigh of dismay from his heart.”
#52
چنین گفت کاین را نشاید ستد
✦
بد آمد به روی من از راه بد
“He said: 'This citadel cannot be taken by storm;
misfortune has confronted me from this perilous path.'”
#53
دریغ این همه رنج و پیکار ما
✦
پشیمانی آمد همه کار ما
“'Alas for all our toil and fierce strife;
our endless labors have yielded naught but sorrow.'”
#54
به گرد بیابان همه بنگرید
✦
دو ترک اندران دشت پوینده دید
“He cast his eyes across the vast desert plain,
and saw two Turks traversing the wilderness.”
#55
همی رفت پیش اندرون چار سگ
✦
سگانی که گیرند آهو به تگ
“Before them ran four swift hunting hounds,
canines capable of seizing gazelles in mid-stride.”
#56
ز بالا فرود آمد اسفندیار
✦
به چنگ اندرون نیزهٔ کارزار
“Esfandiyar descended swiftly from the height,
grasping his battle lance firmly in his grip.”
#57
بپرسید و گفت این دژ نامدار
✦
چه جایست و چندست بر وی سوار
“He questioned them, saying: 'What is this famed fortress,
what manner of place is it, and how many guards hold it?'”
#58
ز ارجاسپ چندی سخن راندند
✦
همه دفتر دژ برو خواندند
“They spoke for a while of King Arjasp,
and recounted to him all the secrets of the citadel.”
#59
که بالا و پهنای دژ را ببین
✦
دری سوی ایران دگر سوی چین
“Saying: 'Look upon the vast height and width of this fort;
one gate faces Iran, and the other opens toward China.'”
#60
بدو اندرون تیغ‌زن سی‌هزار
✦
سواران گردنکش و نامدار
“'Within its walls are thirty thousand swordsmen,
all mighty champions and renowned warriors.'”
#61
همه پیش ارجاسپ چون بنده‌اند
✦
به فرمان و رایش سرافگنده‌اند
“'They stand before Arjasp like humble servants,
their heads bowed in obedience to his command and counsel.'”
#62
خورش هست چندانک اندازه نیست
✦
به خوشه درون بار اگر تازه نیست
“'Provisions abound within beyond all measure,
even if the grain stored in the ear be not fresh.'”
#63
اگر در ببندد به ده سال شاه
✦
خورش هست چندانک باید سپاه
“'Should the king close the gates for ten long years,
there is food enough to sustain the entire host.'”
#64
اگر خواهد از چین و ماچین سوار
✦
بیابد برش نامور صد هزار
“'And if he demands warriors from China and Machin,
a hundred thousand famed horsemen will rush to his side.'”
#65
نیازش نیابد به چیزی به کس
✦
خورش هست و مردان فریادرس
“'He lacks for nothing and needs no outside aid;
he possesses endless stores and valiant defenders.'”
#66
چو گفتند او تیغ هندی به مشت
✦
دو گردنکش ساده‌دل را بکشت
“As soon as they finished speaking, with Indian blade in hand,
he struck down those two simple-hearted captives.”