#1
از آن کار پر درد شد گرگسار
✦
کجا زنده شد مرده اسفندیار
“Gurgsar became filled with painful sorrow when Esfandiyar returned alive from the dead.”
#2
سراپرده زد بر لب آب شاه
✦
همه خیمه‌ها گردش اندر سپاه
“The king pitched his royal pavilion upon the water's edge, and the army set up tents all around him.”
#3
می و رود بر خوان و میخواره خواست
✦
به یاد جهاندار بر پای خاست
“He called for wine and the lute at the banquet, standing up to toast the Sovereign of the World.”
#4
بفرمود تا داغ دل گرگسار
✦
بیامد نوان پیش اسفندیار
“He commanded that the heart-broken Gurgsar be brought groaning before him.”
#5
می خسروانی سه جامش بداد
✦
بخندید و زآن اژدها کرد یاد
“He gave him three goblets of royal wine, laughed, and recalled his fight with the dragon.”
#6
بدو گفت کای بد تن بی‌بها
✦
ببین این دم آهنج نر اژدها
“He said to him: 'O worthless villain, behold now this male, breath-snatching dragon!'”
#7
از این پس به منزل چه پیش آیدم
✦
کجا رنج و تیمار بیش آیدم
“'What lies ahead in the next stage, where greater toil and sorrow await me?'”
#8
بدو گفت کای شاه پیروزگر
✦
همی یابی از اختر نیک بر
“Gurgsar replied: 'O victorious king, you reap fine fruit from a fortunate star.'”
#9
تو فردا چو در منزل آیی فرود
✦
به پیشت زن جادو آرد درود
“'Tomorrow, when you alight at the stage, a witch-woman will come before you with greetings.'”
#10
که دیدست ز این پیش لشکر بسی
✦
نکردست پیچان روان از کسی
“'She has seen many armies before and never felt her soul tremble before any man.'”
#11
چو خواهد بیابان چو دریا کند
✦
به بالای خورشید پهنا کند
“'When she wills, she turns the desert into a sea, and stretches her power to the height of the sun.'”
#12
ورا غول خوانند شاهان به نام
✦
به روز جوانی مرو پیش دام
“'Kings call her the Ghul; in your youthful days, do not walk into her trap!'”
#13
به پیروزی اژدها باز گرد
✦
نباید که نام اندر آری به گرد
“'Turn back with your dragon-slaying victory, lest your glorious name be dragged in the dust.'”
#14
جهانجوی گفت ای بد شوخ روی
✦
ز من هرچه بینی تو فردا بگوی
“The world-seeker said: 'O brazen villain, speak tomorrow of whatever you see me accomplish!'”
#15
که من با زن جادوان آن کنم
✦
که پشت و دل جادوان بشکنم
“'For I shall do unto the sorceress that which breaks the spirit and back of all sorcerers.'”
#16
به پیروزی دادده یک خدای
✦
سر جادوان اندر آرم به پای
“'Through the victory given by the One God, I shall cast the chief of sorcerers under my feet.'”
#17
چو پیراهن زرد پوشید روز
✦
سوی باختر گشت گیتی فروز
“When daylight put on its yellow robe and the world-illuminator turned toward the west,”
#18
سپه برگرفت و بنه بر نهاد
✦
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
“The king readied the army, packed the baggage, and remembered God, the Giver of all good.”
#19
شب تیره لشکر همی راند شاه
✦
چو خورشید بفروخت زرین کلاه
“Through the dark night the king marched his army; when the sun lit its golden crown,”
#20
چو یاقوت شد روی برج بره
✦
بخندید روی زمین یکسره
“And the constellation of Aries shone like ruby, the whole face of the earth smiled.”
#21
سپه را همه بر پشوتن سپرد
✦
یکی جام زرین پر از می ببرد
“He entrusted the army entirely to Peshotan, taking for himself a golden goblet filled with wine.”
#22
یکی ساخته نیز تنبور خواست
✦
همی رزم پیش آمدش سور خواست
“He called for a finely crafted lute; facing battle, he sought festive song.”
#23
یکی بیشه‌ای دید همچون بهشت
✦
تو گفتی سپهر اندر او لاله کشت
“He saw a woodland like Paradise; you would say heaven itself had planted tulips within it.”
#24
ندید از درخت اندر او آفتاب
✦
به هر جای بر چشمه‌ای چون گلاب
“The sun could not be seen through the dense trees, and everywhere springs flowed like rosewater.”
#25
فرود آمد از بارگی چون سزید
✦
ز بیشه لب چشمه‌ای برگزید
“He dismounted fitly from his steed and chose a spot beside a spring in the grove.”
#26
یکی جام زرین به کف برنهاد
✦
چو دانست کز می دلش گشت شاد
“He took the golden goblet in his hand, and when he felt his heart lightened by wine,”
#27
همانگاه تنبور را برگرفت
✦
سراییدن و ناله اندر گرفت
“He took up the lute and began to play and sing a sorrowful tune.”
#28
همی گفت بداختر اسفندیار
✦
که هرگز نبیند می و میگسار
“Sighing, Esfandiyar sang of his ill star—how he never beholds wine nor wine-servants,”
#29
نبیند جز از شیر و نر اژدها
✦
ز چنگ بلاها نیابد رها
“Seeing naught but lions and fierce dragons, never escaping from the claws of calamities,”
#30
نیابد همی ز این جهان بهره‌ای
✦
به دیدار فرخ پری چهره‌ای
“'Nor obtaining any share of this world, nor beholding a auspicious, fairy-faced lover.'”
#31
بیابم ز یزدان همی کام دل
✦
مرا گر دهد چهرهٔ دلگسل
“'Yet I shall gain my heart's desire from God, if He grants me a heart-captivating maiden,'”
#32
به بالا چو سرو و چو خورشید روی
✦
فروهشته از مشک تا پای موی
“'Tall as a cypress, with a face like the sun, and dark hair cascading down to her feet.'”
#33
زن جادو آواز اسفندیار
✦
چو بشنید شد چون گل اندر بهار
“When the sorceress heard Esfandiyar's voice, she blossomed with joy like a flower in spring.”
#34
چنین گفت کآمد هژبری به دام
✦
ابا چامه و رود و پر کرده جام
“She said: 'A lion has fallen into the trap, bringing song, lute, and filled goblets!'”
#35
پر آژنگ رویی بی آیین و زشت
✦
بدان تیرگی جادویها نوشت
“She had a wrinkled, hideous, and ugly face; upon that darkness she worked her sorcery.”
#36
به سان یکی ترک شد خوب روی
✦
چو دیبای چینی رخ از مشک موی
“She turned herself into a beautiful Turkic maiden, her face like Chinese silk, her hair smelling of musk.”
#37
بیامد به نزدیک اسفندیار
✦
نشست از بر سبزه و جویبار
“She came close to Esfandiyar and sat beside the verdant grass and flowing stream.”
#38
جهانجوی چون روی او را بدید
✦
سرود و می و رود برتر کشید
“When the world-seeker beheld her beauty, he raised his song, wine, and lute even higher.”
#39
چنین گفت کای دادگر یک خدای
✦
به کوه و بیابان توی رهنمای
“He said: 'O Just God, Thou art the guide through mountain and desert!'”
#40
بجستم هم‌اکنون پری چهره‌ای
✦
به تن شهره‌ای زو مرا بهره‌ای
“'I sought just now a fairy-faced beauty, famous in form, from whom I might find joy.'”
#41
به داد آفرینندهٔ داد و راد
✦
مرا پاک جام و پرستنده داد
“'In the justice of the Creator of all, He has granted me a pure goblet and a worshiper.'”
#42
یکی جام پر بادهٔ مشک بوی
✦
بدو داد تا لعل گرددش روی
“He gave her a goblet of musk-scented wine, that her cheeks might glow like rubies.”
#43
یکی نغز پولاد زنجیر داشت
✦
نهان کرده از جادو آژیر داشت
“He held a fine steel chain hidden away, prepared to ward off sorcery.”
#44
به بازوش در بسته بد زردهشت
✦
به گشتاسپ آورده بود از بهشت
“Zoroaster had bound it upon his arm, brought down from Paradise to King Goshtasp.”
#45
بدان آهن از جان اسفندیار
✦
نبردی گمانی به بد روزگار
“Bound in that iron, no evil fate could ever threaten the life of Esfandiyar.”
#46
بینداخت زنجیر در گردنش
✦
بر آن سان که نیرو ببرد از تنش
“He cast the magical chain around her neck, in such a manner that it drained all strength from her frame.”
#47
زن جادو از خویشتن شیر کرد
✦
جهانجوی آهنگ شمشیر کرد
“The sorceress transformed herself into a fierce lion; thereupon the world-seeking hero reached for his sword.”
#48
بدو گفت بر من نیاری گزند
✦
اگر آهنین کوه گردی بلند
“He said to her, 'You cannot harm me, even if you were to turn into a lofty mountain of iron!'”
#49
بیارای زآن سان که هستی رخت
✦
به شمشیر یازم کنون پاسخت
“'Reveal your true countenance as it really is, for now I shall answer you with the blade of my sword.'”
#50
به زنجیر شد گنده پیری تباه
✦
سر و موی چون برف و رنگی سیاه
“Bound in the chain, she reverted to a hideous old hag, her hair as white as snow and her complexion dark as night.”
#51
یکی تیز خنجر بزد بر سرش
✦
مبادا که بینی سرش گر برش
“He struck her head with a sharp dagger; may no one ever behold such a head severed from its body!”
#52
چو جادو بمرد آسمان تیره گشت
✦
بر آن سان که چشم اندر آن خیره گشت
“As the sorceress perished, the heavens grew dark, so pitch-black that every eye was dazzled and bewildered.”
#53
یکی باد و گردی برآمد سیاه
✦
بپوشید دیدار خورشید و ماه
“A black wind accompanied by thick dust arose, veiling the light of both the sun and the moon.”
#54
به بالا برآمد جهانجوی مرد
✦
چو رعد خروشان یکی نعره کرد
“The world-seeking hero ascended a high peak and let out a shout like roaring thunder.”
#55
پشوتن بیامد همی با سپاه
✦
چنین گفت کای نامبردار شاه
“Peshotan approached alongside the army and spoke thus: 'O renowned and illustrious prince!'”
#56
نه با زخم تو پای دارد نهنگ
✦
نه ترک و نه جادو نه شیر و پلنگ
“'Neither sea-monsters nor Turks, nor witches, lions, or leopards can withstand the blow of your strike.'”
#57
به گیتی بماناد یل سرفراز
✦
جهان را به مهر تو بادا نیاز
“'May the proud hero endure forever in the world, and may the world ever stand in need of your loving favor!'”
#58
یکی آتش از تارک گرگسار
✦
برآمد ز پیکار اسفندیار
“A fire flared up from Gurgsar's crown upon beholding the prowess of Esfandiyar in battle.”