🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
42 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴۶ - خراد برزین و قلون: پیمان کشتن بهرام چوبینه و ستاندن مهر خاقان
چون بهرام چوبینه راهی مرو شد، سپاه خویش را چون شهپرهای تذرو آراست و در آن سامان استقرار یافت. خاقان چین پیامی دریافت داشت که نباید هیچ فرستاده یا بازرگانی بدون آگاهی و مهر رسمی او روانه ایران‌زمین شود، مبادا اخباری از وضعیت بهرام به خسروپرویز برسد. خاقان جارچیان را فرمان داد تا فریاد زنند: «هر کس بی مهر فرمانروای چین به سوی ایران گام نهد، پیکرش به دو نیم خواهد شد و خاقان زنهارِ خویش را به هیچ سیم و زری نخواهد فروخت.»

در این میان، خراد برزین، دانا فرستادهٔ خسروپرویز، سه ماه تمام در نهانگاه خویش گوش به زنگ نشست و مراقب اوضاع بود. سرانجام چون دلش از تنگی به تنگ آمد، پیرمردی بینوای به نام قلون را فراخواند و بر جایگاهی والا بنشاند. خراد برزین با زبان فریب و هوشمندی به او گفت: «ای قلون، تو سال‌ها در دیار چین به دنبال نان جو و پوستین کهنه در رنج و بی‌نوایی زیسته‌ای، اما اینک از نان و بره و جامهٔ نیکو بهره‌مندی. روزگار تو به پیری رسیده و دشت و کوه جهان را دیده‌ای. اینک کاری بس خطیر پیش روی توست که یا تو را به تاج و تخت می‌رساند یا به تیره خاک افکند.»

خراد برزین نقشه را برای قلون آشکار ساخت: «من مهر خاقان را برایت فراهم می‌آورم تا زمین را در نوردی و به مرو برسی. جامهٔ کهنهٔ پوستین سیاه خویش را بر تن کن، خنجری تیز در آستین پنهان ساز و راهی مرو شو. روزِ بهرام از هر ماه را نگران باش، زیرا بهرام چوبینه آن روز را شوم می‌داند، کس را به حضور نمی‌پذیرد، سر خویش در دیبای چینی می‌پیچد و خلوت می‌گزیند. به دربانان بگو پیام محرمانه‌ای از سوی دختر خاقان آورده‌ای. چون به نزد بهرام درآمدی، بگو آن ماهرو سفارش کرده تا راز را تنها در گوش تو بگویم. همین که سر نزدیک آورد، خنجر برکش، شکافی در نافش بلافکن و اگر راهی یافتی بگریز! در آن هیاهو، یکی به دنبال گنج دود و یکی به پی حفظ فرش‌ها، و کس به تو نپردازد. اگر کشته شوی، پیرمردی جهان‌دیده‌ای که طعم تلخ و شیرین گیتی را چشیده‌ای؛ و اگر زنده بمانی، خسروپرویز شهریاریِ شهری بزرگ را به تو خواهد سپرد.»

قلون صدساله که خسته از فقر و بیچارگی بود، سر فرود آورد و گفت: «جان و تنم فدای تو باد! در این کهنسالی چه بهانه‌ای بهتر از این تا خویشتن را فدا سازم؟»

خراد برزین شتابان به نزد خاتون، همسر خاقان چین رفت. خاتون که رازدار و پشتیبان خراد بود، پرسید چه خدمت برآید. خراد برزین گفت: «هنگام آن است که مهر خاقان را بر گِلی بنشانی و به من بخشی تا یارانم از بند برهند.» خاتون پاسخ داد: «خاقان اینک در خوابِ مستی افتاده است. گِل بیار تا نقش نگینش بردارم.» خراد برزین گِلِ مهر را به دست خاتون داد. خاتون نرم به بالین خاقانِ مست رفت، نقش نگینِ شاهانه را بر گِل فشرد و آن را به خراد برزین سپرد. خراد برزین بر خاتون آفرین خواند و مهرِ امضا شده را به قلون داد تا ماموریتِ مرگبار خویش را بیاغازد.
#1
وزان روی بهرام شد تا به مرو
✦
بیاراست لشکر چو پر تذرو
#2
کس آمد به خاقان که از ترک و چین
✦
ممان‌تا کس آید به ایران زمین
#3
که آگاهی ما به خسرو برند
✦
ورا زان سخن هدیهٔ نو برند
#4
منادیگری کرد خاقان چین
✦
که بی‌مهر ماکس به ایران زمین
#5
شود تامیانش کنم بدو نیم
✦
به یزدان که نفروشم او را به سیم
#6
همی‌بود خراد برزین سه ماه
✦
همی‌داشت این رازها را نگاه
#7
به تنگی دل اندر قلون را بخواند
✦
بران نامور جایگاهش نشاند
#8
بدو گفت روزی که کس در جهان
✦
ندارد دلی کش نباشد نهان
#9
تو نان جو و ارزن و پوستین
✦
فراوان به جستی ز هردر به چین
#10
کنون خوردنیهات نان و بره
✦
همان پوششت جامه‌های سره
#11
چنان بود یک چند و اکنون چنین
✦
چه نفرین شنیدی و چه آفرین
#12
کنون روزگار تو بر سرگذشت
✦
بسی روز و شب دیدی و کوه و دشت
#13
یکی کار دارم تو را بیمناک
✦
اگرتخت یابی اگر تیره خاک
#14
ستانم یکی مهر خاقان چین
✦
چنان رو که اندر نوردی زمین
#15
به نزدیک بهرام باید شدن
✦
به مروت فراوان بباید بدن
#16
بپوشی همان پوستین سیاه
✦
یکی کارد بستان و بنورد راه
#17
نگه دار از آن ماه بهرام روز
✦
برو تا در مرو گیتی فروز
#18
وی آن روز را شوم دارد به فال
✦
نگه داشتیم بسیار سال
#19
نخواهد که انبوه باشد برش
✦
به دیبای چینی بپوشد سرش
#20
چنین گوی کز دخت خاقان پیام
✦
رسانم برین مهتر شادکام
#21
همان کارد در آستین برهنه
✦
همی‌دار تا خواندت یک تنه
#22
چو نزدیک چوبینه آیی فراز
✦
چنین گوی کان دختر سرفراز
#23
مرا گفت چون راز گویی بگوش
✦
سخنها ز بیگانه مردم بپوش
#24
چو گوید چه رازست با من بگوی
✦
تو بشتاب و نزدیک بهرام پوی
#25
بزن کارد و نافش سراسر بدر
✦
وزان پس بجه گر بیابی گذر
#26
هر آنکس که آواز او بشنود
✦
ز پیش سهبد به آخر دود
#27
یکی سوی فرش و یکی سوی گنج
✦
نیاید ز کشتن بروی تو رنج
#28
وگر خود کشندت جهاندیده‌ای
✦
همه نیک و بدها پسندیده‌ای
#29
همانا بتو کس نپردازدی
✦
که با تو بدانگه بدی سازدی
#30
گر ایدون که یابی زکشتن رها
✦
جهان را خریدی و دادی بها
#31
تو را شاه پرویز شهری دهد
✦
همان از جهان نیز بهری دهد
#32
چنین گفت با مرد دانا قلون
✦
که اکنون بباید یکی رهنمون
#33
همانا مرا سال بر صد رسید
✦
به بیچارگی چند خواهم کشید
#34
فدای تو بادا تن و جان من
✦
به بیچارگی بر جهانبان من
#35
چو بشنید خراد برزین دوید
✦
ازان خانه تا پیش خاتون رسید
#36
بدو گفت کامد گه آرزوی
✦
بگویم تو را ای زن نیک خوی
#37
ببند اندرند این دو کسهای من
✦
سزد گرگشاده کنی پای من
#38
یکی مهر بستان ز خاقان مرا
✦
چنان دان که بخشیده‌ای جان مرا
#39
بدو گفت خاتون که خفتست مست
✦
مگر گل نهم از نگینش بدست
#40
ز خراد برزین گل مهر خواست
✦
به بالین مست آمد از حجره راست
#41
گل اندر زمان برنگینش نهاد
✦
بیامد بران مرد جوینده داد
#42
بدو آفرین کرد مرد دبیر
✦
بیامد سپرد آن بدین مرد پیر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: