#1
چوآمد بران شارستان شهریار
✦
سوار آمد از قیصر نامدار
“When the King arrived at that city, a renowned horseman dispatched by Caesar arrived.”
#2
که چیزی کزین مرز باید بخواه
✦
مدار آرزو را ز شاهان نگاه
“He said: 'Whatever you require from this borderland, request it freely; withhold not your desires from kings.”
#3
که هرچند این پادشاهی مراست
✦
تو را با تن خویش داریم راست
“Though this kingdom belongs to me, we regard you as equal to our own self.”
#4
بران شارستان ایمن و شاد باش
✦
ز هر بد که اندیشی آزاد باش
“Dwell in that city secure and joyful, free from every evil you might fear.”
#5
همه روم یکسر تو را کهترند
✦
اگر چند گردنکش و مهترند
“All of Rome is entirely your servant, even if they be proud nobles and leaders.”
#6
تو را تا نسازم سلیح و سپاه
✦
نجویم خور و خواب و آرام گاه
“Until I equip you with arms and a mighty host, I shall seek neither food, sleep, nor rest.'”
#7
چو بشنید خسرو بدان شاد گشت
✦
روانش از اندیشه آزاد گشت
“When Khosrow heard this, he rejoiced, and his soul was delivered from worry.”
#8
بفرمود گستهم و بالوی را
✦
همان اندیان جهانجوی را
“He summoned Gostahm and Baloy, as well as the world-seeking Andiyan,”
#9
بخراد برزین وشاپور شیر
✦
چنین گفت پس شهریار دلیر
“And Khorrad Barzin and Shapur the lion-hearted; thus spoke the valiant monarch:”
#10
که اسپان چو روشن شود زین کنید
✦
ببالای آن زین زرین کنید
“'When dawn breaks, saddle the steeds, and adorn those saddles with gold.”
#11
بپوشید زربفت چینی قبای
✦
همه یک دلانید و پاکیزه رای
“Don brocade robes of Chinese fabric, for you are all unified in heart and pure of mind.”
#12
ازین شارستان سوی قیصر شوید
✦
بگویید و گفتار او بشنوید
“Go from this city unto Caesar; deliver your message and hear his words.”
#13
خردمند باشید وروشن روان
✦
نیوشنده و چرب و شیرین زبان
“Be wise and bright of soul, attentive, soft-spoken, and sweet of tongue.”
#14
گر ایدون که قیصر به میدان شود
✦
کمان خواهد ار نی به چوگان شود
“If Caesar enters the sports field, whether for bow or polo mallet,”
#15
بکوشید با مرد خسروپرست
✦
بدان تا شما را نیاید شکست
“Strive like true devotees of Khosrow, so that defeat may not touch you.”
#16
سواری بداند کز ایران برند
✦
دلیری و نیرو ز شیران برند
“Let a horseman know that those from Iran draw courage and strength from lions.'”
#17
بخراد برزین بفرمود شاه
✦
که چینی حریرآر و مشک سیاه
“The King commanded Khorrad Barzin to bring Chinese silk and black musk,”
#18
به قیصر یکی نامه باید نوشت
✦
چو خورشید تابان بخرم بهشت
“Saying: 'A letter must be written to Caesar, radiant like the shining sun in joyful paradise,”
#19
سخنهای کوتاه و معنی بسی
✦
که آن یاد گیرد دل هر کسی
“Short in words but rich in deep meaning, such that every heart may cherish it.”
#20
که نزدیک او فیلسوفان بوند
✦
بدان کوش تا یاوه‌ای نشنوند
“For philosophers reside near him; strive so that they hear no foolish phrase.”
#21
چونامه بخواند زبان برگشای
✦
به گفتار با تو ندارند پای
“When he reads the letter, loosen your tongue; they will not stand against your discourse.'”
#22
ببالوی گفت آنچ قیصر ز من
✦
گشاید زبان بر سرانجمن
“He said to Baloy: 'Whatever Caesar opens his speech upon before the assembly,”
#23
ز فرمان و سوگند و پیمان و عهد
✦
تو اندر سخن یاد کن همچو شهد
“Remember in your speech commands, oaths, promises, and covenants like honey.”
#24
بدان انجمن تو زبان منی
✦
بهر نیک و بد ترجمان منی
“In that assembly, you are my tongue, my interpreter for good and ill.”
#25
به چیزی که برما نیاید شکست
✦
بکوشید و با آن بسایید دست
“Strive for that which brings us no defeat, and lay your hand to that cause.”
#26
تو پیمان گفتار من در پذیر
✦
سخن هرچ گفتم همه یادگیر
“Accept the compact of my speech; remember well all that I have uttered.'”
#27
شنیدند آواز فرخ جوان
✦
جهاندیده گردان روشن روان
“The world-experienced heroes, bright of soul, heard the voice of the blessed young King.”
#28
همه خواندند آفرین سر به سر
✦
که جز تو مبادا کسی تاجور
“They all uttered blessings together, saying: 'May none but thee wear the crown!'”
#29
به نزدیک قیصر نهادند روی
✦
بزرگان روشن دل و راست گوی
“The enlightened and truthful magnates turned their faces toward Caesar.”
#30
چو بشنید قیصر کز ایران مهان
✦
فرستادهٔ شهریار جهان
“When Caesar heard that the grandees of Iran, emissaries of the world's monarch,”
#31
رسیدند نزدیک ایوان ز راه
✦
پذیره فرستاد چندی سپاه
“Had arrived from their journey near his palace, he sent forth a host to welcome them.”
#32
بیاراست کاخی به دیبای روم
✦
همه پیکرش گوهر و زر بوم
“He adorned a palace with Roman silk brocade, its entire surface gleaming with jewels and gold.”
#33
نشست از بر نامور تخت عاج
✦
به سر برنهاد آن دل افروز تاج
“He sat upon a famous ivory throne and placed that heart-brightening crown upon his head.”
#34
بفرمود تا پرده برداشتند
✦
ز دهلیزشان تیز بگذاشتند
“He ordered the curtains raised, and they were swiftly ushered through the portico.”
#35
گرانمایه گستهم بد پیشرو
✦
پس او چوبالوی و شاپور گو
“The noble Gostahm went ahead, followed by Baloy and Shapur the champion,”
#36
چو خراد برزین و گرد اندیان
✦
همه تاج بر سر کمر برمیان
“With Khorrad Barzin and the hero Andiyan, all crowned upon their heads and girded at their waists.”
#37
رسیدند نزدیک قیصر فراز
✦
چو دیدند بردند پیشش نماز
“When they reached Caesar's presence, upon seeing him they bowed low in homage.”
#38
همه یک زبان آفرین خواندند
✦
بران تخت زر گوهر افشاندند
“With one voice they chanted praises, and scattered jewels upon that golden throne.”
#39
نخستین بپرسید قیصر ز شاه
✦
از ایران وز لشکر و رنج راه
“First Caesar asked of the King, of Iran, the host, and the toil of the road.”
#40
چو بشنید خراد برزین برفت
✦
برتخت با نامهٔ شاه تفت
“When Khorrad Barzin heard, he stepped swiftly toward the throne holding the King's letter.”
#41
بفرمان آن نامور شهریار
✦
نهادند کرسی زرین چهار
“By command of that renowned ruler, four golden chairs were set.”
#42
نشست این سه پرمایهٔ نیک رای
✦
همی‌بود خراد برزین بپای
“Three of those high-minded, wise men sat, while Khorrad Barzin remained standing.”
#43
بفرمود قیصر که بر زیرگاه
✦
نشیند کسی کو بپیمود راه
“Caesar bade that whoever had traveled the long road should sit upon a seat.”
#44
چنین گفت خراد برزین که شاه
✦
مرا در بزرگی ندادست راه
“Khorrad Barzin spoke thus: 'The King did not permit me such rank”
#45
که در پیش قیصر بیارم نشست
✦
چنین نامهٔ شاه ایران بدست
“As to sit in Caesar's presence holding such a letter from Iran's King in hand.”
#46
مگر بندگی را پسند آیمت
✦
به پیغام او سودمند آیمت
“Perchance my service may find favor in your eyes, and through his message I may bring you profit.”
#47
بدو گفت قیصر که بگشای راز
✦
چه گفت آن خردمند گردن فراز
“Caesar said to him: "Reveal the secret! What did that wise and exalted king say?"”
#48
نخست آفرین بر جهاندار کرد
✦
جهان را بدان آفرین خوارکرد
“First he offered praise unto the Lord of the World, making the cosmos seem humble beside that praise.”
#49
که اویست برتر زهر برتری
✦
توانا و داننده از هر دری
“For He is far above all greatness, supreme, almighty, and all-knowing in every realm.”
#50
بفرمان او گردد این آسمان
✦
کجا برترست از مکان و زمان
“By His command rotates this celestial sphere, He who is exalted beyond all time and space.”
#51
سپهر و ستاره همه کرده‌اند
✦
بدین چرخ گردان برآورده‌اند
“The firmament and stars are all His creation, brought into being within this turning wheel.”
#52
چو از خاک مر جانور بنده کرد
✦
نخستین کیومرث را زنده کرد
“When He created living beings from dust, He first brought Keyumars into life.”
#53
چنان تا بشاه آفریدون رسید
✦
کزان سرفرازان و را برگزید
“And so it continued down to King Fereydun, whom He selected from among those proud rulers.”
#54
پدید آمد آن تخمهٔ اندرجهان
✦
ببود آشکار آنچ بودی نهان
“That noble seed became manifest in the world, revealing all that had been concealed.”
#55
همی‌رو چنین تا سر کی قباد
✦
که تاج بزرگی به سر برنهاد
“So it proceeded down to Key Qobad, who placed the crown of majesty upon his head.”
#56
نیامد بدین دوده هرگز بدی
✦
نگه داشتندی ره ایزدی
“No evil ever touched this royal house, for they ever guarded the divine path.”
#57
کنون بنده‌ای ناسزاوار وگست
✦
بیامد بتخت کیان برنشست
“Now an unworthy and insolent vassal has come and seated himself upon the royal Kayanid throne.”
#58
همی‌داد خواهم ز بیدادگر
✦
نه افسر نه تخت و کلاه و کمر
“I seek justice against this oppressor—not for the sake of crown, throne, cap, or belt.”
#59
هرآنکس که او برنشیند بتخت
✦
خرد باید و نامداری و بخت
“Whosoever sits upon the throne requires wisdom, renowned fame, and auspicious fortune.”
#60
شناسد که این تخت و این فرهی
✦
کرا بود و دیهیم شاهنشهی
“He must know to whom this throne, divine glory, and imperial crown truly belong.”
#61
مرا اندرین کار یاری کنید
✦
برین بی‌وفا کامگاری کنید
“Grant me your aid in this endeavor, and prevail over this faithless usurper.”
#62
که پوینده گشتیم گرد جهان
✦
بشرم آمدیم از کهان ومهان
“For we have wandered across the world, filled with shame before both the humble and the great.”
#63
چوقیصر بران سان سخنها شنید
✦
برخساره شد چون گل شنبلید
“When Caesar heard such words, his cheeks turned pale and yellow like the fenugreek flower.”
#64
گل شنبلیدش پر از ژاله شد
✦
زبان و روانش پر ازناله شد
“His pale face brimmed with dew-like tears, and his tongue and soul filled with lamentation.”
#65
چوآن نامه برخواند بفزود درد
✦
شد آن تخت برچشم او لاژورد
“As he read through that letter, his grief deepened, and the royal throne turned dark as lapis in his eyes.”
#66
بخراد برزین جهاندار گفت
✦
که این نیست برمرد دانا نهفت
“The sovereign ruler said to Khorrad-e Barzin: "This matter is not concealed from a wise man."”
#67
مرا خسرو از خویش و پیوند بیش
✦
ز جان سخن گوی دارمش پیش
“"To me Khosrow is dearer than my own kin; I hold him more precious than my speaking soul."”
#68
سلیح است و هم گنج و هم لشکرست
✦
شما را ببین تا چه اندر خورست
“"Arms, treasure, and host are all ready; see what among them best fits your need."”
#69
اگر دیده خواهی ندارم دریغ
✦
که دیده به از گنج دینار و تیغ
“"Even if you ask for my eyes, I shall not withhold them, for sight is precious beyond gold and sword."”