#1
چوبهرام رفت اندر ایوان شاه
✦
گزین کرد زان لشکر کینه خواه
“When Bahram entered the royal palace, he chose from that vengeance-seeking host,”
#2
زره‌دار و شمشیر زن سی‌هزار
✦
بدان تا شوند از پس شهریار
“Thirty thousand armored warriors and swordsmen, to ride in pursuit of the monarch.”
#3
چنین لشکری نامبردار و گرد
✦
ببهرام پور سیاوش سپرد
“Such a renowned and heroic army he entrusted to Bahram, the son of Siyavash.”
#4
وزان روی خسرو بیابان گرفت
✦
همی از بد دشمنان جان گرفت
“Meanwhile, Khosrow fled across the desert, saving his life from the malice of his enemies.”
#5
چنین تا بنزد رباطی رسید
✦
سر تیغ دیوار او ناپدید
“Thus he rode until he reached a hospice, the top of whose walls was hidden in the heights.”
#6
کجا خواندندیش یزدان سرای
✦
پرستشگهی بود و فرخنده جای
“Which men called Yazdan-Sarai—a place of worship and a blessed refuge.”
#7
نشستنگه سوکواران بدی
✦
بدو در سکوبا و مطران بدی
“It was the dwelling of mourners and ascetics, where dwelt Sakuba the bishop and Motran the archbishop.”
#8
چنین گفت خسرو به یزدان پرست
✦
که از خوردنی چیست کاید بدست
“Khosrow asked the worshiper of God: 'What food is there to be found here?'”
#9
سکوبا بدو گفت کای نامدار
✦
فطیرست با ترهٔ جویبار
“Sakuba said to him: 'O noble monarch, there is unleavened bread and wild stream-herbs.”
#10
گرایدون که شاید بدین سان خورش
✦
مبادت جز از نوشه این پرورش
“If such fare befits thee, may it bring thee naught but health and nourishment!'”
#11
ز اسب اندر آمد سبک شهریار
✦
همان آنک بودند با اوسوار
“The king quickly dismounted his steed, as did those who rode beside him.”
#12
جهانجوی با آن دو خسرو پرست
✦
گرفت از پی واژ برسم بدست
“The world-seeker and those two king-worshiping companions took the sacred barsam branches to utter the holy prayer.”
#13
بخوردند با شتاب چیزی که بود
✦
پس آنگه به زمزم بگفتند زود
“They ate in haste whatever food was available, and then swiftly recited the grace over the holy water.”
#14
چنین گفت پس با سکوبا که می
✦
نداری تو ای پیرفرخنده پی
“Then Khosrow said to Sakuba: 'O blessed elder, hast thou no wine?'”
#15
بدو گفت ما می‌زخرما کنیم
✦
به تموز وهنگام گرما کنیم
“He replied: 'We brew wine from dates during the heat of the summer month of Tammuz.”
#16
کنون هست لختی چو روشن گلاب
✦
به سرخی چو بیجاده در آفتاب
“Now a little remains, clear as rosewater and red as garnet beneath the sun.'”
#17
هم آنگه بیاورد جامی نبید
✦
که شد رنگ خورشید زو ناپدید
“Thereupon he brought a goblet of wine, whose splendor obscured the bright sun.”
#18
بخورد آن زمان خسرو از می سه جام
✦
می و نان کشکین که دارد بنام
“Khosrow drank three cups of that wine, together with the coarse barley bread of renown.”
#19
چو مغزش شد از بادهٔ سرخ گرم
✦
هم آنگه بخفت از بر ریگ نرم
“When his mind grew warm with the red wine, he lay down to sleep upon the soft sand.”
#20
نهاد از بر ران بندوی سر
✦
روانش پر از درد و خسته جگر
“He laid his head upon the thigh of Bandoy, his soul filled with anguish and his heart wounded.”
#21
همان چون بخواب اندر آمد سرش
✦
سکوبای مهتر بیامد برش
“Just as sleep overtook his head, Sakuba the chief bishop came unto him,”
#22
که از راه گردی برآمد سیاه
✦
دران گرد تیره فراوان سپاه
“Warning: 'A dark cloud of dust has risen from the road, hiding a vast army within!'”
#23
چنین گفت خسرو که بد روزگار
✦
که دشمن بدین گونه شد خواستا ر
“Khosrow lamented: 'Wretched is my fortune, that the enemy pursueth me thus!”
#24
نه مردم به کارست و نه بارگی
✦
فراز آمد آن روز بیچارگی
“Neither men nor steeds are fit for battle; the day of utter helplessness has arrived.'”
#25
بدو گفت بندوی بس چاره ساز
✦
که آمدت دشمن بتنگی فراز
“The resourceful Bandoy said to him: 'The enemy draweth perilously near.'”
#26
بدو گفت خسرو که ای نیک خواه
✦
مرا اندرین کار بنمای راه
“Khosrow replied: 'O faithful well-wisher, show me the way in this dire plight!'”
#27
بدو گفت بندوی کای شهریار
✦
تو را چاره سازم بدین روزگار
“Bandoy said: 'O King, I shall devise a stratagem for thee in this hour,”
#28
ولیکن فدا کرده باشم روان
✦
به پیش جهانجوی شاه جهان
“Though I must sacrifice my very soul before the world-seeking King of the World!'”
#29
بدو گفت خسرو که دانای چین
✦
یکی خوب زد داستانی برین
“Khosrow said to him: 'A wise sage of China spoke a fine parable on this:”
#30
که هرکو کند بر درشاه کشت
✦
بیابد بدان گیتی اندر بهشت
“'Whosoever soweth loyalty at the king's gate shall reap his reward in Paradise in the afterlife.'”
#31
چو دیوار شهر اندر آمد زپای
✦
کلاته نباید که ماند بجای
“'When the wall of the city falls, the small fort should not remain standing.'”
#32
چو ناچیز خواهد شدن شارستان
✦
مماناد دیوار بیمارستان
“'If the main city is to perish, let not even the walls of the hospital remain.'”
#33
توگر چاره‌جویی دانی اکنون بساز
✦
هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
“'If thou knowest a remedy, prepare it now, for thou art not without the help of pure God.'”
#34
بدو گفت بندوی کاین تاج زر
✦
مرا ده همین گوشوار و کمر
“Bandoy said: 'Give me this golden crown, this earring, and this royal belt,”
#35
همان لعل زرین چینی قبای
✦
چو من پوشم این را تو ایدر مپای
“And that ruby-red Chinese golden robe; when I wear them, stay no longer here!”
#36
برو با سپاهت هم اندر شتاب
✦
چو کشتی که موجش درآرد ز آب
“Hasten away with thy companions like a ship riding upon surging waves!'”
#37
بکرد آن زمان هرچ بندوی گفت
✦
وزانجایگه گشت با باد جفت
“Khosrow did at once whatever Bandoy bade him, and sped away from that place like the wind.”
#38
چو خسرو برفت از بر چاره جوی
✦
جهاندیده سوی سقف کرد روی
“When Khosrow had departed from the resourceful warrior, the experienced Bandoy turned toward the roof.”
#39
که اکنون شما را بدین بر ز کوه
✦
بباید شدن ناپدید از گروه
“He said to the monks: 'Now you must vanish up into the mountains away from the army!'”
#40
خود اندر پرستشگه آمد چو گرد
✦
بزودی در آهنین سخت کرد
“He himself entered the place of worship like dust and swiftly barred the heavy iron doors.”
#41
بپوشید پس جامهٔ زرنگار
✦
به سر برنهاد افسر شهریار
“He then put on the gold-brocaded royal robes and set the sovereign's crown upon his head.”
#42
بران بام برشد نه بر آرزوی
✦
سپه دید گرد اندورن چارسوی
“He climbed up to the rooftop, not out of desire, and saw the army surrounding the place on all sides.”
#43
همی‌بود تا لشکر رزمساز
✦
رسیدند نزدیک آن دژ فراز
“He waited until the battle-ready forces drew near to the fortress walls.”
#44
ابرپای خاست آنگه از بام زود
✦
تن خویشتن را به لشکر نمود
“He then stood tall upon the roof and showed himself clearly to the army.”
#45
بدیدندش از دور با تاج زر
✦
همان طوق و آن گوشوار و کمر
“From afar they saw him wearing the golden crown, the royal necklace, earring, and girdle.”
#46
همی‌گفت هر کس که این خسروست
✦
که با تاج و با جامه‌های نوست
“Everyone was saying, "This indeed is Khosrow, who is dressed in royal garments and wears the crown."”
#47
چو بند وی شد بی‌گمان کان سپاه
✦
همی‌بازنشناسد او را ز شاه
“When Bandoy became certain that the army could not distinguish him from the King,”
#48
فرود آمد و جامهٔ خویش تفت
✦
بپوشید ناکام و بربام رفت
“He descended swiftly, put his own garments back on with reluctance, and went up onto the roof.”
#49
چنین گفت کای رزمسازان نو
✦
کرا خوانم اندر شما پیش رو
“He spoke thus: "O warrior champions, whom among you should I call your commander?"”
#50
که پیغام دارم ز شاه جهان
✦
بگویم شنیده به پیش مهان
“"For I bring a message from the King of the world, to deliver what I have heard before your great ones."”
#51
چو پور سیاووش دیدش ببام
✦
منم پیش رو گفت بهرام نام
“When the son of Siyavash saw him on the roof, he said: "I am the commander, my name is Bahram."”
#52
بدو گفت گوید جهاندار شاه
✦
که من سخت پیچانم از رنج راه
“Bandoy said to him: "Thus says the King of the world: 'I am greatly exhausted and pained by the hardship of the journey.”
#53
ستوران همه خسته و کوفته
✦
زراه دراز اندر آشوفته
“Our mounts are all wounded and weary, distressed by the long road.”
#54
بدین خانهٔ سوکواران به رنج
✦
فرود آمدستیم با یار پنج
“In distress, we have taken refuge in this house of mourners with only five companions.”
#55
چوپیدا شود چاک روز سپید
✦
کنم دل زکار جهان ناامید
“When the break of bright day appears, I shall turn my heart away from worldly affairs,”
#56
بیاییم با تو به راه دراز
✦
به نزدیک بهرام گردن فراز
“And we shall set out with you upon the long road, to go before the exalted Bahram.'"”
#57
برین بر که گفتم نجویم زمان
✦
مگر یارمندی کند آسمان
“" 'Upon what I have pledged, I seek no delay, unless Heaven itself grants us aid.'”
#58
نیاکان ماآنک بودند پیش
✦
نگه داشتندی هم آیین وکیش
“'Our ancestors who went before us ever preserved custom and faith;”
#59
اگرچه بدی بختشان دیر ساز
✦
ز کهتر نبرداشتندی نیاز
“Though their fortune was slow to favor them, they did not hold back their needs from their subordinates.'”
#60
کنون آنچ ما را به دل راز بود
✦
بگفتیم چون بخت ناساز بود
“'Now what was a secret in our heart we have revealed, since fortune has turned unkind.'”
#61
زرخشنده خورشید تا تیره خاک
✦
نباشد مگر رای یزدان پاک
“'From the shining sun to the dark earth, nothing comes to pass save by the decree of holy God.'”
#62
چو سالار بشنید زو داستان
✦
به گفتار او گشت همداستان
“When the commander heard this story from him, he agreed with his words and assented.”
#63
دگر هرکه بشنید گفتار اوی
✦
پر از درد شد دل ز کردار اوی
“And whoever else heard his speech, their heart grew full of sorrow at his plight.”
#64
فرود آمد آن شب بدانجا سپاه
✦
همی‌داشتی رای خسرو نگاه
“The army encamped there that night, abiding by the intention and request of Khosrow.”
#65
دگر روز بندوی بربام شد
✦
ز دیوار تا سوی بهرام شد
“The next day, Bandoy went up to the roof again, and addressed Bahram from the wall.”
#66
بدو گفت کامروز شاه از نماز
✦
همانا نیاید به کاری فراز
“He said to him: "Today, after his prayers, the King surely will not turn his mind to any business.”
#67
چنین هم شب تیره بیدار بود
✦
پرستندهٔ پاک دادار بود
“Likewise throughout the dark night he remained awake, worshipping the holy Creator.”
#68
همان نیز خورشید گردد بلند
✦
زگرما نباید که یابد گزند
“Moreover, as the sun rises high, he must not suffer harm from the intense heat.”
#69
بیاساید امروز و فردا پگاه
✦
همی‌راند اندر میان سپاه
“Let him rest today, and early tomorrow he will ride forth in the midst of the army."”
#70
چنین گفت بهرام با مهتران
✦
که کاریست این هم سبک هم گران
“Bahram spoke thus to his nobles: "This is a matter both simple and grave.”
#71
چو بر خسرو این کار گیریم تنگ
✦
مگر تیز گردد بیاید به جنگ
“If we press Khosrow too hard in this, he might grow fierce and come out to battle.”
#72
بتنها تن او یکی لشکرست
✦
جهانگیر و بیدار و کنداورست
“Single-handed, his person is a whole army—world-conquering, vigilant, and valiant.”
#73
وگر کشته آید به دشت نبرد
✦
برآرد ز ما نیز بهرام گرد
“And if he should be slain on the battlefield, Bahram too will bring destruction upon us.”
#74
هم آن به که امروز باشیم نیز
✦
وگر خوردنی نیست بسیار چیز
“It is better that we remain here today as well, even if there is not much food to eat.”
#75
مگر کو بدین هم نشان خوش منش
✦
بیاید به از جنگ وز سرزنش
“Perchance in this way, with good grace, he will come out, which is better than war and reproach."”
#76
چنان هم همی‌بود تا شب ز کوه
✦
برآمد بگرد اندر آمد گروه
“Thus they remained until night fell, when a cloud of dust rose from the mountain and a fresh troop arrived.”
#77
سپاه اندرآمد ز هر پهلوی
✦
همی‌سوختند آتش از هر سوی
“The army poured in from every side, lighting fires in all directions.”