🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
77 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۱ - گریز خسرو به یزدان‌سرای، فداکاری بندوی و فریفتن سپاه بهرام با جامهٔ شاهی
چون بهرام چوبین بر ایوان شاهی دست یافت، سپاهی کینه‌خواه و کارآزموده از سی‌هزار شمشیرزن و زره‌پوش برگزید و سالاری آنان را به بهرام پور سیاوش سپرد تا سایه‌وار در پی خسروپرویز بتازند و او را به بند کشند. از آن سو، خسروپرویز سر به بیابان نهاد و شتابان گام در راه نهد تا روان خویش را از آسیب پلیدی‌ها و گزند دشمنان پاس دارد. پس از پیمودن راهی دراز و طاقت‌فرسا، شاه و همراهانش به رباطی شکوهمند رسیدند که کنگره‌های بلند دیوارش بر آسمان پهلو می‌زد؛ دیر و پرستشگاهی فرخنده که آن را «یزدان‌سرای» می‌خواندند و کنج عزلت سوگواران و راهبان مسیحی، به رهبری سکوبا و مطران بود.

خسروپرویز خسته و تشنه از راه رسید و از سکوبا جویای خوراک شد. پیر راهب پاسخ داد که در این کنج زهد، جز نان فطیر جوین و ترهٔ وحشی جویبار چیزی یافت نمی‌شود، اما اگر شاه این خورش ساده را پذیرا شود، بر او گوارا باد. خسرو و همراهان از باره‌ها فرود آمدند، زمزمهٔ واژ و برسم را بر جای آوردند، نیایش ساختند و با شتاب نان و تره خوردند. سپس خسرو از سکوبا خواست تا اگر می در انبان دارد بیاورد. پیر راهب گفت که آنان در گرمای تموز از خرما شراب می‌سازند و کنون شرابی زلال چون گلاب و سرخ چون بیجاده دارند. سکوبا جامی گران‌بها از آن می گلگون آورد؛ خسرو سه جام سرکشید و با نان کشکین فرو فرستاد. چون گرمای باده در رگ‌هایش دوید، سرِ خسته بر زانوی بندوی نهاد و بر ریگ نرم به خوابی سنگین فرو رفت.

هنوز لختی نگذشته بود که سکوبای مهتر با شتاب و هراس آمد و خبر داد که گردی سیاه از جاده برافراشته شده و سپاهی بیکران در میان آن پدیدار گشته است. خسرو از خواب برمی‌خیزد و دردنامه‌وار می‌گوید که روزگار برگشته و نه پیلان و سواران را توان رزم است و نه راه چاره‌ای بر جای مانده است. در این هنگام، بندویِ چاره‌ساز و جان‌فشان به پای می‌خیزد و پیشنهاد می‌کند که روان خویش را فدای شهریار کند. او از خسرو می‌خواهد تا تاج زرین، طوق و گوشوار، کمرگاه کیانی و قبای لعل‌گون چینی خود را به او بسپارد؛ سپس خسرو و همراهانش چون کشتیِ سبک‌رو بر موج حوادث بنشینند و به شتاب از یزدان‌سرای بگریزند.

خسروپرویز اندرز حکیمانهٔ دانای چین را یاد می‌آورد که چون دیوارهای شهر فرو ریزد، دیگر بقای کلاته و بیمارستان را اعتباری نیست، و فداکاری بندوی را با درود می‌پذیرد. بندوی جامه و افسر شاهی را می‌پوشد و خسرو در دل شب چون باد می‌گریزد. بندوی راهبان را می‌فرماید تا به کوهستان پناه برند و خود درهای آهنین پرستشگاه را استوار می‌بندد و بر بامِ دژ می‌رود. چون سپاه بهرام پور سیاوش دژ را محاصره می‌کنند، بندوی با جامه و تاج درخشان شاهی بر بام پدیدار می‌شود. لشکر دشمن به گمان آنکه خودِ خسروپرویز بر بام است، او را بازمی‌شناسند. بندوی با هوشمندی شگفت‌انگیزی پیام فرستاده و می‌گوید که شاه از رنج راه ناتوان گشته و امشب را به نیایش و استراحت می‌پردازد و فردا پگاه خود تسلیم سپاه خواهد شد. بهرام پور سیاوش، فریبِ این نیرنگ شکوهمند را می‌خورد و فرمان می‌دهد سپاه شب را پیرامون دژ آتش بیفروزند و منتظر بامداد بمانند؛ غافل از آنکه خسروپرویز فرسنگ‌ها از چنگال آنان دور شده است.
#1
چوبهرام رفت اندر ایوان شاه
✦
گزین کرد زان لشکر کینه خواه
#2
زره‌دار و شمشیر زن سی‌هزار
✦
بدان تا شوند از پس شهریار
#3
چنین لشکری نامبردار و گرد
✦
ببهرام پور سیاوش سپرد
#4
وزان روی خسرو بیابان گرفت
✦
همی از بد دشمنان جان گرفت
#5
چنین تا بنزد رباطی رسید
✦
سر تیغ دیوار او ناپدید
#6
کجا خواندندیش یزدان سرای
✦
پرستشگهی بود و فرخنده جای
#7
نشستنگه سوکواران بدی
✦
بدو در سکوبا و مطران بدی
#8
چنین گفت خسرو به یزدان پرست
✦
که از خوردنی چیست کاید بدست
#9
سکوبا بدو گفت کای نامدار
✦
فطیرست با ترهٔ جویبار
#10
گرایدون که شاید بدین سان خورش
✦
مبادت جز از نوشه این پرورش
#11
ز اسب اندر آمد سبک شهریار
✦
همان آنک بودند با اوسوار
#12
جهانجوی با آن دو خسرو پرست
✦
گرفت از پی واژ برسم بدست
#13
بخوردند با شتاب چیزی که بود
✦
پس آنگه به زمزم بگفتند زود
#14
چنین گفت پس با سکوبا که می
✦
نداری تو ای پیرفرخنده پی
#15
بدو گفت ما می‌زخرما کنیم
✦
به تموز وهنگام گرما کنیم
#16
کنون هست لختی چو روشن گلاب
✦
به سرخی چو بیجاده در آفتاب
#17
هم آنگه بیاورد جامی نبید
✦
که شد رنگ خورشید زو ناپدید
#18
بخورد آن زمان خسرو از می سه جام
✦
می و نان کشکین که دارد بنام
#19
چو مغزش شد از بادهٔ سرخ گرم
✦
هم آنگه بخفت از بر ریگ نرم
#20
نهاد از بر ران بندوی سر
✦
روانش پر از درد و خسته جگر
#21
همان چون بخواب اندر آمد سرش
✦
سکوبای مهتر بیامد برش
#22
که از راه گردی برآمد سیاه
✦
دران گرد تیره فراوان سپاه
#23
چنین گفت خسرو که بد روزگار
✦
که دشمن بدین گونه شد خواستا ر
#24
نه مردم به کارست و نه بارگی
✦
فراز آمد آن روز بیچارگی
#25
بدو گفت بندوی بس چاره ساز
✦
که آمدت دشمن بتنگی فراز
#26
بدو گفت خسرو که ای نیک خواه
✦
مرا اندرین کار بنمای راه
#27
بدو گفت بندوی کای شهریار
✦
تو را چاره سازم بدین روزگار
#28
ولیکن فدا کرده باشم روان
✦
به پیش جهانجوی شاه جهان
#29
بدو گفت خسرو که دانای چین
✦
یکی خوب زد داستانی برین
#30
که هرکو کند بر درشاه کشت
✦
بیابد بدان گیتی اندر بهشت
#31
چو دیوار شهر اندر آمد زپای
✦
کلاته نباید که ماند بجای
#32
چو ناچیز خواهد شدن شارستان
✦
مماناد دیوار بیمارستان
#33
توگر چاره‌جویی دانی اکنون بساز
✦
هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
#34
بدو گفت بندوی کاین تاج زر
✦
مرا ده همین گوشوار و کمر
#35
همان لعل زرین چینی قبای
✦
چو من پوشم این را تو ایدر مپای
#36
برو با سپاهت هم اندر شتاب
✦
چو کشتی که موجش درآرد ز آب
#37
بکرد آن زمان هرچ بندوی گفت
✦
وزانجایگه گشت با باد جفت
#38
چو خسرو برفت از بر چاره جوی
✦
جهاندیده سوی سقف کرد روی
#39
که اکنون شما را بدین بر ز کوه
✦
بباید شدن ناپدید از گروه
#40
خود اندر پرستشگه آمد چو گرد
✦
بزودی در آهنین سخت کرد
#41
بپوشید پس جامهٔ زرنگار
✦
به سر برنهاد افسر شهریار
#42
بران بام برشد نه بر آرزوی
✦
سپه دید گرد اندورن چارسوی
#43
همی‌بود تا لشکر رزمساز
✦
رسیدند نزدیک آن دژ فراز
#44
ابرپای خاست آنگه از بام زود
✦
تن خویشتن را به لشکر نمود
#45
بدیدندش از دور با تاج زر
✦
همان طوق و آن گوشوار و کمر
#46
همی‌گفت هر کس که این خسروست
✦
که با تاج و با جامه‌های نوست
#47
چو بند وی شد بی‌گمان کان سپاه
✦
همی‌بازنشناسد او را ز شاه
#48
فرود آمد و جامهٔ خویش تفت
✦
بپوشید ناکام و بربام رفت
#49
چنین گفت کای رزمسازان نو
✦
کرا خوانم اندر شما پیش رو
#50
که پیغام دارم ز شاه جهان
✦
بگویم شنیده به پیش مهان
#51
چو پور سیاووش دیدش ببام
✦
منم پیش رو گفت بهرام نام
#52
بدو گفت گوید جهاندار شاه
✦
که من سخت پیچانم از رنج راه
#53
ستوران همه خسته و کوفته
✦
زراه دراز اندر آشوفته
#54
بدین خانهٔ سوکواران به رنج
✦
فرود آمدستیم با یار پنج
#55
چوپیدا شود چاک روز سپید
✦
کنم دل زکار جهان ناامید
#56
بیاییم با تو به راه دراز
✦
به نزدیک بهرام گردن فراز
#57
برین بر که گفتم نجویم زمان
✦
مگر یارمندی کند آسمان
#58
نیاکان ماآنک بودند پیش
✦
نگه داشتندی هم آیین وکیش
#59
اگرچه بدی بختشان دیر ساز
✦
ز کهتر نبرداشتندی نیاز
#60
کنون آنچ ما را به دل راز بود
✦
بگفتیم چون بخت ناساز بود
#61
زرخشنده خورشید تا تیره خاک
✦
نباشد مگر رای یزدان پاک
#62
چو سالار بشنید زو داستان
✦
به گفتار او گشت همداستان
#63
دگر هرکه بشنید گفتار اوی
✦
پر از درد شد دل ز کردار اوی
#64
فرود آمد آن شب بدانجا سپاه
✦
همی‌داشتی رای خسرو نگاه
#65
دگر روز بندوی بربام شد
✦
ز دیوار تا سوی بهرام شد
#66
بدو گفت کامروز شاه از نماز
✦
همانا نیاید به کاری فراز
#67
چنین هم شب تیره بیدار بود
✦
پرستندهٔ پاک دادار بود
#68
همان نیز خورشید گردد بلند
✦
زگرما نباید که یابد گزند
#69
بیاساید امروز و فردا پگاه
✦
همی‌راند اندر میان سپاه
#70
چنین گفت بهرام با مهتران
✦
که کاریست این هم سبک هم گران
#71
چو بر خسرو این کار گیریم تنگ
✦
مگر تیز گردد بیاید به جنگ
#72
بتنها تن او یکی لشکرست
✦
جهانگیر و بیدار و کنداورست
#73
وگر کشته آید به دشت نبرد
✦
برآرد ز ما نیز بهرام گرد
#74
هم آن به که امروز باشیم نیز
✦
وگر خوردنی نیست بسیار چیز
#75
مگر کو بدین هم نشان خوش منش
✦
بیاید به از جنگ وز سرزنش
#76
چنان هم همی‌بود تا شب ز کوه
✦
برآمد بگرد اندر آمد گروه
#77
سپاه اندرآمد ز هر پهلوی
✦
همی‌سوختند آتش از هر سوی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: