🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف

❖
39 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - مست کردن طایر و سپاهش به نبید، شبیخون شاپور به دژ، برکندن کتف و سوختن گل نوبهار
چون خورشید از کرانه خاور سر برآورد و شام تار به تیرگی گرایید، مالکه که نژاد از تبار شاهان داشت و مفتون شکوه شاپور شده بود، نقشه خویش را به کار بست. او کلید گنجور و خم‌های مِی خسروانی را ستاند و به ساقی سپرد تا سپاهیان عرب و طایر را مستانه از پا درآورد. ساقی به فرمان وی، جام‌های لبریز از شراب ساده در داد و سپاهیان بیش از هزار نفری دژ در نومیدیِ مستی فرو رفتند و خواب گران بر ایشان چیره شد.

چون پاسی از شب گذشت و طنین بانگ و سرود خاموش گشت، خادمان به پنهانی درهای استوار دژ را گشودند. شاپور شاه که در بیرون دژ به انتظار فروزش شمعِ نشانه چشم دوخته بود، با دیدن روشنایی پرچم پیروزی برانداخت. او نخست مالکه را در سرای پرده‌ای شایسته جای داد و سپس گردان و نبردآوران برگزیده خویش را گرد آورد. شاهنشاه ساسانی شبیخونی سهمگین بر دژ زد؛ سپاهیان عرب سرگردان و مست از خواب برجستند، اما تیغ ایرانیان امانشان نداد و نامدارانشان به خاک افتادند.

با سپیده‌دم و برآمدن خورشید زرین‌کلاه، شاپور بر تخت پیروزه درگرفت و بار داد. طایر اسیر و ناتوان پیش آورده شد و چون دختر خویش مالکه (گل نوبهار) را آراسته به افسر یاقوت دید، دانست که این فاجعه از افسون و خیانت فرزند اوست. طایر بنالید که فرزندش چه ناروا بر او روا داشته است. شاپور شاه نیز خیانت به پدر را گناهی نابخشودنی دید؛ از این رو دستور داد تا گردن آن دختر را بزنند و پیکرش را در آتش بسوزانند. سپس بر طایر نیز خشم گرفت و کتف‌های او را از پشت برکند و سرش را به خاک کشید.

پس از آن، شاپور سرکوبی متجاوزان عرب را پی گرفت و کتفِ هر متجاوز را از کاسه بیرون کشید؛ از همین روی عرب او را «ذوالاکتاف» نامیدند. آن‌گاه شهریار ایران با پیروزی و شکوه فراوان به پارس بازگشت و جهان پیشگاه او را نماز برد.
#1
ز خاور چو خورشید بنمود تاج
✦
گل زرد شد بر زمین رنگ ساج
#2
ز گنجور دستور بستد کلید
✦
خورش خانه و خمهای نبید
#3
بدژدر هرانکس که بد مهتری
✦
وزان جنگیان رنج دیده سری
#4
خورشها فرستاد و چندی نبید
✦
هم از بویها نرگس و شنبلید
#5
پرستندهٔ باده را پیش خواند
✦
به خوبی سخنها فراوان براند
#6
بدو گفت کامشب تویی باده‌ده
✦
به طایر همه بادهٔ ساده ده
#7
همان تا بدارند باده به دست
✦
بدان تا بخسپند و گردند مست
#8
بدو گفت ساقی که من بنده‌ام
✦
به فرمان تو در جهان زنده‌ام
#9
چو خورشید بر باختر گشت زرد
✦
شب تیره گفتش که از راه برد
#10
می خسروی خواست طایر به جام
✦
نخستین ز غسانیان برد نام
#11
چو بگذشت یک پاس از تیره شب
✦
بیاسود طایر ز بانگ جلب
#12
برفتند یکسر سوی خوابگاه
✦
پرستندگان را بفرمود شاه
#13
که با کس نگوید سخن جز براز
✦
نهانی در دژ گشادند باز
#14
بدان شاه شاپور خود چشم داشت
✦
از آواز مستان به دل خشم داشت
#15
چو شمع از در دژ بیفروخت گفت
✦
که گشتیم با بخت بیدار جفت
#16
مر آن ماه‌رخ را به پرده‌سرای
✦
بفرمود تا خوب کردند جای
#17
سپه را همه سر به سر گرد کرد
✦
گزین کرد مردان ننگ و نبرد
#18
به باره برآورد چندی سوار
✦
هرانکس که بود از در کارزار
#19
به دژ در شد و کشتن اندرگرفت
✦
همه گنجهای کهن برگرفت
#20
سپه بود با طایر اندر حصار
✦
همه مست خفته فزون از هزار
#21
دگر خفته آسیمه برخاستند
✦
به هر جای جنگی بیاراستند
#22
ازیشان کس از بیم ننمود پشت
✦
بسی نامور شاه ایران بکشت
#23
چو شد طایر اندر کف او اسیر
✦
بیامد برهنه دوان ناگزیر
#24
به چنگ وی آمد حصار و بنه
✦
گرفتار شد مردم بدتنه
#25
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
چو خورشید بنمود زرین کلاه
#26
یکی تخت پیروزه اندر حصار
✦
به آیین نهادند و دادند بار
#27
چو از بارپردخته شد شهریار
✦
به نزدیک او شد گل نوبهار
#28
ز یاقوت سرخ افسری بر سرش
✦
درفشان ز زربفت چینی برش
#29
بدانست کاین جادوی کار اوست
✦
بدو بد رسیدن ز کردار اوست
#30
چنین گفت کای شاه آزاد مرد
✦
نگه کن که که فرزند با من چه کرد
#31
چنین گفت شاپور بدنام را
✦
که از پرده چون دخت بهرام را
#32
بیاری و رسوا کنی دوده را
✦
برانگیزی آن کین آسوده را
#33
به دژخیم فرمود تا گردنش
✦
زند به آتش اندر بسوزد تنش
#34
سر طایر از ننگ در خون کشید
✦
دو کتف وی از پشت بیرون کشید
#35
هرانکس کجا یافتی از عرب
✦
نماندی که با کس گشادی دو لب
#36
ز دو دست او دور کردی دو کفت
✦
جهان ماند از کار او در شگفت
#37
عرابی ذوالاکتاف کردش لقب
✦
چو از مهره بگشاد کفت عرب
#38
وزانجا یگه شد سوی پارس باز
✦
جهانی همه برد پیشش نماز
#39
برین نیز بگذشت چندی سپهر
✦
وزان پس دگرگونه بنمود چهر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: