#1
از آن پس بفرمود تا گرگسار
✦
بیامد بر نامور شهریار
“Thereafter he commanded that Gurgsar be brought before the renowned prince.”
#2
بدادش سه جام دمادم نبید
✦
می سرخ و جام از گل شنبلید
“He gave him three brimming goblets of red wine, sparkling like the fenugreek blossom.”
#3
بدو گفت کای بد تن بدنهان
✦
نگه کن بدین کردگار جهان
“He said to him: 'O evil-bodied, wicked-natured one! Look upon this work of the Creator of the world.'”
#4
نه سیمرغ پیدا نه شیر و نه گرگ
✦
نه آن تیز چنگ اژدهای بزرگ
“'Neither Simorgh remains visible, nor lion, nor wolf, nor that mighty dragon with sharp talons.'”
#5
به منزل که انگیزد این بار شور
✦
بود آب و جای گیای ستور
“'At the next stage that stirs turmoil, will there be water and pasture for the steeds?'”
#6
به آواز گفت آن زمان گرگسار
✦
که ای نامور فرخ اسفندیار
“Gurgsar then raised his voice and said: 'O renowned and glorious Esfandiyar!'”
#7
اگر باز گردی نباشد شگفت
✦
ز بخت تو اندازه باید گرفت
“'If you were to turn back now, it would be no marvel; you must measure the limits of your fortune.'”
#8
ترا یار بود ایزد ای نیکبخت
✦
به بار آمد آن خسروانی درخت
“'God was your helper, O fortunate prince, and that royal tree has borne fruit.'”
#9
یکی کار پیش است فردا که مرد
✦
نیندیشد از روزگار نبرد
“'Yet tomorrow lies a task ahead such as no warrior could ever conceive in the day of battle.'”
#10
نه گرز و کمان یادت آید نه تیغ
✦
نه بیند ره جنگ و راه گریغ
“'Neither mace, nor bow, nor blade will serve your memory; you shall see no path for fight nor flight.'”
#11
به بالای یک نیزه برف آیدت
✦
بدو روز شادی شگرف آیدت
“'Snow shall fall to the height of a spear; for two days a wondrous ordeal shall overcome you.'”
#12
بمانی تو با لشکر نامدار
✦
به برف اندر ای فرخ اسفندیار
“'You and your glorious army will remain trapped in the snow, O glorious Esfandiyar!'”
#13
اگر بازگردی نباشد شگفت
✦
ز گفتار من کین نباید گرفت
“'If you turn back, it would be no marvel; take no offense at my words.'”
#14
همی ویژه در خون لشکر شوی
✦
به تندی و بدرایی و بدخوی
“'Otherwise, through harshness, ill advice, and fierce temper, you will steep your army in blood.'”
#15
مرا این درستست کز باد سخت
✦
بریزد بر آن مرز بار درخت
“'To me it is certain that a fierce gale in that realm will strip the trees of all fruit.'”
#16
از آن پس که اندر بیابان رسی
✦
یکی منزل آید به فرسنگ سی
“'After that, when you reach the wilderness, there comes a stage thirty farsangs long.'”
#17
همه ریگ تفته است گر خاک و شخ
✦
بر او نگذرد مرغ و مور و ملخ
“'All is scorched sand and stony waste, where no bird, ant, or locust can pass.'”
#18
نبینی به جایی یکی قطره آب
✦
زمینش همی جوشد از آفتاب
“'You will see no single drop of water anywhere; its ground boils under the scorching sun.'”
#19
نه بر خاک او شیر یابد گذر
✦
نه اندر هوا کرگس تیزپر
“'Neither can a lion cross its soil, nor a swift-winged vulture fly in its sky.'”
#20
نه بر شخ و ریگش بروید گیا
✦
زمینش روان ریگ چون توتیا
“'No plant grows upon its stones and sand; its ground is moving sand fine as powdered collyrium.'”
#21
برانی بر این گونه فرسنگ چل
✦
نه با اسپ تاو و نه با مرد دل
“'You must march forty farsangs in this manner, with horses losing strength and men losing heart.'”
#22
وز آنجا به رویین‌دژ آید سپاه
✦
ببینی یکی مایه‌ور جایگاه
“'And from there the host shall reach Ruyin-Dezh, and you shall behold a fortress of immense power.'”
#23
زمینش به کام نیاز اندر است
✦
وگر باره با مه به راز اندر است
“'Its ground suffers beneath hardship, while its battlements hold secrets with the moon.'”
#24
بشد بامش از ابر بارنده‌تر
✦
که بد نامش از ابر برنده‌تر
“'Its roof is stormier than rain-bearing clouds, and its renown cuts deeper than storm-clouds.'”
#25
ز بیرون نیابد خورش چارپای
✦
ز لشکر نماند سواری به جای
“'Outside it, beasts find no forage, nor shall any rider from the army remain standing.'”
#26
از ایران و توران اگر صدهزار
✦
بیایند گردان خنجرگزار
“'Though a hundred thousand blade-wielding warriors from Iran and Turan should gather,'”
#27
نشینند صد سال گرد اندرش
✦
همی تیرباران کنند از برش
“'And sit in siege around it for a hundred years, showering arrows from above,'”
#28
فراوان همانست و کمتر همان
✦
چو حلقه‌ست بر در بد بدگمان
“'Much and little shall remain the same; it is like a ring upon the door of ill-omen.'”
#29
چو ایرانیان این بد از گرگسار
✦
شنیدند و گشتند با درد یار
“When the Iranians heard this ill prophecy from Gurgsar, anguish became their companion.”
#30
بگفتند کای شاه آزادمرد
✦
به گرد بلا تا توانی مگرد
“They said: 'O noble King! As far as you can, wander not around the circle of calamity.'”
#31
اگر گرگسار این سخنها که گفت
✦
چنین است این خود نماند نهفت
“'If Gurgsar's words be true, this peril shall not remain hidden.'”
#32
بدین جایگه مرگ را آمدیم
✦
نه فرسودن ترگ را آمدیم
“'We came to this place for death, not to wear out our helmets in vain.'”
#33
چنین راه دشوار بگذاشتی
✦
بلای دد و دام برداشتی
“'You have traversed such arduous paths and endured the ordeal of beasts and monsters.'”
#34
کس از نامداران و شاهان گرد
✦
چنین رنجها برنیارد شمرد
“'No noble champion or warlord could recount such suffering as you have borne.'”
#35
که پیش تو آمد بدین هفتخوان
✦
بر این بر جهان آفرین را بخوان
“'Which befell you in these Seven Stages; now call upon the Creator of the world.'”
#36
چو پیروزگر بازگردی به راه
✦
به دل شاد و خرم شوی نزد شاه
“'Return victorious on your path, glad of heart and joyful unto the King.'”
#37
به راهی دگر گر شوی کینه‌ساز
✦
همه شهر توران برندت نماز
“'Or if you take another road to vengeance, all the land of Turan shall bow down to you.'”
#38
بدین سان که گوید همی گرگسار
✦
تن خویش را خوارمایه مدار
“'Do not hold your life cheap because of what Gurgsar says.'”
#39
از آن پس که پیروز گشتیم و شاد
✦
نباید سر خویش دادن به باد
“'Now that we have emerged victorious and glad, we must not give our lives to the wind.'”
#40
چو بشنید این‌گونه ز ایشان سخن
✦
شد آن تازه رویش ز گردان کهن
“When Esfandiyar heard such words from them, his fresh face darkened with anger before the veteran warriors.”
#41
شما گفت از ایران به پند آمدید
✦
نه از بهر نام بلند آمدید
“He said: 'Did you come from Iran to offer counsel, or for the sake of exalted renown?'”
#42
کجا آن همه خلعت و پند شاه
✦
کمرهای زرین و تخت و کلاه
“'Where are all those robes of honor and counsels of the King, the golden belts, thrones, and crowns?'”
#43
کجا آن همه عهد و سوگند و بند
✦
به یزدان و آن اختر سودمند
“'Where are all those covenants, oaths, and bonds sworn by God and the auspicious stars?'”
#44
که اکنون چنین سست شد پایتان
✦
به ره بر پراگنده شد رایتان
“'That now your feet have grown so weak, and your resolve lies scattered upon the road?'”
#45
شما بازگردید پیروز و شاد
✦
مرا کام جز رزم جستن مباد
“'Return victorious and glad if you will! For me, I desire nothing save battle!'”
#46
به گفتار این دیو ناسازگار
✦
چنین سرکشیدید از کارزار
“Because of the words of this treacherous demon, do you thus turn your backs on the battle?”
#47
از ایران نخواهم بر این رزم کس
✦
پسر با برادر مرا یار بس
“From all of Iran I require no one for this fight; my son and brother are companion enough for me.”
#48
جهاندار پیروز یار منست
✦
سر اختر اندر کنار منست
“The victorious Ruler of the World is my ally, and the head of good fortune rests in my embrace.”
#49
به مردی نباید کسی همرهم
✦
اگر جان ستانم وگر جان دهم
“In valor I need no one to walk beside me, whether I take life or yield my own.”
#50
به دشمن نمایم هنر هرچه هست
✦
ز مردی و پیروزی و زور دست
“I shall show the enemy all the skill I possess—of manhood, victory, and the strength of my arm.”
#51
بیابید هم بی‌گمان آگهی
✦
از این نامور فر شاهنشهی
“You too shall surely receive tidings of this renowned royal glory.”
#52
که با دژ چه کردم به دستان و زور
✦
به نام خداوند کیوان و هور
“Of what I wrought upon that fortress through cunning and force, in the name of the Lord of Saturn and the Sun.”
#53
چو ایرانیان برگشادند چشم
✦
بدیدند چهر ورا پر ز خشم
“When the Iranians opened their eyes, they saw his countenance ablaze with wrath.”
#54
برفتند پوزش‌کنان نزد شاه
✦
که گر شاه بیند ببخشد گناه
“They came before the prince seeking pardon, saying: 'If the king deems fit, may he forgive our offense.'”
#55
فدای تو بادا تن و جان ما
✦
بر این بود تا بود پیمان ما
“'May our bodies and souls be sacrificed for thee; such has ever been our solemn covenant.'”
#56
ز بهر تن شاه غمخواره‌ایم
✦
نه از کوشش و جنگ بیچاره‌ایم
“'We are but anxious for the King's safety, not rendered helpless before struggle and strife.'”
#57
ز ما تا بود زنده یک نامدار
✦
نپیچیم یک تن سر از کارزار
“'So long as one renowned hero amongst us lives, not a single one shall turn away from the field of battle.'”
#58
سپهبد چو بشنید ز ایشان سخن
✦
بپیچید زان گفته های کهن
“When the commander heard their words, he relented from his former anger.”
#59
به ایرانیان آفرین کرد و گفت
✦
که هرگز نماند هنر در نهفت
“He praised the Iranians and said: 'Virtue and merit shall never remain concealed.'”
#60
گر ایدون که گردیم پیروزگر
✦
ز رنج گذشته بیابیم بر
“'If it so be that we emerge victorious, we shall reap the fruit of past hardships.'”
#61
نگردد فرامش به دل رنجتان
✦
نماند تهی بی‌گمان گنجتان
“'Your toil shall not be forgotten in my heart, and your treasuries shall surely not remain empty.'”
#62
همی رای زد تا جهان شد خنک
✦
برفت از بر کوه باد سبک
“He deliberated thus until the world grew cool, and a gentle breeze drifted from the mountain.”
#63
برآمد ز درگاه شیپور و نای
✦
سپه برگرفتند یکسر ز جای
“From the royal court sounded the clarions and flutes, and the army moved out as one.”
#64
به کردار آتش همی راندند
✦
جهان‌آفرین را بسی خواندند
“They rode swiftly like fire, repeatedly calling upon the Creator of the World.”
#65
سپیده چو از کوه سر برکشید
✦
شب آن چادر شعر در سرکشید
“When dawn raised its head above the mountain, night pulled its veil of dark silk over its head.”
#66
چو خورشید تابان نهان کرد روی
✦
همی رفت خون در پس پشت اوی
“When the radiant sun hid its face, a stream like blood trailed in its wake.”
#67
به منزل رسید آن سپاه گران
✦
همه گرزداران و نیزه‌وران
“The formidable army reached its staging post, a host all clad with maces and spears.”
#68
بهاری یکی خوش‌منش روز بود
✦
دل‌افروز یا گیتی‌افروز بود
“It was a pleasant spring day, heart-cheering and illuminating the world.”
#69
سراپرده و خیمه فرمود کی
✦
بیاراست خوان و بیاورد می
“The prince ordered the pavilions and tents to be pitched, set out a feast, and brought forth wine.”
#70
هم‌اندر زمان تندبادی ز کوه
✦
برآمد که شد نامور زان ستوه
“At that very moment, a violent wind swept down from the mountain, leaving the famed leader sore distressed.”
#71
جهان سربسر گشت چون پر زاغ
✦
ندانست کس باز هامون ز زاغ
“The entire world turned pitch-black like a raven's wing, so that none could tell the plain from the crow.”
#72
ببارید از ابر تاریک برف
✦
زمینی پر از برف و بادی شگرف
“Snow showered down from the dark cloud; the earth was filled with snow amidst a wondrous wind.”
#73
سه روز و سه شب هم بدان سان به دشت
✦
دم باد ز اندازه اندر گذشت
“For three days and three nights in that plain, the howling wind surpassed all bounds.”
#74
هوا پود گشت ابر چون تار شد
✦
سپهبد از آن کار بیچار شد
“The air became the woof and clouds the warp; the commander was driven to despair by this plight.”
#75
به آواز پیش پشوتن بگفت
✦
که این کار ما گشت با درد جفت
“In a loud voice he spoke to Peshotan: 'Our endeavor has now become wedded to distress.'”
#76
به مردی شدم در دم اژدها
✦
کنون زور کردن نیارد بها
“'By my valor I entered the dragon's breath; but now, exerting force avails us nothing.'”
#77
همه پیش یزدان نیایش کنید
✦
بخوانید و او را ستایش کنید
“'Pray all of you before God, invoke Him, and offer Him your praise!'”
#78
مگر کاین بلاها ز ما بگذرد
✦
کز این پس کسی مان به کس نشمرد
“'Perchance these calamities may pass from us; for after this, none shall count us as anything.'”
#79
پشوتن بیامد به پیش خدای
✦
که او بود بر نیکویی رهنمای
“Peshotan came before God, for he was ever a guide unto goodness.”
#80
نیایش ز اندازه بگذاشتند
✦
همه در زمان دست برداشتند
“They offered prayers beyond measure, all raising their hands to heaven at once.”
#81
همانگه بیامد یکی باد خوش
✦
ببرد ابر و روی هوا گشت گَش
“At that very moment, a pleasant breeze began to blow; it swept away the clouds, and the face of the sky grew fair and clear.”
#82
چو ایرانیان را دل آمد به جای
✦
ببودند بر پیش یزدان به پای
“When the Iranians regained their courage and spirits, they stood tall in prayer before God Almighty.”
#83
سراپرده و خیمه‌ها گشته تر
✦
ز سرما کسی را نبد پای و پر
“The pavilions and tents were thoroughly soaked; from the intense cold, no one had any strength left to move.”
#84
همانجا ببودند گردان سه روز
✦
چهارم چو بفروخت گیتی فروز
“The champions remained in that place for three days; on the fourth day, when the world-illuminating sun blazed forth...”
#85
سپهبد گرانمایگان را بخواند
✦
بسی داستانهای نیکو براند
“The commander summoned the noble chieftains and delivered many wise and noble speeches.”
#86
چنین گفت کایدر بمانید بار
✦
مدارید جز آلت کارزار
“He spoke thus: "Leave your heavy baggage here; retain nothing save the implements of battle.”
#87
هرانکس که هستند سرهنگ‌فش
✦
که باشد ورا باره صد آب کش
“Whoever among you is a leader of men, owning a charger capable of crossing a hundred waters...”
#88
به پنجاه آب و خورش برنهید
✦
دگر آلت گسترش بر نهید
“Load provisions and water for fifty days, and pack only the essential gear required for the journey.”
#89
فزونی هم ایدر بمانید بار
✦
مگر آنچه باید بدان کارزار
“Leave all excess baggage behind in this spot, except for whatever is strictly necessary for battle.”
#90
به نیروی یزدان بیابیم دست
✦
بدان بدکنش مردم بت‌پرست
“By the strength of the Lord, we shall prevail over those evil-doing, idol-worshipping people.”
#91
چو نومید گردد ز یزدان کسی
✦
از او نیک‌بختی نیاید بسی
“For whenever someone despairs of God, no good fortune shall ever come to him again."”
#92
از آن دژ یکایک توانگر شوید
✦
همه پاک با گنج و افسر شوید
“"From that fortress, every one of you shall become wealthy; all of you shall possess treasure and crowns."”
#93
چو خور چادر زرد بر سرکشید
✦
ببد باختر چون گل شنبلید
“As the sun drew its golden veil over its head, the western sky glowed like the yellow fenugreek flower.”
#94
بنه برنهادند گردان همه
✦
برفتند با شهریار رمه
“All the warriors loaded their packs and marched onward alongside the king of the flock.”
#95
چو بگذشت از تیره شب یک زمان
✦
خروش کلنگ آمد از آسمان
“When a small part of the dark night had passed, the cry of a crane came echoing from the sky.”
#96
برآشفت ز آوازش اسفندیار
✦
پیامی فرستاد زی گرگسار
“Esfandiyar grew agitated at its call, and sent a sharp message unto Gurgsar:”
#97
که گفتی بدین منزلت آب نیست
✦
همان جای آرامش و خواب نیست
“"Saying: 'Thou didst assert that in this stage there is no water, nor any place for rest and sleep!”
#98
کنون ز آسمان خاست بانگ کلنگ
✦
دل ما چرا کردی از آب تنگ
“Now the cry of cranes rises from the sky! Why didst thou distress our hearts regarding water?'"”
#99
چنین داد پاسخ کز ایدر ستور
✦
نیابد مگر چشمهٔ آب شور
“Gurgsar answered thus: "From this place, the beasts shall find nothing except a spring of salty water;”
#100
دگر چشمهٔ آب‌یابی چو زهر
✦
کزان آب مرغ و ددان راست بهر
“Or another spring of water bitter as poison, from which only birds and wild beasts may drink!"”
#101
چنین گفت سالار کز گرگسار
✦
یکی راهبر ساختم کینه‌دار
“The leader said: "Out of Gurgsar I have made a guide full of hatred and deceit!"”
#102
ز گفتار او تیز لشکر براند
✦
جهاندار نیکی دهش را بخواند
“Despite his words, he swiftly drove the army onward, calling upon the World-Lord, the Bestower of Good.”