🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
93 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۱ - نبرد گودرز و پیران، گریز پیران به کوه، کشته شدنش و بازگشت با پیکر او
بر فراز دشت رزم، آنگاه که گردوغباری سهمگین خورشید تابناک را نهان ساخته بود، دو سالار سالخورده و جهاندیده، گودرز کشواد و پیران ویسه، به کین‌خواهیِ دیرین در برابر یکدیگر صف آراستند. زمین زیر سم اسبان دو سپهدار می‌لرزید و هوای میدان از چکاچک تیغ و خنجر و غرش گرزهای گران آکنده بود. چرخش روزگار و تقدیر ایزدی بر آن قرار گرفته بود که رنج و بلا از سوی ایران رخت بربندد و بر دیار توران فرود آید. پیران پیر، نبرد را نه از سر امید به پیروزی، که از بهر نام‌آوری و پایمردی ادامه می‌داد. هر دو سالار کمان‌ها برکشیدند و بارانی از تیر خدنگ بر یکدیگر فروباریدند. تیری رهاشده از شست گودرز، برگستوان اسب پیران را درید؛ تگاور بادپا بر خویش لرزید و بر خاک افتاد و پیران دلاور در زیر پیکر سنگین اسب گرفتار آمد. در این سرنگونی، دست راست پیران شکست و او با تن خسته و دست شکسته، دانست که چرخه زمانه به زیان وی چرخیده است. پیران از گودرز کناره گرفت و شتابان رو به سوی کوهستان نهاد تا مگر بر ستیغ سنگلاخ پناه گیرد.

گودرز با دیدن گریز پیران پیاده، اشک بر دیدگان آورد و بر بی‌وفایی روزگار افسوس خورد. او بانک برآورد که ای ستون سپاه افراسیاب، کجاست آن فر و شکوه و سپاه گران که این‌چنین سرپایین و نخچیروار به کوه می‌گریزی؟ گودرز پیران را فراخواند تا زنهار جوید و تسلیم شود تا او را زنده و محترم نزد کی‌خسرو ببرد. اما پیرانِ آزاده‌خو، اسارت و زنهارخواهی را ننگ شمرد و پاسخ داد که مرگ در رزم، سرنوشت محتوم همگان است و او هرگز تن به خاری نخواهد داد. گودرز زره بر تن و سپر بر دست، چون نخچیربانی کارآزموده از کوه بالا رفت. پیران از فراز ستیغ، خنجری به سوی گودرز پرتاب کرد که بر بازوی سالار ایرانی نشست و او را خسته کرد. گودرزِ کینه‌توز، از خشم ناله برآورد و ژوپینِ تیز خویش را با تمام نیرو شلیک کرد. ژوپین زره پیران را شکافت، از میان جگرش گذشت و بر سینه سنگلاخ دوخت. سپهسالار توران با دهانی پر از خونِ جگر و ناله‌ای رو به دادار جهان، بر صخره خارا درافتاد و جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.

گودرز بر فراز کوه آمد و پیکر بی‌جان سالار توران را غرق در خاک و خون یافت. به یاد زاری‌های سیاوش و خون هفتاد فرزند دلاور خویش که در نبردها از دست رفته بودند، دست در خون پیران زد و بر چهره خویش کشید و سپاس ایزد دادگر به‌جای آورد. با این حال، گودرز به خرد و جوانمردی رفتار کرد؛ درفش پیران را بر بالینش برافراشت تا پیکرش زیر سایه پرچم خویش بیاساید و سرش را از تن جدا نساخت. سپس خود با بازویی خون‌چکان به سوی سپاه ایران بازگشت. سران سپاه با دیدن گودرزِ پیروز خروش شادی برآوردند و او را آفرین گفتند. گودرز به رهام دستور داد تا با گردان به کوه رود و پیکر پیران را با تمام سلاح و زره و درفشش، استوار بر پشت زین اسبی ببندد و با حرمت به پایین آورد. آنگاه گودرز سالاران را گرد آورد و گفت که پیروزی کامل نهایی با رسیدن کی‌خسرو و سپاه نوآیین او رقم خواهد خورد و پیکر تمام دلاوران کشته‌شده را به همراه گروی زرهِ اسیر، پیشکش به پیشگاه شهریار ایران خواهند برد.
#1
سپهدار ایران و توران دژم
✦
فراز آمدند اندر آن کین به هم
#2
همی برنوشتند هر دو زمین
✦
همه دل پر از درد و سر پر ز کین
#3
به آوردگاه سواران ز گرد
✦
فروماند خورشید روز نبرد
#4
به تیغ و به خنجر به گرز و کمند
✦
ز هر گونهٔ برنهادند بند
#5
فراز آمد آن گردش ایزدی
✦
از ایران به توران رسید آن بدی
#6
ابا خواست یزدانش چاره نماند
✦
کرا کوشش و زور و یاره نماند
#7
نگه کرد پیران که هنگام چیست
✦
بدانست کان گردش ایزدیست
#8
ولیکن به مردی همی کرد کار
✦
بکوشید با گردش روزگار
#9
از آن پس کمان برگرفتند و تیر
✦
دو سالار لشکر دو هشیار پیر
#10
یکی تیرباران گرفتند سخت
✦
چو باد خزان بر جهد بر درخت
#11
نگه کرد گودرز تیر خدنگ
✦
که آهن ندارد مر او را نه سنگ
#12
به برگستوان برزد و بردرید
✦
تگاور بلرزید و دم درکشید
#13
بیفتاد و پیران درآمد به زیر
✦
بغلتید زیرش سوار دلیر
#14
بدانست کآمد زمانه فراز
✦
وز آن روز تیره نیابد جواز
#15
ز نیرو به دو نیم شد دست راست
✦
هم آنگه بغلتید و بر پای خاست
#16
ز گودرز بگریخت و شد سوی کوه
✦
غمی شد ز درد دویدن ستوه
#17
همی شد بر آن کوهسر بر دوان
✦
کزو بازگردد مگر پهلوان
#18
نگه کرد گودرز و بگریست زار
✦
بترسید از گردش روزگار
#19
بدانست کش نیست با کس وفا
✦
میان بسته دارد ز بهر جفا
#20
فغان کرد کای نامور پهلوان
✦
چه بودت که ایدون پیاده دوان
#21
به کردار نخچیر در پیش من
✦
کجات آن سپاه ای سر انجمن
#22
نیامد ز لشکر ترا یار کس
✦
وز ایشان نبینمت فریادرس
#23
کجات آنهمه زور و مردانگی
✦
سلیح و دل و گنج و فرزانگی
#24
ستون گوان پشت افراسیاب
✦
کنون شاه را تیره گشت آفتاب
#25
زمانه ز تو زود برگاشت روی
✦
به هنگام کینه تو چاره مجوی
#26
چو کارت چنین گشت زنهار خواه
✦
بدان تات زنده برم نزد شاه
#27
ببخشاید از دل همی بر تو بر
✦
که هستی جهان پهلوان سر به سر
#28
بدو گفت پیران که این خود مباد
✦
به فرجام بر من چنین بد مباد
#29
از این پس مرا زندگانی بود
✦
به زنهار رفتن گمانی بود
#30
خود اندر جهان مرگ را زاده‌ایم
✦
بدین کار گردن ترا داده‌ایم
#31
شنیدستم این داستان از مهان
✦
که هرچند باشی به خرم جهان
#32
سرانجام مرگست زو چاره نیست
✦
به من بر بدین جای پیغاره نیست
#33
همی گشت گودرز بر گرد کوه
✦
نبودش بدو راه و آمد ستوه
#34
پیاده ببود و سپر برگرفت
✦
چو نخچیربانان که اندر گرفت
#35
گرفته سپر پیش و ژوپین به دست
✦
به بالا نهاده سر از جای پست
#36
همی دید پیران مر او را ز دور
✦
بجست از بر سنگ سالار تور
#37
بینداخت خنجر به کردار تیر
✦
بیامد به بازوی سالار پیر
#38
چو گودرز شد خسته بر دست اوی
✦
ز کینه به خشم اندر آورد روی
#39
بینداخت ژوپین به پیران رسید
✦
زره بر تنش سر به سر بردرید
#40
ز پشت اندر آمد به راه جگر
✦
بغرید و آسیمه برگشت سر
#41
برآمدش خون جگر بر دهان
✦
روانش برآمد هم اندر زمان
#42
چو شیر ژیان اندر آمد به سر
✦
بنالید با داور دادگر
#43
بر آن کوه خارا زمانی تپید
✦
پس از کین و آوردگاه آرمید
#44
زمانه به زهر آب دادست چنگ
✦
بدرد دل شیر و چرم پلنگ
#45
چنین است خود گردش روزگار
✦
نگیرد همی پند آموزگار
#46
چو گودرز بر شد بر آن کوهسار
✦
بدیدش بر آن‌گونه افگنده خوار
#47
دریده دل و دست و بر خاک سر
✦
شکسته سلیح و گسسته کمر
#48
چنین گفت گودرز کای نره شیر
✦
سر پهلوانان و گرد دلیر
#49
جهان چون من و چون تو بسیار دید
✦
نخواهد همی با کسی آرمید
#50
چو گودرز دیدش چنان مرده‌خوار
✦
به خاک و به خون بر تپیده به زار
#51
فروبرد چنگال و خون برگرفت
✦
بخورد و بیالود روی ای شگفت
#52
ز خون سیاوش خروشید زار
✦
نیایش همی کرد بر کردگار
#53
ز هفتاد خون گرامی پسر
✦
بنالید با داور دادگر
#54
سرش را همی خواست از تن برید
✦
چنان بدکنش خویشتن را ندید
#55
درفشی به بالینش بر پای کرد
✦
سرش را بدان سایه برجای کرد
#56
سوی لشکر خویش بنهاد روی
✦
چکان خون ز بازوش چون آب جوی
#57
همه کینه‌جویان پرخاشجوی
✦
ز بالا به لشکر نهادند روی
#58
ابا کشتگان بسته بر پشت زین
✦
بر ایشان سرآورده پرخاش و کین
#59
چو با کینه‌جویان نبد پهلوان
✦
خروشی برآمد ز پیر و جوان
#60
که گودرز بر دست پیران مگر
✦
ز پیری به خون اندر آورد سر
#61
همی زار بگریست لشکر همه
✦
ز نادیدن پهلوان رمه
#62
درفشی پدید آمد از تیره گرد
✦
گرازان و تازان به دشت نبرد
#63
برآمد ز لشکرگه آوای کوس
✦
همی گرد بر آسمان داد بوس
#64
بزرگان بر پهلوان آمدند
✦
پر از خنده و شادمان آمدند
#65
چنین گفت لشکر مگر پهلوان
✦
از او بازگردید تیره روان
#66
که پیران یکی شیردل مرد بود
✦
همه ساله جویای آورد بود
#67
چنین یاد کرد آن زمان پهلوان
✦
سپرده بدو گوش پیر و جوان
#68
به انگشت بنمود جای نبرد
✦
بگفت آنک با او زمانه چه کرد
#69
به رهام فرمود تا برنشست
✦
به آوردن او میان را ببست
#70
بدو گفت او را به زین برببند
✦
بیاور چنان تازیان بر نوند
#71
درفش و سلیحش چنان هم که هست
✦
به درع و میانش مبر هیچ دست
#72
بر آن گونه چون پهلوان کرد یاد
✦
برون تاخت رهام چون تندباد
#73
کشید از بر اسب روشن تنش
✦
به خون اندرون غرقه بد جوشنش
#74
چنان هم ببستش به خم کمند
✦
فرود آوریدش ز کوه بلند
#75
درفشش چو از جایگاه نشان
✦
ندیدند گردان گردنکشان
#76
همه خواندند آفرین سر به سر
✦
ابر پهلوان زمین در به در
#77
که ای نامور پشت ایران سپاه
✦
پرستندهٔ تخت تو باد ماه
#78
فدای سپه کرده‌ای جان و تن
✦
به پیری زمان روزگار کهن
#79
چنین گفت گودرز با مهتران
✦
که چون رزم ما گشت ز این سان گران
#80
مرا در دل آید که افراسیاب
✦
سپه بگذراند بدین روی آب
#81
سپاه وی آسوده از رنج و تاب
✦
بمانده سپاهم چنین در شتاب
#82
ولیکن چنین دارم امید من
✦
که آید جهاندار خورشید من
#83
بیفروزد این رزمگه را به فر
✦
بیارد سپاهی به نو کینه‌ور
#84
یکی هوشمندی فرستاده‌ام
✦
بسی شاه را پندها داده‌ام
#85
که گر شاه ترکان بیارد سپاه
✦
نداریم پای اندر این کینه‌گاه
#86
گمانم چنان است کو با سپاه
✦
به یاری بیاید بدین رزمگاه
#87
مر این کشتگان را بر این دشت کین
✦
چنین هم بدارید بر پشت زین
#88
کز این کشتگان جان ما بیغم است
✦
روان سیاووش ز این خرم است
#89
اگر هم چنین نزد شاه آوریم
✦
شود شاد و ز این پایگاه آوریم
#90
که آشوب ترکان و ایرانیان
✦
از این بد کجا کم شد اندر میان
#91
همه یکسره خواندند آفرین
✦
که بی‌تو مبادا زمان و زمین
#92
همه سودمندی ز گفتار تست
✦
خور و ماه روشن بدیدار تست
#93
برفتند با کشتگان همچنان
✦
گروی زره را پیاده دوان

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: