🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
54 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۴ - خفتن لهاک و فرشیدورد در بیشه، کشته شدنشان به دست گستهم و نیایش زخمی بر سر چشمه
چون گرد نبرد دوازده رخ فرونشست، لهاک و فرشیدورد، دو دلاور شکست‌خوردهٔ ویسه‌نژاد، هراسان از کین‌خواهی ایرانیان گام در راه فرار نهادند و هفت فرسنگ راه را شتابان پیمودند. در آن میان به بیشه‌ای سرسبز و نزه رسیدند؛ جویباری روان، سایه‌ای دلپذیر و مرغان و نخچیران فراوان در آن جای گرفته بود. تشنه و خسته، از باره‌ها فرود آمدند، بر گرد مرغزار به شکار پرداختند و از گوشت نخچیر کبابی ساختند و بخوردند. پس از خوان، سر بر خاک نهادند تا در خوابی خوش خستگی بزدایند. لهاک غنود و فرشیدورد به پاسبانی پرداخت، اما سرانجام خواب بر دیدگان غمگین هر دو چیره شد.

در همان هنگام، گستهم، پهلوان خستگی‌ناپذیر ایران که در پی دو برادر می‌تاخت، به آن بیشه رسید. اسب تکاور گستهم با شنیدن بوی باره‌های تورانی خروشی برآورد و بارهٔ لهاک نیز پاسخ داد. از شيههٔ اسبان، لهاک و فرشیدورد سراسیمه از خواب پریدند. فرشیدورد برادر را هشدار داد که دشمن در پی رسیده است و گریختن شایستهٔ شیران نیست. آنان بر زین نشستند و رو به سوی دشت و هامون نهادند. چون از بیشه بیرون آمدند، دیدند که گستهم یکه‌وپنها در پی ایشان می‌تازد.

در هامون، گستهم چون شیری ژیان نعرواکش بر آنان تاخت و بارانی از تیر خدنگ بر ایشان باریدن گرفت. تیری سهمگین از کمان گستهم بر تارک فرشیدورد نشست، چنان‌که مغز و خونش درهم‌آمیخت و دردم از باره فرو افتاد و جان داد. لهاک با دیدن پیکر غرق به خون برادر، از جان خویش سیر شد؛ با دیده‌ای تیره و دلی پردرد کمان کشید و به تیغ زدن پرداخت. نبردی سخت و نزدیک میان آن دو درگرفت و هر دو پهلوان زخمی گران برداشتند. اما گستهم کینه‌جوی دست یافت و تیغ بران بر گردن لهاک فرود آورد؛ سر لهـاک چون گوی بر خاک افتاد.

سپهر گردان بدین‌گونه مهر خویش از پرورده‌اش برید. گستهم پیروز شد اما تنش از زخم‌های کاری شمشیر چنان شکافته بود که تو گفتی بند از بندش می‌گسست. خسته و ناتوان، خمیده بر زین باره راند تا به چشمه‌ساری رسید. از اسب فرود آمد، باره را به درختی ببست، آب بسیار نوشید و بر خاک تیره غلتید. آن‌گاه با تنی چاک‌چاک رو به درگاه یزدان پاک آورد و نالید: «ای کردگار جهان، دل دلاوری چون بیژن گیو را بر من بسوزان تا مرا زنده یا مرده به لشکرگاه ایران برد و سر این دو سرکش تورانی را نزد کیخسرو شاه فرستد، تا شهریار بداند که گستهم تا آخرین نفس با نام و افتخار زیست و در راه میهن جان باخت.»
#1
چو از دور لهاک و فرشیدورد
✦
گذشتند پویان ز دشت نبرد
#2
به یک ساعت از هفت فرسنگ راه
✦
برفتند ایمن ز ایران سپاه
#3
یکی بیشه دیدند و آب روان
✦
بدو اندرون سایهٔ کاروان
#4
به بیشه درون مرغ و نخچیر و شیر
✦
درخت از بر و سبزه و آب زیر
#5
به نخچیر کردن فرود آمدند
✦
وز آن تشنگی سوی رود آمدند
#6
چو آب اندر آمد ببایست نان
✦
به اندوه و شادی نبندد دهان
#7
بگشتند بر گرد آن مرغزار
✦
فگندند بسیار مایه شکار
#8
برافروختند آتش و زان کباب
✦
بخوردند و کردند سر سوی خواب
#9
چو بد روزگار دلیران دژم
✦
کجا خواب سازد بر ایشان ستم
#10
فرو خفت لهاک و فرشیدورد
✦
به سر بر همی پاسبانیش کرد
#11
برآمد چو شب تیره شد ماهتاب
✦
دو غمگین سر اندر نهاده به خواب
#12
رسید اندر آن جایگه گستهم
✦
که بودند یاران توران به هم
#13
نوند اسب او بوی اسبان شنید
✦
خروشی برآورد و اندر دمید
#14
سبک اسب لهاک هم ز این نشان
✦
خروشی برآورد چون بیهشان
#15
دمان سوی لهاک فرشیدورد
✦
ز خواب خوش آمدش بیدار کرد
#16
بدو گفت برخیز ز این خواب خوش
✦
به مردی سر بخت خود را بکش
#17
که دانا زد این داستان بزرگ
✦
که شیری که بگریزد از چنگ گرگ
#18
نباید که گرگ از پسش در کشد
✦
که او را همان بخت خود برکشد
#19
چه مایه بپیوند و چندی شتافت
✦
کس از روز بد هم رهایی نیافت
#20
هلا زود بشتاب کآمد سپاه
✦
از ایران و بر ما گرفتند راه
#21
نشستند بر باره هر دو سوار
✦
کشیدند پویان از آن مرغزار
#22
ز بیشه به بالا نهادند روی
✦
دو خونی دلاور دو پرخاشجوی
#23
به هامون کشیدند هر دو سوار
✦
پراندیشه تا چون بسیچند کار
#24
پدید آمد از دور پس گستهم
✦
ندیدند با او سواری به هم
#25
دلیران چو سر را برافراختند
✦
مر او را چو دیدند بشناختند
#26
گرفتند یک با دگر گفت و گوی
✦
که یک تن سوی ما نهادست روی
#27
نیابد رهایی ز ما گستهم
✦
مگر بخت بد کرد خواهد ستم
#28
جز از گستهم نیست کامد به جنگ
✦
درفش دلیران گرفته به چنگ
#29
گریزان بباید شد از پیش اوی
✦
مگر کاندر آرد بدین دشت روی
#30
وز آنجا به هامون نهادند روی
✦
پس اندر دمان گستهم کینه‌جوی
#31
بیامد چو نزدیک ایشان رسید
✦
چو شیر ژیان نعره‌ای برکشید
#32
بر ایشان ببارید تیر خدنگ
✦
چو فرشیدورد اندر آمد به جنگ
#33
یکی تیر زد بر سرش گستهم
✦
که با خون برآمیخت مغزش به هم
#34
نگون گشت و هم در زمان جان بداد
✦
شد آن نامور گرد ویسه نژاد
#35
چو لهاک روی برادر بدید
✦
بدانست کز کارزار آرمید
#36
بلرزید وز درد او خیره شد
✦
جهان پیش چشم‌اندرش تیره شد
#37
ز روشن‌روانش به سیری رسید
✦
کمان را به زه کرد و اندر کشید
#38
شدند آن زمان خسته هر دو سوار
✦
به شمشیر برساختند کارزار
#39
یکایک بر او گستهم دست یافت
✦
ز کینه چنان خسته اندر شتافت
#40
به گردنش بر زد یکی تیغ تیز
✦
برآورد ناگاه زو رستخیز
#41
سرش زیر پای اندر آمد چو گوی
✦
که آید همی زخم چوگان بر اوی
#42
چنین است کردار گردان سپهر
✦
ببرد ز پروردهٔ خویش مهر
#43
چو سر جوییش پای یابی نخست
✦
وگر پای جویی سرش پیش تست
#44
به زین بر چنان خسته بد گستهم
✦
که بگسست خواهد تو گفتی ز هم
#45
بیامد خمیده به زین اندرون
✦
همی راند اسب و همی ریخت خون
#46
و زآنجا سوی چشمه‌ساری رسید
✦
هم آب روان دید و هم سایه دید
#47
فرود آمد و اسب را بر درخت
✦
ببست و به آب اندر آمد ز بخت
#48
بخورد آب بسیار و کرد آفرین
✦
ببستش تو گفتی سراسر زمین
#49
بپیچید و غلتید بر تیره خاک
✦
سراسر همه تن به شمشیر چاک
#50
همی گفت کای روشن کردگار
✦
پدید آر زان لشکر نامدار
#51
به دلسوزگی بیژن گیو را
✦
وگرنه دلاور یکی نیو را
#52
که گر مرده گر زنده ز این جایگاه
✦
برد مر مرا سوی ایران سپاه
#53
سر نامداران توران سپاه
✦
ببرد برد پیش بیدار شاه
#54
بدان تا بداند که من جز به نام
✦
نمردم به گیتی همین است کام

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: