🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
105 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - پیام گودرز به پیران از زبان گیو، رد شرط‌ها به فرمان افراسیاب و صف‌آرایی در کنابد
چون سپاه دلاور ایران به فرمان پادشاه خویش کی‌خسرو منزل به منزل بی‌هیچ رنج و گزندی به مرز توران رسید، سپهدار گودرز کشوادگان در زیبد فرود آمد. او از میان پهلوانان، ده هزار مرد خردورز، کارآزموده و سخن‌دان را برگزید و آن‌گاه فرزند رزم‌آورش گیو را به حضور فراخواند تا پیام سرنوشت‌ساز شاه را به او سپارد. گودرز به گیو فرمود: «این لشکر گران‌سنگ را برگیر و به نزد پیران ویسه برو. به او بگو که کینه‌توزی و ستم تورانیان از پیمان‌شکنی سلم و تور در حق ایرج پاک‌نهاد آغاز شد و با ریخته شدن خون مظلومانه سیاوش به اوج رسید. با این همه، پادشاه ایران نیکی‌ها و خردورزی‌های گذشته تو را فراموش نکرده است. اگر می‌خواهی جان خویش، دودمانت و شهر و بوم توران را از تیغ کین‌خواهی ما برهانی، باید قاتلان سیاوش را چون سگان دربند کنی و نزد ما فرستی، سلاح‌ها، گنجینه‌ها و اموالی را که به بیداد گرد آورده‌ای بازگردانی، و فرزند برگزیده و دو برادرت را به عنوان گروگان پیمان به اردوی من بسپاری. آن‌گاه یا به درگاه کی‌خسرو پناه بر و در سایه فرّ او بزی یا تخت خویش به چاج ببر. اما اگر راه جنگ پیش گیری، تیغ ما را تاب نخواهی آورد.»

گیو پیام پدر را نیوشید و شتابان به سوی بلخ و ویسه‌گرد شتافت. پیران که با دوازده هزار سوار در ویسه‌گرد مسکن داشت، با آگاهی از آمدن گیو، لشکریانش را حرکت داد و بر کرانه رود جیحون فرود آمد. دو هفته تمام میان گیو و پیران پیام‌ها و سخن‌ها رد و بدل شد و پیران که در دل از نبرد بیمناک بود، در صلح و خویشتن‌داری می‌کوشید. اما در نهان، قاصدی تیزرو به نزد افراسیاب فرستاد و او را از پیام سنگین گودرز آگاه کرد. افراسیاب از شنیدن شرط‌های گودرز سخت برافروخت و کینه‌ای دیرینه بر دل گرفت؛ پس سی هزار سوار جنگجو و خون‌ریز به یاری پیران فرستاد و قاطعانه فرمان داد که هیچ‌یک از پهلوانان ایران—از گودرز و گیو گرفته تا فرهاد و گرگین و روهام—نباید زنده بمانند.

با رسیدن این سپاه کمکی عظیم، خوی و اندیشه پیران دگرگون شد؛ غرور بر جانش نشست و مهر از دلش رخت بربست. او گیو را فراخواند و پاسخ داد: «به گودرز بگو که فرزانگان هرگز چنین شرط‌های خامی را نخواهند پذیرفت. من هرگز فرزند و برادرانم را گروگان نخواهم داد و سلاح و سپاه خویش را تسلیم نخواهم کرد؛ چرا که مرگ برای من بس والاتر از زندگی در بندگی و خواری است! پلنگ نیز چو با شیر درافتد، خون خویش را بر ننگ ترجیح می‌دهد.» گیو با شنیدن این پاسخ تند و جنگ‌جویانه به سوی اردوی ایران بازگشت. پیران نیز بی‌درنگ سپاه غران خویش را چون شیر ژیان به دنبال گیو به راه انداخت و بر دامنه‌های کوه کنابد خیمه زد تا صحنه برای نبردی خونین و سرنوشت‌ساز میان دو کشور آماده گردد.
#1
بی آزار لشکر به فرمان شاه
✦
همی رفت منزل به منزل سپاه
#2
چو گودرز نزدیک زیبد رسید
✦
سران را ز لشکر همی برگزید
#3
هزاران دلیران خنجر گزار
✦
ز گردان لشکر دلاور سوار
#4
از ایرانیان نامور ده‌هزار
✦
سخن گوی و اندر خور کارزار
#5
سپهدار پس گیو را پیش خواند
✦
همه گفتهٔ شاه با او براند
#6
بدو گفت کای پور سالار سر
✦
برافراخته سر ز بسیار سر
#7
گزین کردم اندر خورت لشکری
✦
که هستند سالار هر کشوری
#8
بدان تا به نزدیک پیران شوی
✦
بگویی و گفتار او بشنوی
#9
بگویی به پیران که من با سپاه
✦
به زیبد رسیدم به فرمان شاه
#10
شناسی تو گفتار و کردار خویش
✦
بی آزاری و رنج و تیمار خویش
#11
همه شهر توران بدی را میان
✦
ببستند با نامدار کیان
#12
فریدون فرخ که با داغ و درد
✦
ز گیتی بشد دیده پر آب زرد
#13
پر از درد ایران پر از داغ شاه
✦
که با سوک ایرج نتابید ماه
#14
ز ترکان تو تنها از آن انجمن
✦
شناسی به مهر و وفا خویشتن
#15
دروغست بر تو همین نام مهر
✦
نبینم به دلت اندر آرام مهر
#16
همانست کان شاه آزرمجوی
✦
مرا گفت با او همه نرم گوی
#17
از آن کو به کار سیاوش رد
✦
بیفگند یک روز بنیاد بد
#18
به نزد منش دستگاهست نیز
✦
ز خون پدر بیگناهست نیز
#19
گناهی که تا این زمان کرده‌ای
✦
ز شاهان گیتی که آزرده‌ای
#20
همی شاه بگذارد از تو همه
✦
بدی ، نیکی انگارد از تو همه
#21
نباید که بر دست ما بر ، تباه
✦
شوی بر گذشته فراوان گناه
#22
دگر کز پی جنگ افراسیاب
✦
زمانه همی بر تو گیرد شتاب
#23
بزرگان ایران و فرزند من
✦
بخوانند بر تو همه پند من
#24
سخن هرچ دانی بدیشان بگوی
✦
وز ایشان همیدون سخن بازجوی
#25
اگر راست باشد دلت با زبان
✦
گذشتی ز تیمار و رستی به جان
#26
بر و بوم و خویشانت آباد گشت
✦
ز تیغ منت گردن آزاد گشت
#27
ور از تو پدیدار آید گناه
✦
نماند به تو مهر و تخت و کلاه
#28
نجویم بر این کینه آرام و خواب
✦
من و گرز و میدان افراسیاب
#29
کزو شاه ما را به کین خواستن
✦
نباید بسی لشکر آراستن
#30
مگر پند من سربه سر بشنوی
✦
به گفتار هشیار من بگروی
#31
نخستین کسی کو پی افگند کین
✦
به خون ریختن برنوشت آستین
#32
به خون سیاووش یازید دست
✦
جهانی به بیداد بر کرد پست
#33
به سان سگانش از آن انجمن
✦
ببندی فرستی به نزدیک من
#34
بدان تا فرستم به نزدیک شاه
✦
چه شان سر ستاند چه بخشد کلاه
#35
تو نشنیدی آن داستان بزرگ
✦
که شیر ژیان آورد پیش گرگ
#36
که هر کو به خون کیان دست آخت
✦
زمانه به جز خاک جایش نساخت
#37
دگر هرچ از گنج نزدیک تست
✦
همه دشمن جان تاریک تست
#38
ز اسپان پرمایه و گوهران
✦
ز دیبا و دینار وز افسران
#39
ز ترگ و ز شمشیر و برگستوان
✦
ز خفتان، و از خنجر هندوان
#40
همه آلت لشکر و سیم و زر
✦
فرستی به نزدیک ما سربه سر
#41
به بیداد کز مردمان بستدی
✦
فراز آوریدی ز دست بدی
#42
بدان باز خری مگر جان خویش
✦
از این در کنی زود درمان خویش
#43
چه اندر خور شهریارست از آن
✦
فرستم به نزدیک شاه جهان
#44
ببخشیم دیگر همه بر سپاه
✦
به جای مکافات کرده گناه
#45
و دیگر که پور گزین ترا
✦
نگهبان گاه و نگین ترا
#46
برادرت هر دو سران سپاه
✦
که هزمان برآرند گردن به ماه
#47
چو هر سه بدین نامدار انجمن
✦
گروگان فرستی به نزدیک من
#48
بدان تا شوم ایمن از کار تو
✦
برآرد درخت وفا بار تو
#49
تو نیز آنگهی برگزینی دو راه
✦
یکی راه‌جویی به نزدیک شاه
#50
ابا دودمان نزد خسرو شوی
✦
بدان سایهٔ مهر او بغنوی
#51
کنم با تو پیمان که خسرو ترا
✦
به خورشید تابان برآرد سرا
#52
ز مهر دل او تو آگه تری
✦
کزو هیچ ناید جز از بهتری
#53
بشویی دل از مهر افراسیاب
✦
نبینی شب تیره او را به خواب
#54
گر از شاه ترکان بترسی ز بد
✦
نخواهی که آیی به ایران سزد
#55
بپرداز توران و بنشین به چاج
✦
ببر تخت ساج و بر افراز تاج
#56
ورت سوی افراسیابست رای
✦
برو سوی او جنگ ما را مپای
#57
اگر تو بخواهی بسیچید جنگ
✦
مرا زور شیرست و چنگ پلنگ
#58
به ترکان نمانم من از تخت بهر
✦
کمان من ابرست و بارانش زهر
#59
بسیچیدهٔ جنگ خیز اندرآی
✦
گرت هست با شیر درنده پای
#60
چو صف برکشید از دو رویه سپاه
✦
گنهکار پیدا شد از بیگناه
#61
گرین گفته‌های مرا نشنوی
✦
به فرجام کارت پشیمان شوی
#62
پشیمانی آنگه نداردت سود
✦
که تیغ زمانه سرت را درود
#63
بگفت این سخن پهلوان با پسر
✦
که برخوان به پیران همه دربه در
#64
ز پیش پدر گیو شد تا به بلخ
✦
گرفته به یاد آن سخنهای تلخ
#65
فرود آمد و کس فرستاد زود
✦
بر آن سان که گودرز فرموده بود
#66
همان شب سپاه اندر آورد گرد
✦
برفت از در بلخ تا ویسه گرد
#67
که پیران بدان شهر بد با سپاه
✦
که دیهیم ایران همی جست و گاه
#68
فرستاده چون سوی پیران رسید
✦
سپهدار پیران سپه را بدید
#69
بگفتند کآمد سوی بلخ گیو
✦
ابا ویژگان سپهدار نیو
#70
چو بشنید پیران برافراخت کوس
✦
شد از سم اسبان زمین آبنوس
#71
ده و دو هزارش ز لشکر سوار
✦
فراز آمد اندر خور کارزار
#72
از ایشان دو بهره هم آنجا بماند
✦
برفت و جهاندیدگان را بخواند
#73
بیامد چو نزدیک جیحون رسید
✦
به گرد لب آب لشکر کشید
#74
به جیحون پر از نیزه دیوار کرد
✦
چو با گیو گودرز دیدار کرد
#75
دو هفته شد اندر سخنشان درنگ
✦
بدان تا نباشد به بیداد جنگ
#76
ز هر گونه گفتند و پیران شنید
✦
گنهکاری آمد ز ترکان پدید
#77
بزرگان ایران زمان یافتند
✦
بر ایشان به گفتار بشتافتند
#78
برافگند پیران هم اندر شتاب
✦
نوندی به نزدیک افراسیاب
#79
که گودرز کشوادگان با سپاه
✦
نهاد از بر تخت گردان کلاه
#80
فرستاده آمد به نزدیک من
✦
گزین پور او مهتر انجمن
#81
مرا گوش و دل سوی فرمان تست
✦
به پیمان روانم گروگان تست
#82
سخن چون به سالار ترکان رسید
✦
سپاهی ز جنگ آوران برگزید
#83
فرستاد نزدیک پیران سوار
✦
ز گردان شمشیر زن سی هزار
#84
بدو گفت بردار شمشیر کین
✦
وز ایشان بپرداز روی زمین
#85
نه گودرز باید که ماند نه گیو
✦
نه فرهاد و گرگین نه رهام نیو
#86
که بر ما سپه آمد از چار سوی
✦
همی گاه توران کنند آرزوی
#87
جفا پیشه گشتم از این پس به جنگ
✦
نجویم به خون ریختن بر درنگ
#88
به رای هشیوار و مردان مرد
✦
برآرم ز کیخسرو این بار گرد
#89
چو پیران بدید آن سپاه بزرگ
✦
به خون تشنه هر یک به کردار گرگ
#90
بر آشفت از آن پس که نیرو گرفت
✦
هنرها بشست از دل آهو گرفت
#91
جفا پیشه گشت آن دل نیکخوی
✦
پر اندیشه شد رزم کرد آرزوی
#92
به گیو آنگهی گفت برخیز و رو
✦
سوی پهلوان سپه باز شو
#93
بگویش که از من تو چیزی مجوی
✦
که فرزانگان آن نبینند روی
#94
یکی آنکه از نامدار گوان
✦
گروگان همی خواهی این کی توان
#95
و دیگر که گفتی سلیح و سپاه
✦
گرانمایه اسبان و تخت و کلاه
#96
برادر که روشن جهان منست
✦
گزیده پسر پهلوان منست
#97
همی گویی از خویشتن دور کن
✦
ز بخرد چنین خام باشد سخن
#98
مرا مرگ بهتر از آن زندگی
✦
که سالار باشم کنم بندگی
#99
یکی داستان زد بر این بر پلنگ
✦
چو با شیر جنگ آورش خاست جنگ
#100
به نام ار بریزی مرا گفت خون
✦
به از زندگانی به ننگ اندرون
#101
و دیگر که پیغام شاه آمدست
✦
به فرمان جنگم سپاه آمدست
#102
چو پاسخ چنین یافت برگشت گیو
✦
ابا لشکری نامبردار و نیو
#103
سپهدار چون گیو برگشت از اوی
✦
خروشان سوی جنگ بنهاد روی
#104
دمان از پس گیو پیران دلیر
✦
سپه را همی راند بر سان شیر
#105
بیامد چو پیش کنابد رسید
✦
بر آن دامن کوه لشکر کشید

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: