بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار

#1

دلیری کجا نام او اشکبوس

✦

همی بر خروشید بر سانِ کوس

#2

بیامد که جوید ز ایران نبرد

✦

سرِ هم‌نبرد اندر آرد به گَرد

#3

بشد تیز رُهّام با خُود و گبر

✦

همی گَرد رزم اندر آمد به ابر

#4

برآویخت رُهّام با اشکبوس

✦

برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس

#5

بر آن نامور تیرباران گرفت

✦

کمانش کمینِ سواران گرفت

#6

جهان‌جویْ در زیر پولاد بود

✦

به خِفتانْشْ بر تیر، چون باد بود

#7

نبد کارگر تیر بر گبر اوی

✦

از آن تیزتر شد دل جنگجوی

#8

به گرز گران دست برد اشکبوس

✦

زمین آهنین شد، سپهر آبنوس

#9

برآهیخت رُهّام، گرز گران

✦

غمی شد ز پیکار دست سران

#10

چو رُهّام گشت از کُشانی ستوه

✦

بپیچید زو روی و شد سوی کوه

#11

ز قلب سپاه اندر آشفت طوس

✦

بزد اسپ کاید برِ اشکبوس

#12

تهمتن برآشفت و با طوس گفت

✦

که رُهّام را جامِ باده‌ست جفت

#13

به می در همی تیغ‌بازی کند

✦

میان یَلان سرفرازی کند

#14

چرا شد کنون رویْ چون سَندَروس؟

✦

سواری بود کمتر از اشکبوس؟

#15

تو قلب سپه را به‌آیین بدار

✦

من اکنون پیاده کنم کارزار

#16

کمانِ به زِه را به بازو فگند

✦

به بندِ کمر بر بزد تیرْ چند

#17

خروشید کای مرد رزم آزمای

✦

هم آوردت آمد مشو بازْ جای

#18

کُشانی بخندید و خیره بماند

✦

عنان را گران کرد و او را بخواند

#19

بدو گفت خندان که نام تو چیست؟

✦

تن بی‌سرت را که خواهد گریست؟

#20

تهمتن چنین داد پاسخ که نام

✦

چه پرسی؟ کزین پس نبینی تو کام

#21

مرا مادرم نامْ مرگ تو کرد

✦

زمانه مرا پتکِ ترگِ تو کرد

#22

کُشانی بدو گفت بی‌بارگی

✦

به کشتن دهی سر به یک‌بارگی

#23

تهمتن چنین داد پاسخ بدوی

✦

که ای بیهده مردِ پرخاشجوی

#24

پیاده ندیدی که جنگ آورد؟

✦

سر سرکشان زیر سنگ آورد؟

#25

به شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ

✦

سوار اندر آیند هر سه به جنگ؟

#26

هم اکنون ترا ای نَبَرده سوار

✦

پیاده بیاموزمت کارزار

#27

پیاده مرا زان فرستاد طوس

✦

که تا اسپ بستانم از اشکبوس

#28

کُشانی پیاده شود همچو من

✦

ز دو روی خندان شوند انجمن

#29

پیاده به از چون تو پانصد سوار

✦

بدین روز و این گردش کارزار

#30

کُشانی بدو گفت با تو سَلیح

✦

نبینم همی جز فُسوس و مَزیح

#31

بدو گفت رستم که تیر و کمان

✦

ببین تا هم اکنون سرآری زمان

#32

چو نازش به اسپ گرانمایه دید

✦

کمان را به زه کرد و اندر کشید

#33

یکی تیر زد بَر بَرِ اسپ اوی

✦

که اسپ اندر آمد ز بالا به روی

#34

بخندید رستم به آواز گفت

✦

که بنشین به پیش گرانمایه جفت

#35

سزد گر بداری سرش در کنار

✦

زمانی برآسایی از کارزار

#36

کمان را به زه کرد زود اشکبوس

✦

تنی لرز لرزان و رخ سَندَروس

#37

به رستم بر آنگه ببارید تیر

✦

تهمتن بدو گفت برخیره خیر

#38

همی رنجه داری تن خویش را

✦

دو بازوی و جان بداندیش را

#39

تهمتن به بند کمر برد چنگ

✦

گزین کرد یک چوبه تیرِ خَدنگ

#40

یکی تیرِ الماس، پیکان چو آب

✦

نهاده بَر او چار پرّ عقاب

#41

کمان را بمالید رستم به چنگ

✦

به شست اندر آورد تیر خَدَنگ

#42

برو راستْ خم کرد و چپ کرد راست

✦

خروش از خَم چرخِ چاچی بخاست

#43

چو سوفارَش آمد به پهنای گوش

✦

ز شاخ گوزنان برآمد خروش

#44

چو بوسید پیکانْ سرانگشتِ اوی

✦

گذر کرد بر مهرهٔ پشت اوی

#45

بزد بَر بَر و سینهٔ اشکبوس

✦

سپهر آن زمان دست او داد بوس

#46

قضا گفت گیر و قَدَر گفت ده

✦

فلک گفت احسنت و مَه گفت زِه

#47

کُشانی هم اندر زمان جان بداد

✦

چنان شد که گفتی ز مادر نزاد

#48

نظاره بر ایشان دو رویه سپاه

✦

که دارند پیکارِ گُردان نگاه

#49

نگه کرد کاموس و خاقان چین

✦

بر آن بُرز و بالا و آن زور و کین

#50

چو برگشت رستم هم اندر زمان

✦

سواری فرستاد خاقان، دَمان

#51

کزان ناموَر تیر بیرون کشید

✦

همه تیر تا پَر، پُر از خون کشید

#52

همه لشکر آن تیر برداشتند

✦

سراسر همه نیزه پنداشتند

#53

چو خاقان بدان پَرّ و پیکانِ تیر

✦

نگه کرد بُرنا‌ دلش گشت پیر

#54

به پیران چنین گفت کین مرد کیست؟

✦

ز گُردان ایران ورا نام چیست؟

#55

تو گفتی که لختی فرومایه‌اند

✦

ز گردنکشان، کمترین پایه‌اند

#56

کنون نیزه با تیر ایشان یکیست

✦

دل شیر در جنگشان اندکیست

#57

همی خوار کردی سراسر سُخُن

✦

جز آن بُد که گفتی ز سر تا به بُن

#58

بدو گفت پیران کز ایران سپاه

✦

ندانم کسی را بدین پایگاه

#59

کجا تیر او بگذرد بر درخت

✦

ندانم چه دارد به دلْ شوربخت

#60

از ایرانیان گیو و طوس‌اند مَرد

✦

که با فَرّ و بُرزند روز نبرد

#61

برادرْم هومان بسی پیش طوس

✦

جهان کرد بر گونهٔ آبنوس

#62

به ایران ندانم که این مرد کیست

✦

بدین لشکر او را هم‌آورد کیست

#63

شوم بازپرسم ز پرده‌سرای

✦

بیارند ناکام نامش به جای

#64

بیامد پر اندیشه و رویْ زرد

✦

بپرسید زان نامدارانِ مرد

#65

به پیران چنین گفت هومانِ گُرد

✦

که دشمن ندارد خردمند خُرد

#66

بزرگان ایران گشاده‌دلند

✦

تو گویی که آهن همی بگسلند

#67

کنون تا بیامد از ایران سپاه

✦

همی برخروشند زان رزمگاه

#68

بدو گفت پیران که هر چند یار

✦

بیاید برِ طوس از ایران سوار

#69

چو رستم نباشد مرا باک نیست

✦

ز گرگین و بیژن دلم چاک نیست

#70

سپه را دو رزم گرانست پیش

✦

بجویند هر کس بدین نامِ خویش

#71

وزان جایگه پیش کاموس رفت

✦

به نزدیک منشور و فَرطوس تفت

#72

چنین گفت کامروز رزمی بزرگ

✦

برفت و پدید آمد از میشْ گرگ

#73

ببینید تا چارهٔ کار چیست

✦

بران خستگی‌ها بر آزار چیست

#74

چنین گفت کاموس کامروز جنگ

✦

چنان بُد که نام اندر آمد به ننگ

#75

به رزم اندرون کشته شد اشکبوس

✦

وزو شادمان شد دل گیو و طوس

#76

دلم زان پیاده به دو نیم شد

✦

کزو لشکر ما پر از بیم شد

#77

به بالای او بر زمین، مرد نیست

✦

بدین لشکر او را هم‌آورد نیست

#78

کمانش تو دیدی و تیر ایدرست

✦

به زور او ز پیلِ ژیان برترست

#79

همانا که آن سَگزیِ جنگجوی

✦

که چندین همی برشمردی ازوی

#80

پیاده بدین رزمگاه آمدست

✦

به یاری ایران سپاه آمدست

#81

بدو گفت پیران که او دیگرست

✦

سواری سرافراز و کُنداورست

#82

بترسید پس مردِ بیدار دل

✦

کجا بسته بود اندران کار دل

#83

ز پیران بپرسید کان شیر مرد

✦

چگونه خرامد به دشت نبرد؟

#84

ز بازو و بُرزش چه داری نشان؟

✦

چه گوید به آورد با سرکشان؟

#85

چگونست مردیّ و دیدار اوی؟

✦

چگونه شوم من به پیکار اوی؟

#86

گر ایدونک اویست کامد ز راه

✦

مرا رفت باید به آوردگاه

#87

بدو گفت پیران که این خود مباد

✦

که او آید ایدر کند رزم یاد

#88

یکی مرد بینی چو سرو سهی

✦

به دیدار با زیب و با فَرّهی

#89

بسا رزمگاها که افراسیاب

✦

ازو گشت پیچان و دیده پرآب

#90

یکی رزمسازست و خسروپرست

✦

نخست او بَرَد سوی شمشیر دست

#91

به کینِ سیاوش کند کارزار

✦

کجا او بپروردش اندر کنار

#92

ز مردان کنند آزمایش بسی

✦

سلیح ورا برنتابد کسی

#93

نه برگیرد از جایْ گرزش نهنگ

✦

اگر بفگند بر زمین روزِ جنگ

#94

زهی بَر کمانش بَر از چرم شیر

✦

یکی تیر و پیکان او دَه سِتیر

#95

به رزم اندر آید بپوشد زره

✦

یکی جوشن از بَر ببندد گره

#96

یکی جامه دارد ز چرم پلنگ

✦

بپوشد بَر و اندر آید به جنگ

#97

همی نامْ بَبرِ بَیان خوانَدَش

✦

ز خِفتان و جوشن فزون دانَدَش

#98

نه سوزد در آتش، نه از آب تر

✦

شود چون بپوشد برآیدْش پَر

#99

یکی رخش دارد به زیر اندرون

✦

تو گفتی روان شد کُهِ بیستون

#100

همی آتش افروزد از خاک و سنگ

✦

نیارامد از بانگ، هنگام جنگ

#101

ابا این شگفتی به روز نبرد

✦

سزد گر نداری تو او را به مرد

#102

چو بشْنید کاموسِ بسیارهوش

✦

به پیران سپرد آن زمان چشم و گوش

#103

همانا خوش آمدْش گفتار اوی

✦

برافروخت زان کار بازار اوی

#104

به پیران چنین گفت کای پهلوان

✦

تو بیدار دل باش و روشن‌روان

#105

ببین تا چه خواهی ز سوگندِ سخت

✦

که خوردند شاهانِ بیداربخت

#106

خورم من فزون زان کنون پیش تو

✦

که روشن شود زان دل و کیش تو

#107

که زین را نه بردارم از پشت بور

✦

به نیروی یزدانِ کیوان و هُور

#108

مگر بخت و رای تو روشن کنم

✦

بر ایشان جهان، چشمِ سوزن کنم

#109

بسی آفرین خواند پیران بدوی

✦

که ای شاهِ بینادل و راست‌گوی

#110

بدین شاخ و این یال و بازوی و کِفت

✦

هنرمند باشی ندارم شگفت

#111

به کام تو گردد همه کار ما

✦

نماندست بسیار پیکار ما

#112

وزان جایگه گِردِ لشکر بگشت

✦

به هر خیمه و پرده‌ای برگذشت

#113

بگفت این سخن پیشِ خاقان چین

✦

همی گفت با هر کسی همچنین

#114

ز خورشید، چون شد جهانْ لعل‌فام

✦

شب تیره بر چرخ بگذاشت گام

#115

دلیران لشکر شدند انجمن

✦

که بودند دانا و شمشیرزن

#116

به خرگاه خاقان چین آمدند

✦

همه دل پر از رزم و کین آمدند

#117

چو کاموسِ اسپ‌افگنِ شیرمرد

✦

چو منشور و فِرطوسِ مردِ نبرد

#118

شَمیرانُ شُگنی و شَنگُل ز هند

✦

ز سَقلاب چون کُندر و شاهِ سِند

#119

همی رای زد رزم را هر کسی

✦

از ایران سخن گفت هر کس بسی

#120

از آن پس بر آن رایشان شد درست

✦

که یک‌سر به خون، دست بایست شست

#121

برفتند هر کس به آرامِ خویش

✦

بخفتند در خیمه با کام خویش

#122

چو باریک و خَمّیده شد پشت ماه

✦

ز تاریک‌زلفِ شبانِ سیاه

#123

به نزدیک خورشید چون شد درست

✦

برآمد پر از آب رخ را بشست

#124

سپاه دو کشور برآمد به جوش

✦

به چرخ بلند اندر آمد خروش

#125

چنین گفت خاقان که امروز جنگ

✦

نباید که چون دی بود با درنگ

#126

گمان برد باید که پیران نبود

✦

نه بی او نشاید نبرد آزمود

#127

همه همگنان رزمساز آمدیم

✦

به یاری ز راه دراز آمدیم

#128

گر امروز چون دی درنگ آوریم

✦

همه نام را زیر ننگ آوریم

#129

و دیگر که فردا ز افراسیاب

✦

سپاس اندر آرام جوییم و خواب

#130

یکی رزم باید همه هم‌گروه

✦

شدن پیش لشکر به کردارِ کوه

#131

ز من هدیه و بردهٔ زابلی

✦

بیابید با شارهٔ کابلی

#132

ز ده کشور ایدر سرافراز هست

✦

به خواب و به خوردن نباید نِشَست

#133

بزرگان ز هر جای برخاستند

✦

به خاقان چین خواهش آراستند

#134

که بر لشکر امروز فرمان تراست

✦

همه کشور چین و توران تراست

#135

یک امروز بنگر بدین رزمگاه

✦

که شمشیر بارد ز ابر سیاه

#136

وزین روی رستم به ایرانیان

✦

چنین گفت کاکنون سرآمد زمان

#137

اگر کشته شد زین سپاه اندکی

✦

نشد بیش و کم از دو سیصد یکی

#138

چنین یکسره دل مدارید تنگ

✦

نخواهم تن زنده بی‌نام و ننگ

#139

همه لشکر تُرک از اشکبوس

✦

برفتند رخساره چون سَندَروس

#140

کنون یک‌سره دل پر از کین کنید

✦

بروهای جنگی پر از چین کنید

#141

که من رخش را بستم امروز نعل

✦

به خون کرد خواهم سرِ تیغ، لعل

#142

بسازید کامروز روز نوست

✦

زمین سر به سر، گنج کیخسروست

#143

میان را ببندید کز کارزار

✦

همه تاج یابید با گوشوار

#144

بزرگان برو خواندند آفرین

✦

که از تو فروزد کلاه و نگین

داستان کاموس کشانی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما