بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس

#1

شبی داغ دل پر ز تیمار طوس

✦

بخواب اندر آمد گه زخم کوس

#2

چنان دید روشن روانش بخواب

✦

که رخشنده شمعی برآمد ز آب

#3

بر شمع رخشان یکی تخت عاج

✦

سیاوش بران تخت با فر و تاج

#4

لبان پر ز خنده زبان چرب‌گوی

✦

سوی طوس کردی چو خورشید روی

#5

که ایرانیان را هم ایدر بدار

✦

که پیروزگر باشی از کارزار

#6

بگو در زیان هیچ غمگین مشو

✦

که ایدر یکی گلستانست نو

#7

بزیر گل اندر همی می‌خوریم

✦

چه دانیم کین باده تا کی خوریم

#8

ز خواب اندر آمد شده شاد دل

✦

ز درد و غمان گشته آزاد دل

#9

بگودرز گفت ای جهان پهلوان

✦

یکی خواب دیدم بروشن روان

#10

نگه کن که رستم چو باد دمان

✦

بیاید بر ما زمان تا زمان

#11

بفرمود تا برکشیدند نای

✦

بجنبید بر کوه لشکر ز جای

#12

ببستند گردان ایران میان

✦

برافراختند اختر کاویان

#13

بیاورد زان روی پیران سپاه

✦

شد از گرد خورشید تابان سیاه

#14

از آواز گردان و باران تیر

✦

همی چشم خورشید شد خیره خیر

#15

دو لشکر بروی اندر آورده روی

✦

ز گردان نشد هیچ کس جنگجوی

#16

چنین گفت هومان بپیران که جنگ

✦

همی جست باید چه جویی درنگ

#17

نه لشکر بدشت شکار اندرند

✦

که اسپان ما زیر بار اندرند

#18

بدو گفت پیران که تندی مکن

✦

نه روز شتابست و گاه سخن

#19

سه تن دوش با خوار مایه سپاه

✦

برفتند بیگاه زین رزمگاه

#20

چو شیران جنگی و ما چون رمه

✦

که از کوهسار اندر آید دمه

#21

همه دشت پر جوی خون یافتیم

✦

سر نامداران نگون یافتیم

#22

یکی کوه دارند خارا و خشک

✦

همی خار بویند اسپان چو مشک

#23

بمان تا بران سنگ پیچان شوند

✦

چو بیچاره گردند بیجان شوند

#24

گشاده نباید که دارید راه

✦

دو رویه پس و پیش این رزمگاه

#25

چو بی‌رنج دشمن بچنگ آیدت

✦

چو بشتابیش کار تنگ آیدت

#26

چرا جست باید همی کارزار

✦

طلایه برین دشت بس صد سوار

#27

بباشیم تا دشمن از آب و نان

✦

شود تنگ و زنهار خواهد بجان

#28

مگر خاک‌گر سنگ خارا خورند

✦

چو روزی سرآید خورند و مرند

#29

سوی خیمه رفتند زان رزمگاه

✦

طلایه بیامد به پیش سپاه

#30

گشادند گردان سراسر کمر

✦

بخوان و بخوردن نهادند سر

#31

بلشکر گه آمد سپهدار طوس

✦

پر از خون دل و روی چون سندروس

#32

بگودرز گفت این سخن تیره گشت

✦

سر بخت ایرانیان خیره گشت

#33

همه گرد بر گرد ما لشکرست

✦

خور بارگی خارگر خاورست

#34

سپه را خورش بس فراوان نماند

✦

جز از گرز و شمشیر درمان نماند

#35

بشبگیر شمشیرها برکشیم

✦

همه دامن کوه لشکر کشیم

#36

اگر اختر نیک یاری دهد

✦

بریشان مرا کامگاری دهد

#37

ور ایدون کجا داور آسمان

✦

بشمشیر بر ما سرآرد زمان

#38

ز بخش جهان‌آفرین بیش و کم

✦

نباشد مپیمای بر خیره دم

#39

مرا مرگ خوشتر بنام بلند

✦

ازین زیستن با هراس و گزند

#40

برین برنهادند یکسر سخن

✦

که سالار نیک اختر افگند بن

#41

چو خورشید برزد ز خرچنگ چنگ

✦

بدرید پیراهن مشک رنگ

#42

به پیران فرستاده آمد ز شاه

✦

که آمد ز هر جای بی‌مر سپاه

#43

سپاهی که دریای چین را ز گرد

✦

کند چون بیابان بروز نبرد

#44

نخستین سپهدار خاقان چین

✦

که تختش همی برنتابد زمین

#45

تنش زور دارد چو صد نره شیر

✦

سر ژنده پیل اندر آرد بزیر

#46

یکی مهتر از ماورالنهر بر

✦

که بگذارد از چرخ گردنده سر

#47

ببالا چو سرو و بدیدار ماه

✦

جهانگیر و نازان بدو تاج و گاه

#48

سر سرافرازان و کاموس نام

✦

برآرد ز گودرز و از طوس نام

#49

ز مرز سپیجاب تا دشت روم

✦

سپاهی که بود اندر آباد بوم

#50

فرستادم اینک سوی کارزار

✦

برآرند از طوس و خسرو دمار

#51

چو بشنید پیران بتوران سپاه

✦

چنین گفت کای سرفرازان شاه

#52

بدین مژدهٔ شاه پیر و جوان

✦

همه شاد باشید و روشن‌روان

#53

بباید کنون دل ز تیمار شست

✦

بایران نمانم بر و بوم و رست

#54

سر از رزم و از رنج و کین خواستن

✦

برآسود وز لشکر آراستن

#55

بایران و توران و بر خشک و آب

✦

نبینند جز کام افراسیاب

#56

ز لشکر بر پهلوان پیش رو

✦

بمژده بیامد همی نو بنو

#57

بگفتند کای نامور پهلوان

✦

همیشه بزی شاد و روشن‌روان

#58

بدیدار شاهان دلت شاددار

✦

روانت ز اندیشه آزاد دار

#59

ز کشمیر تا برتر از رود شهد

✦

درفش و سپاهست و پیلان و مهد

#60

نخست اندر آیم ز خاقان چین

✦

که تاجش سپهرست و تختش زمین

#61

چو منشور جنگی که با تیغ اوی

✦

بخاک اندر آید سر جنگجوی

#62

دلاور چو کاموس شمشیرزن

✦

که چشمش ندیدست هرگز شکن

#63

همه کارهای شگرف آورد

✦

چو خشم آورد باد و برف آورد

#64

چو خشنود باشد بهار آردت

✦

گل و سنبل جویبار آردت

#65

ز سقلاب چون کندر شیر مرد

✦

چو پیروز کانی سپهر نبرد

#66

چو سگسار غرچه چو شنگل ز هند

✦

هوا پردرفش و زمین پر پرند

#67

چغانی چو فرطوس لشکر فروز

✦

گهار گهانی گو گردسوز

#68

شمیران شگنی و گردوی وهر

✦

پراگنده بر نیزه و تیغ زهر

#69

تو اکنون سرافراز و رامش پذیر

✦

کزین مژده بر نا شود مرد پیر

#70

ز لشکر توی پهلو و پیش رو

✦

همیشه بزی شاد و فرمانت نو

#71

دل و جان پیران پر از خنده گشت

✦

تو گفتی مگر مرده بد زنده گشت

#72

بهومان چنین گفت پیران که من

✦

پذیره شوم پیش این انجمن

#73

که ایشان ز راه دراز آمدند

✦

پراندیشه و رزمساز آمدند

#74

ازین آمدن بی‌نیازند سخت

✦

خداوند تاج‌اند و زیبای تخت

#75

ندارند سر کم ز افراسیاب

✦

که با تخت و گنج‌اند و با جاه و آب

#76

شوم تا ببینم که چند و چیند

✦

سپهبد کدامند و گردان کیند

#77

کنم آفرین پیش خاقان چین

✦

وگر پیش تختش ببوسم زمین

#78

ببینم سرافراز کاموس را

✦

برابر کنم شنگل و طوس را

#79

چو باز آیم ایدر ببندم میان

✦

برآرم دم و دود از ایرانیان

#80

اگر خود ندارند پایاب جنگ

✦

بریشان کنم روز تاریک و تنگ

#81

هرانکس که هستند زیشان سران

✦

کنم پای و گردن ببندگران

#82

فرستم بنزدیک افراسیاب

✦

نه آرام جویم بدین بر نه خواب

#83

ز لشکر هر آنکس که آید بدست

✦

سرانشان ببرم بشمشیر پست

#84

بسوزم دهم خاک ایشان بباد

✦

نگیریم زان بوم و بر نیز یاد

#85

سه بهره ازان پس برانم سپاه

✦

کنم روز بر شاه ایران سیاه

#86

یکی بهره زیشان فرستم ببلخ

✦

بایرانیان بر کنم روز تلخ

#87

دگر بهره بر سوی کابلستان

✦

بکابل کشم خاک زابلستان

#88

سوم بهره بر سوی ایران برم

✦

ز ترکان بزرگان و شیران برم

#89

زن و کودک خرد و پیر و جوان

✦

نمانم که باشد تنی با روان

#90

بر و بوم ایران نمانم بجای

✦

که مه دست بادا ازیشان مه پای

#91

کنون تا کنم کارها را بسیچ

✦

شما جنگ ایشان مجویید هیچ

#92

بگفت این و دل پر ز کینه برفت

✦

همی پوست بر تنش گفتی بکفت

#93

بلکشر چنین گفت هومان گرد

✦

که دلرا ز کینه نباید سترد

#94

دو روز این یکی رنج بر تن نهید

✦

دو دیده بکوه هماون نهید

#95

نباید که ایشان شبی بی‌درنگ

✦

گریزان برانند ازین جای تنگ

#96

کنون کوه و رود و در و دشت و راه

✦

جهانی شود پردرفش سپاه

#97

چو پیران بنزدیک لشکر رسید

✦

در و دشت از سم اسپان ندید

#98

جهان پر سراپرده و خیمه بود

✦

زده سرخ و زرد و بنفش و کبود

#99

ز دیبای چینی و از پرنیان

✦

درفشی ز هر پرده‌ای در میان

#100

فروماند و زان کارش آمد شگفت

✦

بسی با دل اندیشه اندر گرفت

#101

که تا این بهشتست یا رزمگاه

✦

سپهر برینست گر تاج و گاه

#102

بیامد بنزدیک خاقان چین

✦

پیاده ببوسید روی زمین

#103

چو خاقان بدیدش به بر درگرفت

✦

بماند از بر و یال پیران شگفت

#104

بپرسید بسیار و بنواختش

✦

بر خویش نزدیک بنشاختش

#105

بدو گفت بخ بخ که با پهلوان

✦

نشینم چنین شاد و روشن‌روان

#106

بپرسید زان پس کز ایران سپاه

✦

که دارد نگین و درفش و کلاه

#107

کدامست جنگی و گردان کیند

✦

نشسته برین کوه سر بر چیند

#108

چنین داد پاسخ بدو پهلوان

✦

که بیدار دل باش و روشن‌روان

#109

درود جهان آفرین بر تو باد

✦

که کردی بپرسش دل بنده شاد

#110

ببخت تو شادانم و تن درست

✦

روانم همی خاک پای تو جست

#111

از ایرانیان هرچ پرسید شاه

✦

نه گنج و سپاهست و نه تاج و گاه

#112

بی‌اندازه پیکار جستند و جنگ

✦

ندارند از جنگ جز خاره سنگ

#113

چو بی‌کام و بی‌نام و بی‌تن شدند

✦

گریزان بکوه هماون شدند

#114

سپهدار طوس است مردی دلیر

✦

بهامون نترسد ز پیکار شیر

#115

بزرگان چو گودرز کشوادگان

✦

چو گیو و چو رهام ز آزادگان

#116

ببخت سرافراز خاقان چین

✦

سپهبد نبیند سپه را جزین

#117

بدو گفت خاقان که نزدیک من

✦

بباش و بیاور یکی انجمن

#118

یک امروز با کام دل می خوریم

✦

غم روز ناآمده نشمریم

#119

بیاراست خیمه چو باغ بهار

✦

بهشتست گفتی برنگ و نگار

#120

چو بر گنبد چرخ رفت آفتاب

✦

دل طوس و گودرز شد پر شتاب

#121

که امروز ترکان چرا خامش‌اند

✦

برای بداند، ار ز می بیهش‌اند

#122

اگر مستمندند گر شادمان

✦

شدم در گمان از بد بدگمان

#123

اگرشان به پیکار یار آمدست

✦

چنان دان که بد روزگار آمدست

#124

تو ایرانیان را همه کشته گیر

✦

وگر زنده از رزم برگشته گیر

#125

مگر رستم آید بدین رزمگاه

✦

وگرنه بد آید بما زین سپاه

#126

ستودان نیابیم یک تن نه گور

✦

بکوبندمان سر بنعل ستور

#127

بدو گفت گیو ای سپهدار شاه

✦

چه بودت که اندیشه کردی تباه

#128

از اندیشهٔ ما سخن دیگرست

✦

ترا کردگار جهان یاورست

#129

بسی تخم نیکی پراگنده‌ایم

✦

جهان آفرین را پرستنده‌ایم

#130

و دیگر ببخت جهاندار شاه

✦

خداوند شمشیر و تخت و کلاه

#131

ندارد جهان آفرین دست یاز

✦

که آید ببدخواه ما را نیاز

#132

چو رستم بیاید بدین رزمگاه

✦

بدیها سرآید همه بر سپاه

#133

نباشد ز یزدان کسی ناامید

✦

وگر شب شود روی روز سپید

#134

بیک روز کز ما نجستند جنگ

✦

مکن دل ز اندیشه بر خیره تنگ

#135

نبستند بر ما در آسمان

✦

بپایان رسد هر بد بدگمان

#136

اگر بخشش کردگار بلند

✦

چنانست کاید بمابر گزند

#137

به پرهیز و اندیشهٔ نابکار

✦

نه برگردد از ما بد روزگار

#138

یکی کنده سازیم پیش سپاه

✦

چنانچون بود رسم و آیین و راه

#139

همه جنگ را تیغها برکشیم

✦

دو روز دگر ار کشند ار کشیم

#140

ببینیم تا چیست آغازشان

✦

برهنه شود بی‌گمان رازشان

#141

از ایران بیاید همان آگهی

✦

درخشان شود شاخ سرو سهی

#142

سپهدار گودرز بر تیغ کوه

✦

برآمد برفت از میان گروه

#143

چو خورشید تابان ز گنبد بگشت

✦

ز بالا همی سوی خاور گذشت

#144

بزاری خروش آمد از دیده‌گاه

✦

که شد کار گردان ایران تباه

#145

سوی باختر گشت گیتی ز گرد

✦

سراسر بسان شب لاژورد

#146

شد از خاک خورشید تابان بنفش

✦

ز بس پیل و بر پشت پیلان درفش

#147

غو دیده بشنید گودرز و گفت

✦

که جز خاک تیره نداریم جفت

#148

رخش گشت ز اندوه برسان قیر

✦

چنان شد کجا خسته گردد بتیر

#149

چنین گفت کز اختر روزگار

✦

مرا بهره کین آمد و کارزار

#150

ز گیتی مرا شور بختیست بهر

✦

پراگنده بر جای تریاک زهر

#151

نبیره پسر داشتم لشکری

✦

شده نامبردار هر کشوری

#152

بکین سیاوش همه کشته شد

✦

ز من بخت بیدار برگشته شد

#153

ازین زندگانی شدم ناامید

✦

سیه شد مرا بخت و روز سپید

#154

نزادی مرا کاشکی مادرم

✦

نگشتی سپهر بلند از برم

#155

چنین گفت با دیده‌بان پهلوان

✦

که ای مرد بینا و روشن‌روان

#156

نگه کن بتوران و ایران سپاه

✦

که آرام دارند از آوردگاه

#157

درفش سپهدار ایران کجاست

✦

نگه کن چپ لشکر و دست راست

#158

بدو دیده‌بان گفت کز هر دو روی

✦

نه بینم همی جنبش و گفت‌وگوی

#159

ازان کار شد پهلوان پر ز درد

✦

فرود ریخت از دیدگان آب زرد

#160

بنالید و گفت اسپ را زین کنید

✦

ازین پس مرا خشت بالین کنید

#161

شوم پر کنم چشم و آغوش را

✦

بگیرم ببر گیو و شیدوش را

#162

همان بیژن گیو و رهام را

✦

سواران جنگی و خودکام را

#163

به پدرود کردن رخ هر کسی

✦

ببوسم ببارم ز مژگان بسی

#164

نهادند زین بر سمند چمان

✦

خروش آمد از دیده هم در زمان

#165

که ای پهلوان جهان شادباش

✦

ز تیمار و درد و غم آزاد باش

#166

که از راه ایران یکی تیره گرد

✦

پدید آمد و روز شد لاژورد

#167

فراوان درفش از میان سپاه

✦

برآمد بکردار تابنده ماه

#168

بپیش اندرون گرگ پیکر یکی

✦

یکی ماه پیکر ز دور اندکی

#169

درفشی بدید اژدها پیکرش

✦

پدید آمد و شیر زرین سرش

#170

بدو گفت گودرز انوشهٔ بدی

✦

ز دیدار تو دور چشم بدی

#171

چو گفتارهای تو آید بجای

✦

بدین سان که گفتی بپاکیزه رای

#172

ببخشمت چندان گرانمایه چیز

✦

کزان پس نیازت نیاید بنیز

#173

وزان پس چو روزی بایران شویم

✦

بنزدیک شاه دلیران شویم

#174

ترا پیش تختش برم ناگهان

✦

سرت برفرازم بجاه از مهان

#175

چو باد دمنده ازان جایگاه

✦

برو سوی سالار ایران سپاه

#176

همه هرچ دیدی بدیشان بگوی

✦

سبک باش و از هر کسی مژده جوی

#177

بدو دیده‌بان گفت کز دیده‌گاه

✦

نشاید شدن پیش ایران سپاه

#178

چو بینم که روی زمین تار گشت

✦

برین دیده گه دیده بیکار گشت

#179

بکردار سیمرغ ازین دیده‌گاه

✦

برم آگهی سوی ایران سپاه

#180

چنین گفت با دیده‌بان پهلوان

✦

که اکنون نگه کن بروشن روان

#181

دگر باره بنگر ز کوه بلند

✦

که ایشان بنزدیک ما کی رسند

#182

چنین داد پاسخ که فردا پگاه

✦

بکوه هماون رسد آن سپاه

#183

چنان شاد شد زان سخن پهلوان

✦

چو بیجان شده باز یابد روان

#184

وزان روی پیران بکردار گرد

✦

همی راند لشکر بدشت نبرد

#185

سواری بمژده بیامد ز پیش

✦

بگفت آن کجا رفته بد کم و بیش

#186

چو بشنید هومان بخندید و گفت

✦

که شد بی‌گمان بخت بیدار جفت

#187

خروشی بشادی ازان رزمگاه

✦

بابر اندر آمد ز توران سپاه

#188

بزرگان ایران پر از داغ و درد

✦

رخان زرد و لبها شده لاژورد

#189

باندرز کردن همه همگروه

✦

پراگنده گشتند بر گرد کوه

#190

بهر جای کرده یکی انجمن

✦

همی مویه کردند بر خویشتن

#191

که زار این دلیران خسرونژاد

✦

کزیشان بایران نگیرند یاد

#192

کفنها کنون کام شیران بود

✦

زمین پر ز خون دلیران بود

#193

سپهدار با بیژن گیو گفت

✦

که برخیز و بگشای راز از نهفت

#194

برو تا سر تیغ کوه بلند

✦

ببین تا کیند و چه و چون و چند

#195

همی بر کدامین ره آید سپاه

✦

که دارد سراپرده و تخت و گاه

#196

بشد بیژن گیو تا تیغ کوه

✦

برآمد بی‌انبوه دور از گروه

#197

ازان کوه سر کرد هر سو نگاه

✦

درفش سواران و پیل و سپاه

#198

بیامد بسوی سپهبد دوان

✦

دل از غم پر از درد و خسته روان

#199

بدو گفت چندان سپاهست و پیل

✦

که روی زمین گشت برسان نیل

#200

درفش و سنان را خود اندازه نیست

✦

خور از گرد بر آسمان تازه نیست

#201

اگر بشمری نیست انداز و مر

✦

همی از تبیره شود گوش کر

#202

سپهبد چو بشنید گفتار اوی

✦

دلش گشت پر درد و پر آب روی

#203

سران سپه را همه گرد کرد

✦

بسی گرم و تیمار لشکر بخورد

#204

چنین گفت کز گردش روزگار

✦

نبینم همی جز غم کارزار

#205

بسی گشته‌ام بر فراز و نشیب

✦

برویم نیامد ازینسان نهیب

#206

کنون چارهٔ کار ایدر یکیست

✦

اگر چه سلیح و سپاه اندکیست

#207

بسازیم و امشب شبیخون کنیم

✦

زمین را ازیشان چو جیحون کنیم

#208

اگر کشته آییم در کارزار

✦

نکوهش نیابیم از شهریار

#209

نگویند بی نام گردی بمرد

✦

مگر زیر خاکم بباید سپرد

#210

بدین رام گشتند یکسر سپاه

✦

هرانکس که بود اندران رزمگاه

داستان کاموس کشانی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما