#1
شبی داغ دل پر ز تیمار طوس
✦
بخواب اندر آمد گه زخم کوس
“Night fell as Tus, heartsick and weighed down by sorrow, drifted to sleep just as the war drums sounded.”
#2
چنان دید روشن روانش بخواب
✦
که رخشنده شمعی برآمد ز آب
“In his sleep, his luminous soul beheld a vision: a radiant candle rising out of the crystal waters.”
#3
بر شمع رخشان یکی تخت عاج
✦
سیاوش بران تخت با فر و تاج
“Upon that glittering candle stood an ivory throne, and on it sat Siyavash, adorned with royal glory and a crown.”
#4
لبان پر ز خنده زبان چرب‌گوی
✦
سوی طوس کردی چو خورشید روی
“His lips were smiling, his speech sweet, turning his sun-like face toward Tus.”
#5
که ایرانیان را هم ایدر بدار
✦
که پیروزگر باشی از کارزار
“He said: 'Keep the Iranians steadfast in this very place, for you shall emerge victorious from this conflict.'”
#6
بگو در زیان هیچ غمگین مشو
✦
که ایدر یکی گلستانست نو
“'Tell them not to grieve over any loss, for a fresh new rose-garden is laid out here.'”
#7
بزیر گل اندر همی می‌خوریم
✦
چه دانیم کین باده تا کی خوریم
“'Beneath the roses we drink our wine; how can we know how long we shall partake of this goblet?'”
#8
ز خواب اندر آمد شده شاد دل
✦
ز درد و غمان گشته آزاد دل
“Tus awoke from his sleep with a happy heart, delivered completely from pain and grief.”
#9
بگودرز گفت ای جهان پهلوان
✦
یکی خواب دیدم بروشن روان
“He spoke to Goudarz: 'O world-champion, I have beheld a vision with a luminous soul!'”
#10
نگه کن که رستم چو باد دمان
✦
بیاید بر ما زمان تا زمان
“'Look how Rostam, like a roaring wind, will surely reach us from moment to moment!'”
#11
بفرمود تا برکشیدند نای
✦
بجنبید بر کوه لشکر ز جای
“He commanded the war-flutes to sound, and the host moved into formation upon the mountain.”
#12
ببستند گردان ایران میان
✦
برافراختند اختر کاویان
“The brave warriors of Iran girded their loins and raised high the Kavian Banner.”
#13
بیاورد زان روی پیران سپاه
✦
شد از گرد خورشید تابان سیاه
“From the other side, Piran brought forth his host, and the dust of their march turned the bright sun pitch black.”
#14
از آواز گردان و باران تیر
✦
همی چشم خورشید شد خیره خیر
“From the shouts of the champions and the rainfall of arrows, the very eye of the sun grew dazed.”
#15
دو لشکر بروی اندر آورده روی
✦
ز گردان نشد هیچ کس جنگجوی
“The two armies stood face to face, yet none of the warriors initiated the clash.”
#16
چنین گفت هومان بپیران که جنگ
✦
همی جست باید چه جویی درنگ
“Human said to Piran: 'We must seek battle—why do you seek delay?'”
#17
نه لشکر بدشت شکار اندرند
✦
که اسپان ما زیر بار اندرند
“'Our host is not out on a hunting plain, yet our horses are buckling beneath their burdens!'”
#18
بدو گفت پیران که تندی مکن
✦
نه روز شتابست و گاه سخن
“Piran replied to him: 'Do not be hot-headed; today is neither a time for haste nor empty talk.'”
#19
سه تن دوش با خوار مایه سپاه
✦
برفتند بیگاه زین رزمگاه
“'Last night, three men with a meager force slipped away from this battlefield unawares,'”
#20
چو شیران جنگی و ما چون رمه
✦
که از کوهسار اندر آید دمه
“'Fighting like ferocious lions while we were like a flock of sheep struck by a mountain blizzard!'”
#21
همه دشت پر جوی خون یافتیم
✦
سر نامداران نگون یافتیم
“'We found the whole plain flooded with streams of blood, and the heads of our noble chieftains overthrown.'”
#22
یکی کوه دارند خارا و خشک
✦
همی خار بویند اسپان چو مشک
“'They hold a rocky, barren mountain, where their chargers smell dry thorns as if it were musk.'”
#23
بمان تا بران سنگ پیچان شوند
✦
چو بیچاره گردند بیجان شوند
“'Leave them be until they wither upon those rocks; when rendered helpless, they will perish of themselves.'”
#24
گشاده نباید که دارید راه
✦
دو رویه پس و پیش این رزمگاه
“'You must not leave the road open, behind or in front of this battlefield.'”
#25
چو بی‌رنج دشمن بچنگ آیدت
✦
چو بشتابیش کار تنگ آیدت
“'When an enemy falls into your hands without effort, if you rush blindly, your affair will turn dire.'”
#26
چرا جست باید همی کارزار
✦
طلایه برین دشت بس صد سوار
“'Why seek immediate combat? A vanguard of a hundred horsemen across this plain is sufficient.'”
#27
بباشیم تا دشمن از آب و نان
✦
شود تنگ و زنهار خواهد بجان
“'Let us wait until the enemy runs short of water and bread, and begs for their lives.'”
#28
مگر خاک‌گر سنگ خارا خورند
✦
چو روزی سرآید خورند و مرند
“'Unless they eat soil or granite stones; when their days end, they will perish.'”
#29
سوی خیمه رفتند زان رزمگاه
✦
طلایه بیامد به پیش سپاه
“They returned to their tents from the battlefield, as the vanguard took position before the host.”
#30
گشادند گردان سراسر کمر
✦
بخوان و بخوردن نهادند سر
“The warriors unbuckled their belts and sat down to feast upon their meals.”
#31
بلشکر گه آمد سپهدار طوس
✦
پر از خون دل و روی چون سندروس
“Tus, the commander, returned to his camp, his heart bleeding and his face pale as sandarac.”
#32
بگودرز گفت این سخن تیره گشت
✦
سر بخت ایرانیان خیره گشت
“He said to Goudarz: 'This affair has grown dark; the fortune of the Iranians has turned dazed and dim.'”
#33
همه گرد بر گرد ما لشکرست
✦
خور بارگی خارگر خاورست
“'Enemy armies surround us on every side, while our steeds have only thorns to feed upon.'”
#34
سپه را خورش بس فراوان نماند
✦
جز از گرز و شمشیر درمان نماند
“'Little food remains for the host; no remedy is left save the mace and the sword.'”
#35
بشبگیر شمشیرها برکشیم
✦
همه دامن کوه لشکر کشیم
“'At dawn we shall unsheathe our blades and march our forces down the mountain slope.'”
#36
اگر اختر نیک یاری دهد
✦
بریشان مرا کامگاری دهد
“'If good fortune favors me, it shall grant me victory over them.'”
#37
ور ایدون کجا داور آسمان
✦
بشمشیر بر ما سرآرد زمان
“'And if the Judge of Heaven decrees that our lives be ended by the sword,'”
#38
ز بخش جهان‌آفرین بیش و کم
✦
نباشد مپیمای بر خیره دم
“'Nothing can alter the Creator's allotment; do not waste your breath in vain sorrow.'”
#39
مرا مرگ خوشتر بنام بلند
✦
ازین زیستن با هراس و گزند
“'Death with a glorious name is sweeter to me than living in terror and harm.'”
#40
برین برنهادند یکسر سخن
✦
که سالار نیک اختر افگند بن
“They all agreed upon this decision, as the auspicious commander laid down the plan.”
#41
چو خورشید برزد ز خرچنگ چنگ
✦
بدرید پیراهن مشک رنگ
“As the sun struck its claws into Cancer and tore away the night's musk-colored robe,”
#42
به پیران فرستاده آمد ز شاه
✦
که آمد ز هر جای بی‌مر سپاه
“A messenger came to Piran from the King, announcing that countless armies had arrived from every corner.”
#43
سپاهی که دریای چین را ز گرد
✦
کند چون بیابان بروز نبرد
“'An army whose dust on the day of battle would turn the Sea of Chin into a desert.'”
#44
نخستین سپهدار خاقان چین
✦
که تختش همی برنتابد زمین
“'First is the commander Khaqan of Chin, whose throne the earth can barely bear.'”
#45
تنش زور دارد چو صد نره شیر
✦
سر ژنده پیل اندر آرد بزیر
“'His body possesses the strength of a hundred male lions, pulling down the head of a mighty elephant.'”
#46
یکی مهتر از ماورالنهر بر
✦
که بگذارد از چرخ گردنده سر
“There is a great chieftain from beyond the River, whose head rises exalted above the revolving sphere.”
#47
ببالا چو سرو و بدیدار ماه
✦
جهانگیر و نازان بدو تاج و گاه
“In stature like a cypress and in countenance like the moon, a conqueror of realms in whom crown and throne take pride.”
#48
سر سرافرازان و کاموس نام
✦
برآرد ز گودرز و از طوس نام
“Leader of the exalted, Kamus by name, who shall erase the very renown of Goudarz and Tus.”
#49
ز مرز سپیجاب تا دشت روم
✦
سپاهی که بود اندر آباد بوم
“From the borders of Spijab to the plains of Rum, all the host gathered from every inhabited land—”
#50
فرستادم اینک سوی کارزار
✦
برآرند از طوس و خسرو دمار
“I have now dispatched to the field of battle, that they may bring absolute ruin upon Tus and King Khosrow.”
#51
چو بشنید پیران بتوران سپاه
✦
چنین گفت کای سرفرازان شاه
“When Piran amidst the Turanian host heard this, he addressed the exaltations of the king:”
#52
بدین مژدهٔ شاه پیر و جوان
✦
همه شاد باشید و روشن‌روان
“"At these glad tidings from the King, let young and old alike rejoice and be of luminous soul!”
#53
بباید کنون دل ز تیمار شست
✦
بایران نمانم بر و بوم و رست
“Now must all grief be cleansed from the heart, for I shall leave no land, realm, or growth to Iran!”
#54
سر از رزم و از رنج و کین خواستن
✦
برآسود وز لشکر آراستن
“My head is now relieved of the fatigue of war, grief, and vengeance, and of the toil of marshaling hosts.”
#55
بایران و توران و بر خشک و آب
✦
نبینند جز کام افراسیاب
“In Iran and Turan, across dry land and sea, none shall see anything save the utter desire of Afrasiab!"”
#56
ز لشکر بر پهلوان پیش رو
✦
بمژده بیامد همی نو بنو
“From the army, messengers came one after another to the vanguard champion, bearing glad tidings anew.”
#57
بگفتند کای نامور پهلوان
✦
همیشه بزی شاد و روشن‌روان
“They said: "O renowned warrior, live forever in joy and with a radiant spirit!”
#58
بدیدار شاهان دلت شاددار
✦
روانت ز اندیشه آزاد دار
“Gladden your heart at the sight of kings, and free your soul from all sorrow and care.”
#59
ز کشمیر تا برتر از رود شهد
✦
درفش و سپاهست و پیلان و مهد
“From Kashmir to beyond the River of Shahd, banners, armies, elephants, and royal litters stretch far and wide.”
#60
نخست اندر آیم ز خاقان چین
✦
که تاجش سپهرست و تختش زمین
“First comes the Khagan of China, whose crown reaches the sky and whose throne rests upon the earth.”
#61
چو منشور جنگی که با تیغ اوی
✦
بخاک اندر آید سر جنگجوی
“And with him Manshur, the warlord, beneath whose blade the head of every warrior falls into the dust.”
#62
دلاور چو کاموس شمشیرزن
✦
که چشمش ندیدست هرگز شکن
“And the valiant sword-wielding Kamus, whose eyes have never known defeat or dismay.”
#63
همه کارهای شگرف آورد
✦
چو خشم آورد باد و برف آورد
“He performs wondrous, miraculous deeds; when he waxes wroth, he can bring forth gale and snowstorm.”
#64
چو خشنود باشد بهار آردت
✦
گل و سنبل جویبار آردت
“Yet when he is well pleased, he brings forth spring, filling the streams with roses and hyacinths.”
#65
ز سقلاب چون کندر شیر مرد
✦
چو پیروز کانی سپهر نبرد
“From Saqlab comes Kondor, lion-hearted, alongside Pirooz-e Kani, the sky of battle.”
#66
چو سگسار غرچه چو شنگل ز هند
✦
هوا پردرفش و زمین پر پرند
“Like Sagsar and Ghorcheh, and Shangal from India; the air is dense with banners and the earth covered in silk.”
#67
چغانی چو فرطوس لشکر فروز
✦
گهار گهانی گو گردسوز
“The Chaghani ruler Faratoos, who illuminates the host, and Gahar of Gahan, the hero who burns warriors.”
#68
شمیران شگنی و گردوی وهر
✦
پراگنده بر نیزه و تیغ زهر
“Shamiran of Shegan and Gordoy-e Vahr, their lances and blades dripping with deadly poison.”
#69
تو اکنون سرافراز و رامش پذیر
✦
کزین مژده بر نا شود مرد پیر
“Now be proud and embrace delight, for at such glad tidings, even an old man turns young again!”
#70
ز لشکر توی پهلو و پیش رو
✦
همیشه بزی شاد و فرمانت نو
“You are the commander and vanguard of this host; may you live ever joyful, with power newly renewed!"”
#71
دل و جان پیران پر از خنده گشت
✦
تو گفتی مگر مرده بد زنده گشت
“The heart and soul of Piran overflowed with laughter; it was as though a dead man had been restored to life.”
#72
بهومان چنین گفت پیران که من
✦
پذیره شوم پیش این انجمن
“Piran spake thus unto Homan: "I shall go forth to welcome this great assembly,”
#73
که ایشان ز راه دراز آمدند
✦
پراندیشه و رزمساز آمدند
“For they have traversed a long journey, full of grave purpose and arrayed for battle.”
#74
ازین آمدن بی‌نیازند سخت
✦
خداوند تاج‌اند و زیبای تخت
“They had no dire need to undertake this march; they are owners of crowns and adorners of thrones.”
#75
ندارند سر کم ز افراسیاب
✦
که با تخت و گنج‌اند و با جاه و آب
“They hold themselves no lower than Afrasiab, possessing thrones, treasure, majesty, and glory.”
#76
شوم تا ببینم که چند و چیند
✦
سپهبد کدامند و گردان کیند
“I shall go to behold how vast and grand they are, who their commanders be, and who their heroes.”
#77
کنم آفرین پیش خاقان چین
✦
وگر پیش تختش ببوسم زمین
“I shall offer praise before the Khagan of China, and even kiss the earth before his throne.”
#78
ببینم سرافراز کاموس را
✦
برابر کنم شنگل و طوس را
“I shall look upon the exalted Kamus, and match Shangal against Tus.”
#79
چو باز آیم ایدر ببندم میان
✦
برآرم دم و دود از ایرانیان
“And when I return here, I shall gird my loins and raise smoke and destruction from the Iranians!”
#80
اگر خود ندارند پایاب جنگ
✦
بریشان کنم روز تاریک و تنگ
“Though they possess no power to fight, I shall render their days dark and narrow upon them!"”
#81
هرانکس که هستند زیشان سران
✦
کنم پای و گردن ببندگران
“Whoever among them are leaders and chieftains, I shall bind their feet and necks with heavy chains.”
#82
فرستم بنزدیک افراسیاب
✦
نه آرام جویم بدین بر نه خواب
“I will dispatch them all unto Afrasiab; I shall seek neither rest nor sleep until this is done.”
#83
ز لشکر هر آنکس که آید بدست
✦
سرانشان ببرم بشمشیر پست
“Whoever from their army falls into my hands, I shall strike off their heads with the sword.”
#84
بسوزم دهم خاک ایشان بباد
✦
نگیریم زان بوم و بر نیز یاد
“I shall burn their remains and scatter their dust to the wind, leaving no memory of that land.”
#85
سه بهره ازان پس برانم سپاه
✦
کنم روز بر شاه ایران سیاه
“Thereafter, I shall drive my army in three divisions, and turn the light of day to darkness for Iran's king.”
#86
یکی بهره زیشان فرستم ببلخ
✦
بایرانیان بر کنم روز تلخ
“One division I shall send toward Balkh, making the days bitter for the Iranians.”
#87
دگر بهره بر سوی کابلستان
✦
بکابل کشم خاک زابلستان
“Another division shall march onto Kabulistan, bringing low the very dust of Zabulistan.”
#88
سوم بهره بر سوی ایران برم
✦
ز ترکان بزرگان و شیران برم
“The third part I will lead straight into Iran, taking with me the chieftains and lions of the Turanians.”
#89
زن و کودک خرد و پیر و جوان
✦
نمانم که باشد تنی با روان
“Woman and little child, the old and the young—I shall not leave a single soul alive among them.”
#90
بر و بوم ایران نمانم بجای
✦
که مه دست بادا ازیشان مه پای
“I shall leave no trace of Iran's land, so that neither hands nor feet remain unto them.”
#91
کنون تا کنم کارها را بسیچ
✦
شما جنگ ایشان مجویید هیچ
“Now, while I make ready these preparations, do not engage them in battle at all.”
#92
بگفت این و دل پر ز کینه برفت
✦
همی پوست بر تنش گفتی بکفت
“Thus he spoke, his heart ablaze with malice; he departed in such rage that his skin seemed ready to burst.”
#93
بلکشر چنین گفت هومان گرد
✦
که دلرا ز کینه نباید سترد
“Then the valiant Human addressed the host, saying: 'One must not erase vengeance from the heart.'”
#94
دو روز این یکی رنج بر تن نهید
✦
دو دیده بکوه هماون نهید
“'For two short days, endure this hardship, and keep your eyes fixed upon Mount Hamavan.'”
#95
نباید که ایشان شبی بی‌درنگ
✦
گریزان برانند ازین جای تنگ
“'Lest in the night, without delay, they flee in haste from this narrow fastness.'”
#96
کنون کوه و رود و در و دشت و راه
✦
جهانی شود پردرفش سپاه
“'Now mountain and river, valley and plain and road shall become a world brimful with army banners.'”
#97
چو پیران بنزدیک لشکر رسید
✦
در و دشت از سم اسپان ندید
“When Piran drew near unto the host, valley and plain were hidden beneath the hooves of steeds.”
#98
جهان پر سراپرده و خیمه بود
✦
زده سرخ و زرد و بنفش و کبود
“The world was filled with royal pavilions and tents, pitched in scarlet, gold, violet, and azure.”
#99
ز دیبای چینی و از پرنیان
✦
درفشی ز هر پرده‌ای در میان
“Woven of Chinese brocade and silk, a banner fluttered in the midst of every pavilion.”
#100
فروماند و زان کارش آمد شگفت
✦
بسی با دل اندیشه اندر گرفت
“He stood transfixed, marveling at the sight, and deep contemplation seized his mind.”
#101
که تا این بهشتست یا رزمگاه
✦
سپهر برینست گر تاج و گاه
“Musing whether this was Paradise or a battleground, the high heaven itself, or a royal crown and throne.”
#102
بیامد بنزدیک خاقان چین
✦
پیاده ببوسید روی زمین
“He advanced before the Khaqan of Chin, and dismounting, kissed the ground before him.”
#103
چو خاقان بدیدش به بر درگرفت
✦
بماند از بر و یال پیران شگفت
“When the Khaqan saw him, he embraced him warmly, marveling at Piran's stature and noble form.”
#104
بپرسید بسیار و بنواختش
✦
بر خویش نزدیک بنشاختش
“He asked after his well-being, showed him great favor, and seated him close by his side.”
#105
بدو گفت بخ بخ که با پهلوان
✦
نشینم چنین شاد و روشن‌روان
“He said to him: 'Hail! How joyful and bright of soul am I to sit beside such a champion!'”
#106
بپرسید زان پس کز ایران سپاه
✦
که دارد نگین و درفش و کلاه
“Then he inquired: 'In the Iranian army, who holds the royal seal, the banner, and the crown?'”
#107
کدامست جنگی و گردان کیند
✦
نشسته برین کوه سر بر چیند
“'Who is their chief commander, and who are these warriors perching atop this high mountain?'”
#108
چنین داد پاسخ بدو پهلوان
✦
که بیدار دل باش و روشن‌روان
“The champion replied: 'May thy heart ever be alert, and thy spirit luminous!'”
#109
درود جهان آفرین بر تو باد
✦
که کردی بپرسش دل بنده شاد
“'May the blessings of the Creator of the World be upon thee, for thou hast gladdened the heart of thy servant with thy greetings.'”
#110
ببخت تو شادانم و تن درست
✦
روانم همی خاک پای تو جست
“'I rejoice in thy good fortune and healthy frame; my spirit sought but the dust beneath thy feet.'”
#111
از ایرانیان هرچ پرسید شاه
✦
نه گنج و سپاهست و نه تاج و گاه
“'As for what the King asks of the Iranians, they have neither treasure nor army, nor crown nor throne left.'”
#112
بی‌اندازه پیکار جستند و جنگ
✦
ندارند از جنگ جز خاره سنگ
“'They sought endless strife and war, yet have gained naught from battle save rugged rocks.'”
#113
چو بی‌کام و بی‌نام و بی‌تن شدند
✦
گریزان بکوه هماون شدند
“'Bereft of hope, renown, and strength, they fled in defeat unto Mount Hamavan.'”
#114
سپهدار طوس است مردی دلیر
✦
بهامون نترسد ز پیکار شیر
“'Their commander is Tus, a valiant knight who fears not the battle against a lion upon the plains.'”
#115
بزرگان چو گودرز کشوادگان
✦
چو گیو و چو رهام ز آزادگان
“'Among their nobles are Goudarz, son of Kishvad, and Gev and Rohham, born of free and noble stock.'”
#116
ببخت سرافراز خاقان چین
✦
سپهبد نبیند سپه را جزین
“By the glorious fortune of the Khagan of China, the commander shall see his host in no other condition than supreme prosperity.”
#117
بدو گفت خاقان که نزدیک من
✦
بباش و بیاور یکی انجمن
“The Khagan said to him, 'Stay near to me, and bring forth a gathering of noble companions.'”
#118
یک امروز با کام دل می خوریم
✦
غم روز ناآمده نشمریم
“'For today, let us drink to our heart's desire and take no thought for the sorrow of the day to come.'”
#119
بیاراست خیمه چو باغ بهار
✦
بهشتست گفتی برنگ و نگار
“He adorned the royal tent like a spring garden, as though it were Paradise itself in beauty and color.”
#120
چو بر گنبد چرخ رفت آفتاب
✦
دل طوس و گودرز شد پر شتاب
“As the sun ascended the celestial dome, anxiety and distress filled the hearts of Tus and Gudarz.”
#121
که امروز ترکان چرا خامش‌اند
✦
برای بداند، ار ز می بیهش‌اند
“They wondered, 'Why are the Turks silent today? Are they planning evil, or lie senseless from wine?'”
#122
اگر مستمندند گر شادمان
✦
شدم در گمان از بد بدگمان
“'Whether they be afflicted or joyful, my mind has fallen into suspicion of sinister forebodings.'”
#123
اگرشان به پیکار یار آمدست
✦
چنان دان که بد روزگار آمدست
“'If an ally has come to aid them in battle, know then that dark days have arrived for us.'”
#124
تو ایرانیان را همه کشته گیر
✦
وگر زنده از رزم برگشته گیر
“'Count all the Iranians as slain, or at best, driven back defeated from the field of fight.'”
#125
مگر رستم آید بدین رزمگاه
✦
وگرنه بد آید بما زین سپاه
“'Unless Rostam comes to this battlefield, nothing but ruin shall reach us from this army.'”
#126
ستودان نیابیم یک تن نه گور
✦
بکوبندمان سر بنعل ستور
“'Not a single man among us shall find an ossuary or a grave; our heads will be crushed beneath the hooves of steeds.'”
#127
بدو گفت گیو ای سپهدار شاه
✦
چه بودت که اندیشه کردی تباه
“Giv spoke to him, 'O leader of the King's host, why have your thoughts turned so dark and despairing?'”
#128
از اندیشهٔ ما سخن دیگرست
✦
ترا کردگار جهان یاورست
“'Our expectations point to a different outcome; the Creator of the world is your helper.'”
#129
بسی تخم نیکی پراگنده‌ایم
✦
جهان آفرین را پرستنده‌ایم
“'We have sown many seeds of goodness, and we are true worshippers of the Creator of all.'”
#130
و دیگر ببخت جهاندار شاه
✦
خداوند شمشیر و تخت و کلاه
“'And furthermore, through the good fortune of the world-ruling King, the master of sword, throne, and crown...'”
#131
ندارد جهان آفرین دست یاز
✦
که آید ببدخواه ما را نیاز
“'The Creator will not reach out to make us dependent on or subservient to our enemies.'”
#132
چو رستم بیاید بدین رزمگاه
✦
بدیها سرآید همه بر سپاه
“'When Rostam arrives at this field of war, all misfortune shall be lifted from the army.'”
#133
نباشد ز یزدان کسی ناامید
✦
وگر شب شود روی روز سپید
“'No one should ever despair of God, even if the face of bright day turns as dark as night.'”
#134
بیک روز کز ما نجستند جنگ
✦
مکن دل ز اندیشه بر خیره تنگ
“'Do not distress your heart in vain over thoughts, merely because they sought no battle with us for a single day.'”
#135
نبستند بر ما در آسمان
✦
بپایان رسد هر بد بدگمان
“'The doors of Heaven have not been closed to us; every bad evil-thought shall come to its end.'”
#136
اگر بخشش کردگار بلند
✦
چنانست کاید بمابر گزند
“'If the decree of the Almighty Lord is such that harm must befall us...'”
#137
به پرهیز و اندیشهٔ نابکار
✦
نه برگردد از ما بد روزگار
“'No foolish fear or useless anxiety will turn the turn of ill fate away from us.'”
#138
یکی کنده سازیم پیش سپاه
✦
چنانچون بود رسم و آیین و راه
“'Let us dig a trench before our army, according to traditional military custom and practice.'”
#139
همه جنگ را تیغها برکشیم
✦
دو روز دگر ار کشند ار کشیم
“'We shall unsheathe our swords for battle; for two days more, whether we slay or are slain.'”
#140
ببینیم تا چیست آغازشان
✦
برهنه شود بی‌گمان رازشان
“'We shall see what their beginning brings, and beyond doubt, their secret intent shall be laid bare.'”
#141
از ایران بیاید همان آگهی
✦
درخشان شود شاخ سرو سهی
“'News shall arrive from Iran, and the branch of the tall cypress shall shine with glory.'”
#142
سپهدار گودرز بر تیغ کوه
✦
برآمد برفت از میان گروه
“Commander Gudarz climbed up to the sharp crest of the mountain, stepping out from the midst of the host.”
#143
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
✦
ز بالا همی سوی خاور گذشت
“As the radiant sun turned from the celestial dome, passing from on high toward the west...”
#144
بزاری خروش آمد از دیده‌گاه
✦
که شد کار گردان ایران تباه
“A woeful cry arose from the lookout tower, shouting that the plight of Iran's heroes had turned to ruin.”
#145
سوی باختر گشت گیتی ز گرد
✦
سراسر بسان شب لاژورد
“The world toward the west turned dark with dust, appearing completely like a night of lapis lazuli.”
#146
شد از خاک خورشید تابان بنفش
✦
ز بس پیل و بر پشت پیلان درفش
“The shining sun turned purple from the dust, raised by innumerable elephants bearing banners on their backs.”
#147
غو دیده بشنید گودرز و گفت
✦
که جز خاک تیره نداریم جفت
“Gudarz heard the lookout's cry and said, 'We have no companion left now save the dark earth.'”
#148
رخش گشت ز اندوه برسان قیر
✦
چنان شد کجا خسته گردد بتیر
“His face turned as black as pitch with sorrow, becoming as one struck down by a deadly arrow.”
#149
چنین گفت کز اختر روزگار
✦
مرا بهره کین آمد و کارزار
“He spoke thus: 'From the star of destiny, my only share has been vengeance and bitter battle.'”
#150
ز گیتی مرا شور بختیست بهر
✦
پراگنده بر جای تریاک زهر
“'My lot from this world is but ill fortune, pouring bitter poison where antidote should be.'”
#151
نبیره پسر داشتم لشکری
✦
شده نامبردار هر کشوری
“I had a host of sons and grandsons, each famous throughout every land.”
#152
بکین سیاوش همه کشته شد
✦
ز من بخت بیدار برگشته شد
“All were slain to avenge Siyavash, and my watchful fortune turned its face from me.”
#153
ازین زندگانی شدم ناامید
✦
سیه شد مرا بخت و روز سپید
“I have grown hopeless of this life; my fortune and bright days have turned to black.”
#154
نزادی مرا کاشکی مادرم
✦
نگشتی سپهر بلند از برم
“Would that my mother had never borne me, that the high heavens had not turned against me!”
#155
چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
✦
که ای مرد بینا و روشن‌روان
“Thus spoke the hero to the lookout: 'O clear-sighted and enlightened man...'”
#156
نگه کن بتوران و ایران سپاه
✦
که آرام دارند از آوردگاه
“'Gaze upon the hosts of Turan and Iran, to see if they rest from the field of battle.'”
#157
درفش سپهدار ایران کجاست
✦
نگه کن چپ لشکر و دست راست
“'Where is the standard of Iran's commander? Scan the left wing of the army and the right!'”
#158
بدو دیده‌بان گفت کز هر دو روی
✦
نه بینم همی جنبش و گفت‌وگوی
“The lookout replied: 'From neither side do I see any movement or discourse.'”
#159
ازان کار شد پهلوان پر ز درد
✦
فرود ریخت از دیدگان آب زرد
“At that, the chieftain grew filled with grief, and pale tears streamed from his eyes.”
#160
بنالید و گفت اسپ را زین کنید
✦
ازین پس مرا خشت بالین کنید
“He lamented, saying, 'Saddle my horse! From this moment, let a clay brick be my pillow.'”
#161
شوم پر کنم چشم و آغوش را
✦
بگیرم ببر گیو و شیدوش را
“'I go to fill my eyes and arms, to embrace Gev and Sheydush once more,'”
#162
همان بیژن گیو و رهام را
✦
سواران جنگی و خودکام را
“'And likewise Bizhan, son of Gev, and Rohham, those valiant and self-willed horsemen.'”
#163
به پدرود کردن رخ هر کسی
✦
ببوسم ببارم ز مژگان بسی
“'To bid farewell, I shall kiss each face, and weep abundantly from my eyelashes.'”
#164
نهادند زین بر سمند چمان
✦
خروش آمد از دیده هم در زمان
“They laid the saddle upon the spirited steed, when suddenly a shout arose from the lookout:”
#165
که ای پهلوان جهان شادباش
✦
ز تیمار و درد و غم آزاد باش
“'O hero of the world, be glad! Be free from worry, pain, and sorrow!'”
#166
که از راه ایران یکی تیره گرد
✦
پدید آمد و روز شد لاژورد
“'For from the road to Iran a dark cloud of dust has appeared, turning the day to azure!'”
#167
فراوان درفش از میان سپاه
✦
برآمد بکردار تابنده ماه
“'Many banners have risen from the midst of that host, gleaming like the radiant moon.'”
#168
بپیش اندرون گرگ پیکر یکی
✦
یکی ماه پیکر ز دور اندکی
“'In the vanguard, one bears a wolf's image; another nearby bears the likeness of the moon.'”
#169
درفشی بدید اژدها پیکرش
✦
پدید آمد و شیر زرین سرش
“'He saw a banner shaped like a dragon, and another with a golden lion head appeared.'”
#170
بدو گفت گودرز انوشهٔ بدی
✦
ز دیدار تو دور چشم بدی
“Goudarz said to him: 'May you be blessed! May the evil eye be far from your sight!'”
#171
چو گفتارهای تو آید بجای
✦
بدین سان که گفتی بپاکیزه رای
“'If your words come to pass just as you have stated with pure discernment,'”
#172
ببخشمت چندان گرانمایه چیز
✦
کزان پس نیازت نیاید بنیز
“'I shall bestow upon you such precious gifts that you will never know want again.'”
#173
وزان پس چو روزی بایران شویم
✦
بنزدیک شاه دلیران شویم
“'And thereafter, when one day we return to Iran and approach the king of brave men,'”
#174
ترا پیش تختش برم ناگهان
✦
سرت برفرازم بجاه از مهان
“'I shall present you before his throne and raise your head above all the nobles in stature.'”
#175
چو باد دمنده ازان جایگاه
✦
برو سوی سالار ایران سپاه
“'Now like a blowing wind, hasten from this spot unto the commander of Iran's army.'”
#176
همه هرچ دیدی بدیشان بگوی
✦
سبک باش و از هر کسی مژده جوی
“'Relate to them all that you have seen; be swift, and seek glad tidings from everyone.'”
#177
بدو دیده‌بان گفت کز دیده‌گاه
✦
نشاید شدن پیش ایران سپاه
“The lookout said to him: 'It is not fitting that I leave the watchtower to go before the Iranian host.'”
#178
چو بینم که روی زمین تار گشت
✦
برین دیده گه دیده بیکار گشت
“'When I see that the face of the earth turns dark, and the eye on this post is rendered idle,'”
#179
بکردار سیمرغ ازین دیده‌گاه
✦
برم آگهی سوی ایران سپاه
“'Like the Simurgh from this watchtower, I shall speed the news unto Iran's army.'”
#180
چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
✦
که اکنون نگه کن بروشن روان
“Thus spoke the hero to the lookout: 'Now look with a bright and discerning soul,'”
#181
دگر باره بنگر ز کوه بلند
✦
که ایشان بنزدیک ما کی رسند
“'Look once more from the high mountain to see when they will reach us.'”
#182
چنین داد پاسخ که فردا پگاه
✦
بکوه هماون رسد آن سپاه
“He answered thus: 'Tomorrow at early light, that army will arrive at Mount Hamavon.'”
#183
چنان شاد شد زان سخن پهلوان
✦
چو بیجان شده باز یابد روان
“The hero became so overjoyed at those words, as though a spiritless body had regained its soul.”
#184
وزان روی پیران بکردار گرد
✦
همی راند لشکر بدشت نبرد
“And on the other side, Piran like a brave warrior was leading his host toward the battlefield.”
#185
سواری بمژده بیامد ز پیش
✦
بگفت آن کجا رفته بد کم و بیش
“A messenger arrived swiftly from ahead, reporting all that had occurred, both great and small.”
#186
چو بشنید هومان بخندید و گفت
✦
که شد بی‌گمان بخت بیدار جفت
“When Homan heard this, he laughed and said: "Undoubtedly, our awake fortune has joined forces with us!"”
#187
خروشی بشادی ازان رزمگاه
✦
بابر اندر آمد ز توران سپاه
“A joyful shout arose from the battlefield, reaching up to the clouds from the army of Turan.”
#188
بزرگان ایران پر از داغ و درد
✦
رخان زرد و لبها شده لاژورد
“The Iranian nobles were filled with anguish and grief; their faces turned pale yellow and their lips turned lapis blue.”
#189
باندرز کردن همه همگروه
✦
پراگنده گشتند بر گرد کوه
“Exhorting and counseling one another in groups, they dispersed all around the mountain peak.”
#190
بهر جای کرده یکی انجمن
✦
همی مویه کردند بر خویشتن
“In every spot they gathered in councils, weeping and lamenting over their dire fate.”
#191
که زار این دلیران خسرونژاد
✦
کزیشان بایران نگیرند یاد
“Saying: "Alas for these brave warriors of royal lineage, of whom no memory will be left in Iran!"”
#192
کفنها کنون کام شیران بود
✦
زمین پر ز خون دلیران بود
“"Now our shrouds shall be the maw of lions, and the earth shall be drenched with the blood of heroes."”
#193
سپهدار با بیژن گیو گفت
✦
که برخیز و بگشای راز از نهفت
“The commander said to Bizhan, son of Giv: "Arise and unveil the hidden truth for us."”
#194
برو تا سر تیغ کوه بلند
✦
ببین تا کیند و چه و چون و چند
“"Go up to the crest of the lofty mountain peak, and see who they are, of what nature, and how numerous."”
#195
همی بر کدامین ره آید سپاه
✦
که دارد سراپرده و تخت و گاه
“"Which path does the army advance upon, and who commands their royal pavilions, throne, and high state?"”
#196
بشد بیژن گیو تا تیغ کوه
✦
برآمد بی‌انبوه دور از گروه
“Bizhan, son of Giv, made his way to the mountain's peak, climbing high alone, apart from the crowd.”
#197
ازان کوه سر کرد هر سو نگاه
✦
درفش سواران و پیل و سپاه
“From that mountain crest he cast his gaze in every direction, surveying the banners of the horsemen, the war-elephants, and the host.”
#198
بیامد بسوی سپهبد دوان
✦
دل از غم پر از درد و خسته روان
“He ran back to the commander, his heart brimming with grief and anguish, his soul deeply troubled.”
#199
بدو گفت چندان سپاهست و پیل
✦
که روی زمین گشت برسان نیل
“He said to him: "So vast is the army and its elephants that the face of the earth has turned dark like the River Nile."”
#200
درفش و سنان را خود اندازه نیست
✦
خور از گرد بر آسمان تازه نیست
“"There is no measure to their banners and spears; the sun in the sky is no longer bright through the dense dust."”
#201
اگر بشمری نیست انداز و مر
✦
همی از تبیره شود گوش کر
“"If you were to count them, they are beyond all reckoning, and the thunder of their war-drums deafens the ear."”
#202
سپهبد چو بشنید گفتار اوی
✦
دلش گشت پر درد و پر آب روی
“When the commander heard his words, his heart swelled with pain, and tears streamed down his face.”
#203
سران سپه را همه گرد کرد
✦
بسی گرم و تیمار لشکر بخورد
“He gathered all the leaders of the army together, deeply sharing in the anxiety and grief of his troops.”
#204
چنین گفت کز گردش روزگار
✦
نبینم همی جز غم کارزار
“He spoke thus: "From the turn of fortune and time, I see nothing but the anguish of battle."”
#205
بسی گشته‌ام بر فراز و نشیب
✦
برویم نیامد ازینسان نهیب
“"I have passed through many highs and lows of life, yet never before have I faced a dread like this."”
#206
کنون چارهٔ کار ایدر یکیست
✦
اگر چه سلیح و سپاه اندکیست
“"Now there remains but a single remedy for us here, even though our weapons and army are few."”
#207
بسازیم و امشب شبیخون کنیم
✦
زمین را ازیشان چو جیحون کنیم
“"Let us prepare and launch a night attack tonight, turning the ground red with their blood like the River Jayhun."”
#208
اگر کشته آییم در کارزار
✦
نکوهش نیابیم از شهریار
“"If we are slain in the fight, at least we shall suffer no reproach from our King."”
#209
نگویند بی نام گردی بمرد
✦
مگر زیر خاکم بباید سپرد
“"They will not say a nameless warrior perished; must we not all eventually be laid beneath the earth?"”
#210
بدین رام گشتند یکسر سپاه
✦
هرانکس که بود اندران رزمگاه
“With these words, the whole army and all who stood on that battlefield grew quiet and resolute in heart.”