#1
سپه برنشاند و بنه برنهاد
✦
وزان کشتگان کرد بسیار یاد
“He mounted the troops and loaded the baggage, remembering mournfully the many who had fallen.”
#2
ازین سان همی رفت روز و شبان
✦
پر از غم دل و ناچریده لبان
“Thus they marched day and night, their hearts laden with grief and their lips unfed.”
#3
همه دیده پر خون و دل پر ز داغ
✦
ز رنج روان گشته چون پر زاغ
“Their eyes full of tears of blood and hearts full of wounds, their spirits grew dark as a raven's wing.”
#4
چو نزدیک کوه هماون رسید
✦
بران دامن کوه لشکر کشید
“When he drew near Mount Hamavon, he pitch camp upon the mountain's lower slopes.”
#5
چنین گفت طوس سپهبد بگیو
✦
که ای پر خرد نامبردار نیو
“Thus spoke General Tus to Giv: 'O wise and renowned hero!'”
#6
سه روزست تا زین نشان تاختی
✦
بخواب و بخوردن نپرداختی
“'For three days you have ridden in this manner, yielding neither to sleep nor to nourishment.'”
#7
بیا و بیاسا و چیزی بخور
✦
برامش و جامه بنمای سر
“'Come, rest, and take some food; show your head to comfort and fresh garments.'”
#8
که من بی‌گمانم که پیران بجنگ
✦
پس ما بیاید کنون بی‌درنگ
“'For I have no doubt that Piran will pursue us into battle without delay.'”
#9
کسی را که آسوده‌تر زین گروه
✦
به بیژن بمان و تو برشو بکوه
“'Leave whoever is less weary among this host to Bijan, and ascend the mountain yourself.'”
#10
همه خستگان را سوی که کشید
✦
ز آسودگان لشکری برگزید
“He led all the wounded up toward the mountain, and selected a force from those who were rested.”
#11
چنین گفت کین کوه سر جای ماست
✦
بباید کنون خویشتن کرد راست
“He said: 'This mountain is our stronghold; now we must prepare ourselves properly.'”
#12
طلایه ز کوه اندر آمد بدشت
✦
بدان تا بریشان نشاید گذشت
“The advance guard descended from the mountain to the plain, so that no enemy could pass them unnoticed.”
#13
خروش نگهبان و آوای زنگ
✦
تو گفتی بجوش آمد از کوه سنگ
“The guards' shouts and the clatter of bells made it seem as if the stones of the mountain were boiling.”
#14
هم‌آنگه برآمد ز چرخ آفتاب
✦
جهان گشت برسان دریای آب
“At that moment the sun arose from the heavens, and the world glistened like a sea of water.”
#15
ز درگاه پیران برآمد خروش
✦
چنان شد که برخیزد از خاک جوش
“From Piran's court a roar arose, as if tumult was boiling up from the earth itself.”
#16
بهومان چنین گفت کاکنون بجنگ
✦
نباید همانا فراوان درنگ
“Houman said to Piran: 'Now we must not delay the battle long.'”
#17
سواران دشمن همه کشته‌اند
✦
وگر خسته از جنگ برگشته‌اند
“'The enemy's horsemen are all slain, or have turned back wounded from the fight.'”
#18
بزد کوس و از دشت برخاست غو
✦
همی رفت پیش سپه پیشرو
“He struck the war-drums and a clamor rose from the plain; the vanguard advanced before the army.”
#19
رسیدند ترکان بدان رزمگاه
✦
همه رزمگه خیمه بد بی‌سپاه
“The Turks reached that battle-ground, but the battlefield was filled with tents without troops.”
#20
بشد نزد پیران یکی مژده‌خواه
✦
که کس نیست ایدر ز ایران سپاه
“A messenger went to Piran with good news: 'There is no sign of the Iranian army here!'”
#21
ز لشکر بشادی برآمد خروش
✦
بفرمان پیران نهادند گوش
“A shout of joy arose from the host, and all listened attentively to Piran's command.”
#22
سپهبد چنین گفت با بخردان
✦
که ای نامور پرهنر موبدان
“The commander said to his counselors: 'O renowned and skillful priests and chieftains!'”
#23
چه سازیم و این را چه دانید رای
✦
که اکنون ز دشمن تهی ماند جای
“'What should we devise, and what is your counsel, now that the ground is empty of the enemy?'”
#24
سواران لشکر ز پیر و جوان
✦
همه تیز گفتند با پهلوان
“The horsemen of the host, both old and young, spoke eagerly to the chieftain:”
#25
که لشکر گریزان شد از پیش ما
✦
شکست آمد اندر بداندیش ما
“'The army has fled from before us; defeat has fallen upon our ill-wishing foe.'”
#26
یکی رزمگاهست پر خون و خاک
✦
ازیشان نه هنگام بیم است و باک
“'Here is a battlefield full of blood and dust; now is not the time for dread and caution.'”
#27
بباید پی دشمن اندر گرفت
✦
ز مولش سزد گر بمانی شگفت
“'We must pursue the enemy; it would be wondrous if you were to hesitate!'”
#28
گریزان ز باد اندرآید به آب
✦
به آید ز مولیدن ایدر شتاب
“'A fugitive flees like wind over water; speed here is far better than delay.'”
#29
چنین گفت پیران که هنگام جنگ
✦
شود سست پای شتاب از درنگ
“Piran said: 'In time of war, the foot of haste grows weak through lack of delay.'”
#30
سپاهی بکردار دریای آب
✦
شدست انجمن پیش افراسیاب
“'An army like an ocean of water has gathered before King Afrasiab.'”
#31
بمانیم تا آن سپاه گران
✦
بیایند گردان و جنگ‌آوران
“'Let us wait until that heavy force of champions and warriors arrives.'”
#32
ازان پس بایران نمانیم کس
✦
چنین است رای خردمند و بس
“'Thereafter we shall leave no one alive in Iran; this alone is the counsel of the wise.'”
#33
بدو گفت هومان که ای پهلوان
✦
مرنجان بدین کار چندین روان
“Houman said to him: 'O chieftain, do not distress your spirit so over this matter!'”
#34
سپاهی بدان زور و آن جوش و دم
✦
شدی روی دریا ازیشان دژم
“'An army with such force, boiling fury, and breath would make the sea's face turn grim.'”
#35
کنون خیمه و گاه و پرده‌سرای
✦
همه مانده برجای و رفته ز جای
“'Now their tents, thrones, and pavilions are left behind, and they have departed.'”
#36
چنان دان که رفتن ز بیچارگیست
✦
نمودن بما پشت یکبارگیست
“'Know that their retreat comes from helplessness—they have turned their backs to us completely.'”
#37
نمانیم تا نزد خسرو شوند
✦
بدرگاه او لشکری نو شوند
“'We must not let them reach King Khosrow and form a new army at his court.'”
#38
ز زابلستان رستم آید بجنگ
✦
زیانی بود سهمگین زین درنگ
“'If Rostam comes from Zabulistan to fight, great harm will come from this delay.'”
#39
کنون ساختن باید و تاختن
✦
فسونها و نیرنگها ساختن
“'Now we must prepare and charge, wielding all strategies and wiles.'”
#40
چو گودرز را با سپهدار طوس
✦
درفش همایون و پیلان و کوس
“'When Goudarz and Commander Tus, along with the blessed banner, elephants, and drums,'”
#41
همه بی‌گمانی بچنگ آوریم
✦
بد آید چو ایدر درنگ آوریم
“'Are all captured without doubt, victory is ours; delay will only bring evil.'”
#42
چنین داد پاسخ بدو پهلوان
✦
که بیداردل باش و روشن‌روان
“The hero answered him: 'May your heart be watchful and your mind luminous!'”
#43
چنان کن که نیک‌اختر و رای تست
✦
که چرخ فلک زیر بالای تست
“'Act according to your good fortune and judgment, for the wheel of heaven is beneath your height.'”
#44
پس لشکر اندر گرفتند راه
✦
سپهدار پیران و توران سپاه
“Then Commander Piran and the Turanian army set out along the path behind the enemy.”
#45
به لهاک فرمود کاکنون مایست
✦
بگردان عنان با سواری دویست
“He commanded Lahhak: 'Now do not tarry; turn your reins with two hundred horsemen.'”
#46
بدو گفت مگشای بند از میان
✦
ببین تا کجایند ایرانیان
“He said to him: 'Do not unbuckle your belt; go and see where the Iranians have positioned themselves.'”
#47
همی رفت لهاک برسان باد
✦
ز خواب و ز خوردن نکرد ایچ یاد
“Lahhak sped forth like the swift wind, thinking nothing of sleep or food.”
#48
چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
✦
طلایه بدیدش بتاریک دشت
“When half of the dark night had elapsed, the Iranian vanguard spotted him in the pitch-black plain.”
#49
خروش آمد از کوه و آوای زنگ
✦
ندید ایچ لهاک جای درنگ
“A clamor arose from the mountain along with the toll of war-bells, and Lahhak saw no cause for delay.”
#50
بنزدیک پیران بیامد ز راه
✦
بدو آگهی داد ز ایران سپاه
“He returned posthaste to Piran and informed him of the host of Iran,”
#51
که ایشان بکوه هماون درند
✦
همه بسته بر پیش راه گزند
“Telling him that they were entrenched upon Mount Hamavan, closing off every path to danger.”
#52
بهومان بفرمود پیران که زود
✦
عنان و رکیبت بباید بسود
“Piran then commanded Houman, saying: 'Swiftly touch your reins and stirrups into action!'”
#53
ببر چند باید ز لشکر سوار
✦
ز گردان گردنکش نامدار
“'Take as many horsemen from the army as needed, drawn from the proud and famed warriors,'”
#54
که ایرانیان با درفش و سپاه
✦
گرفتند کوه هماون پناه
“'For the Iranians, with their royal banner and host, have sought refuge upon Mount Hamavan.'”
#55
ازین رزم رنج آید اکنون بروی
✦
خرد تیز کن چارهٔ کار جوی
“'From this battle hardship will now confront us; sharpen your wit and seek a strategy.'”
#56
گر آن مرد با کاویانی درفش
✦
بیاری، شود روی ایشان بنفش
“'If you can capture that leader with the Kavian Banner, their faces will turn purple with grief.'”
#57
اگر دستیابی بشمشیر تیز
✦
درفش و همه نیزه کن ریزریز
“'Or if you gain the upper hand with sharp steel, hack their flag and all their spears into pieces.'”
#58
من اینک پس‌اندر چو باد دمان
✦
بیایم نسازم درنگ و زمان
“'Behold, I shall follow hard behind like a roaring wind, delaying not a single moment.'”
#59
گزین کرد هومان ز لشکر سوار
✦
سپردار و شمشیرزن سی‌هزار
“Houman chose thirty thousand elite horsemen from the host—all shield-bearers and sword-wielders.”
#60
چو خورشید تابنده بنمود تاج
✦
بگسترد کافور بر تخت عاج
“When the radiant sun revealed its golden crown, spreading camphor light over the ivory throne of dawn,”
#61
پدید آمد از دور گرد سپاه
✦
غو دیده‌بان آمد از دیده‌گاه
“The dust of the marching host appeared in the distance, and the lookout raised a cry from his post,”
#62
که آمد ز ترکان سپاهی پدید
✦
بابر سیه گردشان برکشید
“Shouting: 'An army of Turks has appeared, their heavy dust reaching the dark clouds!'”
#63
چو بشنید جوشن بپوشید طوس
✦
برآمد دم بوق و آوای کوس
“When Tus heard this, he donned his chainmail armor; the clarion's blast and the drum's rumble resounded.”
#64
سواران ایران همه همگروه
✦
رده برکشیدند بر پیش کوه
“The horsemen of Iran, all gathered in unison, drew up their battle lines before the mountain.”
#65
چو هومان بدید آن سپاه گران
✦
گراییدن گرز و تیغ سران
“When Houman beheld that mighty host and saw the leaders raising high their maces and swords,”
#66
چنین گفت هومان بگودرز و طوس
✦
کز ایران برفتید با پیل و کوس
“He addressed Goudarz and Tus, crying: 'You set forth from Iran with war-elephants and drums,'”
#67
سوی شهر ترکان بکین آختن
✦
بدان روی لشکر برون تاختن
“'To march toward the city of the Turks for vengeance, bringing your forces to this distant side.'”
#68
کنون برگزیدی چو نخچیر کوه
✦
شدستی ز گردان توران ستوه
“'Now you have chosen the mountain like hunted game, growing weary and terrified of Turan's braves!'”
#69
نیایدت زین کار خود شرم و ننگ
✦
خور و خواب و آرام بر کوه و سنگ
“'Do you feel no shame or dishonor at this conduct—seeking food, sleep, and shelter upon bare rocks?'”
#70
چو فردا برآید ز کوه آفتاب
✦
کنم زین حصار تو دریای آب
“'When tomorrow the sun ascends from the mountain, I shall turn this mountain stronghold of yours into a sea of blood!'”
#71
بدانی که این جای بیچارگیست
✦
برین کوه خارا بباید گریست
“'You shall learn that this place is one of utter helplessness, and upon this hard granite you must weep!'”
#72
هیونی بپیران فرستاد زود
✦
که اندیشهٔ ما دگرگونه بود
“He swiftly dispatched a swift courier to Piran, saying: 'Our expectation was of a different kind!'”
#73
دگرگونه بود آنچ انداختیم
✦
بریشان همی تاختن ساختیم
“'What we had calculated was far different from what we found when we launched our charge upon them.'”
#74
همه کوه یکسر سپاهست و کوس
✦
درفش از پس پشت گودرز و طوس
“'The entire mountain is packed with soldiers and drums, with standards raised behind Goudarz and Tus!'”
#75
چنان کن که چون بردمد چاک روز
✦
پدید آید از چرخ گیتی فروز
“'Make ready, so that when the break of day dawns and the sun shines forth from the heavens,'”
#76
تو ایدر بوی ساخته با سپاه
✦
شده روی هامون ز لشکر سیاه
“'You will stand prepared here with your host, making the face of the plain black with troops.'”