بخش ۴ - رزم طوس و هومان: گفت‌وگوی پند و کین، نبرد سهمگین تا شب و آرایش سپاه بامداد

#1

به‌اسپ عقاب اندر آورد پای

✦

برانگیخت آن بارگی را ز جای

#2

تو گفتی یکی بارهٔ آهنست

✦

وگر کوه البرز در جوشنست

#3

به پیش سپاه اندر آمد بجنگ

✦

یکی خشت رخشان گرفته بچنگ

#4

بجنبید طوس سپهبد ز جای

✦

جهان پر شد از نالهٔ کر نای

#5

بهومان چنین گفت کای شوربخت

✦

ز پالیز کین برنیامد درخت

#6

نمودم بارژنگ یک دست برد

✦

که بود از شما نامبردار و گرد

#7

تو اکنون همانا بکین آمدی

✦

که با خشت بر پشت زین آمدی

#8

بجان و سر شاه ایران سپاه

✦

که بی‌جوشن و گرز و رومی کلاه

#9

بجنگ تو آیم بسان پلنگ

✦

که از کوه یازد بنخچیر چنگ

#10

ببینی تو پیکار مردان مرد

✦

چو آورد گیرم بدشت نبرد

#11

چنین پاسخ آورد هومان بدوی

✦

که بیشی نه خوبست بیشی مجوی

#12

گر ایدونک بیچاره‌ای را زمان

✦

بدست تو آمد مشو در گمان

#13

بجنگ من ارژنگ روز نبرد

✦

کجا داشتی خویشتن را بمرد

#14

دلیران لشکر ندارند شرم

✦

نجوشد یکی را برگ خون گرم

#15

که پیکار ایشان سپهبد کند

✦

برزم اندرون دستشان بد کند

#16

کجا بیژن و گیو آزادگان

✦

جهانگیر گودرز کشوادگان

#17

تو گر پهلوانی ز قلب سپاه

✦

چرا آمدستی بدین رزمگاه

#18

خردمند بیگانه خواند ترا

✦

هشیوار دیوانه خواند ترا

#19

تو شو اختر کاویانی بدار

✦

سپهبد نیاید سوی کارزار

#20

نگه کن که خلعت کرا داد شاه

✦

ز گردان که جوید نگین و کلاه

#21

بفرمای تا جنگ شیر آورند

✦

زبردست را دست زیر آورند

#22

اگر تو شوی کشته بر دست من

✦

بد آید بدان نامدار انجمن

#23

سپاه تو بی‌یار و بیجان شوند

✦

اگر زنده مانند پیچان شوند

#24

و دیگر که گر بشنوی گفت راست

✦

روان و دلم بر زبانم گواست

#25

که پر درد باشم ز مردان مرد

✦

که پیش من آیند روز نبرد

#26

پس از رستم زال سام سوار

✦

ندیدم چو تو نیز یک نامدار

#27

پدر بر پدر نامبردار و شاه

✦

چو تو جنگجویی نیاید سپاه

#28

تو شو تا ز لشکر یکی نامجوی

✦

بیاید بروی اندر آریم روی

#29

بدو گفت طوس ای سرافراز مرد

✦

سپهبد منم هم سوار نبرد

#30

تو هم نامداری ز توران سپاه

✦

چرا رای کردی به آوردگاه

#31

دلت گر پذیرد یکی پند من

✦

بجویی بدین کار پیوند من

#32

کزین کینه تا زنده ماند یکی

✦

نیاسود خواهد سپاه اندکی

#33

تو با خویش وپیوند و چندین سوار

✦

همه پهلوان و همه نامدار

#34

بخیره مده خویشتن را بباد

✦

بباید که پند من آیدت یاد

#35

سزاوار کشتن هرآنکس که هست

✦

بمان تا بیازند بر کینه دست

#36

کزین کینه مرد گنهکار هیچ

✦

رهایی نیابد خرد را مپیچ

#37

مرا شاه ایران چنین داد پند

✦

که پیران نباید که یابد گزند

#38

که او ویژه پروردگار منست

✦

جهاندیده و دوستدار منست

#39

به بیداد بر خیره با او مکوش

✦

نگه کن که دارد بپند تو گوش

#40

چنین گفت هومان به بیداد و داد

✦

چو فرمان دهد شاه فرخ نژاد

#41

بران رفت باید ببیچارگی

✦

سپردن بدو دل بیکبارگی

#42

همان رزم پیران نه بر آرزوست

✦

که او راد و آزاده و نیک خوست

#43

بدین گفت و گوی اندرون بود طوس

✦

که شد گیو را روی چون سندروس

#44

ز لشکر بیامد بکردار باد

✦

چنین گفت کای طوس فرخ نژاد

#45

فریبنده هومان میان دو صف

✦

بیامد دمان بر لب آورده کف

#46

کنون با تو چندین چه گوید براز

✦

میان دو صف گفت و گوی دراز

#47

سخن جز بشمشیر با او مگوی

✦

مجوی از در آشتی هیچ روی

#48

چو بشنید هومان برآشفت سخت

✦

چنین گفت با گیو بیدار بخت

#49

ایا گم شده بخت آزادگان

✦

که گم باد گودرز کشوادگان

#50

فراوان مرا دیده‌ای روز جنگ

✦

به آوردگه تیغ هندی بچنگ

#51

کس از تخم کشواد جنگی نماند

✦

که منشور تیغ مرا برنخواند

#52

ترا بخت چون روی آهرمنست

✦

بخان تو تا جاودان شیونست

#53

اگر من شوم کشته بر دست طوس

✦

نه برخیزد آیین گوپال و کوس

#54

بجایست پیران و افراسیاب

✦

بخواهد شدن خون من رود آب

#55

نه گیتی شود پاک ویران ز من

✦

سخن راند باید بدین انجمن

#56

وگر طوس گردد بدستم تباه

✦

یکی ره نیابند ز ایران سپاه

#57

تو اکنون بمرگ برادر گری

✦

چه با طوس نوذر کنی داوری

#58

بدو گفت طوس این چه آشفتنست

✦

بدین دشت پیکار تو با منست

#59

بیا تا بگردیم و کین آوریم

✦

بجنگ ابروان پر ز چین آوریم

#60

بدو گفت هومان که دادست مرگ

✦

سری زیر تاج و سری زیر ترگ

#61

اگر مرگ باشد مرا بی‌گمان

✦

به آوردگه به که آید زمان

#62

بدست سواری که دارد هنر

✦

سپهبدسر و گرد و پرخاشخر

#63

گرفتند هر دو عمود گران

✦

همی حمله برد آن برین این بران

#64

ز می گشت گردان و شد روز تار

✦

یکی ابر بست از بر کارزار

#65

تو گفتی شب آمد بریشان بروز

✦

نهان گشت خورشید گیتی فروز

#66

ازان چاک چاک عمود گران

✦

سرانشان چو سندان آهنگران

#67

بابر اندرون بانگ پولاد خاست

✦

بدریای شهد اندرون باد خاست

#68

ز خون بر کف شیر کفشیر بود

✦

همه دشت پر بانگ شمشیر بود

#69

خم آورد رویین عمود گران

✦

شد آهن به کردار چاچی کمان

#70

تو گفتی که سنگ است سر زیر ترگ

✦

سیه شد ز زخم یلان روی مرگ

#71

گرفتند شمشیر هندی بچنگ

✦

فرو ریخت آتش ز پولاد و سنگ

#72

ز نیروی گردنکشان تیغ تیز

✦

خم آورد و در زخم شد ریز ریز

#73

همه کام پرخاک و پر خاک سر

✦

گرفتند هر دو دوال کمر

#74

ز نیروی گردان گران شد رکیب

✦

یکی را نیامد سر اندر نشیب

#75

کمربند بگسست و هومان بجست

✦

یکی اسپ آسوده را برنشست

#76

سپهبد سوی ترکش آورد چنگ

✦

کمان را بزه کرد و تیر خدنگ

#77

بران نامور تیرباران گرفت

✦

چپ و راست جنگ سواران گرفت

#78

ز پولاد پیکان و پر عقاب

✦

سپر کرد بر پیش روی آفتاب

#79

جهان چون ز شب رفته دو پاس گشت

✦

همه روی کشور پر الماس گشت

#80

ز تیر خدنگ اسپ هومان بخست

✦

تن بارگی گشت با خاک پست

#81

سپر بر سر آورد و ننمود روی

✦

نگه داشت هومان سر از تیر اوی

#82

چو او را پیاده بران رزمگاه

✦

بدیدند گفتند توران سپاه

#83

که پردخت ماند کنون جای اوی

✦

ببردند پرمایه بالای اوی

#84

چو هومان بران زین توزی نشست

✦

یکی تیغ بگرفت هندی بدست

#85

که آید دگر باره بر جنگ طوس

✦

شد از شب جهان تیره چون آبنوس

#86

همه نامداران پرخاشجوی

✦

یکایک بدو در نهادند روی

#87

چو شد روز تاریک و بیگاه گشت

✦

ز جنگ یلان دست کوتاه گشت

#88

بپیچید هومان جنگی عنان

✦

سپهبد بدو راست کرده سنان

#89

بنزدیک پیران شد از رزمگاه

✦

خروشی برآمد ز توران سپاه

#90

ز تو خشم گردنکشان دور باد

✦

درین جنگ فرجام ما سور باد

#91

که چون بود رزم تو ای نامجوی

✦

چو با طوس روی اندر آمد بروی

#92

همه پاک ما دل پر از خون بدیم

✦

جز ایزد نداند که ما چون بدیم

#93

بلشکر چنین گفت هومان شیر

✦

که ای رزم دیده سران دلیر

#94

چو روشن شود تیره شب روز ماست

✦

که این اختر گیتی افروز ماست

#95

شما را همه شادکامی بود

✦

مرا خوبی و نیکنامی بود

#96

ز لشکر همی برخروشید طوس

✦

شب تیره تا گاه بانگ خروس

#97

همی گفت هومان چه مرد منست

✦

که پیل ژیان هم نبرد منست

#98

چو چرخ بلند از شبه تاج کرد

✦

شمامه پراگند بر لاژورد

#99

طلایه ز هر سو برون تاختند

✦

بهر پرده‌ای پاسبان ساختند

#100

چو برزد سر از برج خرچنگ شید

✦

جهان گشت چون روی رومی سپید

#101

تبیره برآمد ز هر دو سرای

✦

جهان شد پر از نالهٔ کر نای

#102

هوا تیره گشت از فروغ درفش

✦

طبرخون و شبگون و زرد و بنفش

#103

کشیده همه تیغ و گرز و سنان

✦

همه جنگ را گرد کرده عنان

#104

تو گفتی سپهر و زمان و زمین

✦

بپوشد همی چادر آهنین

#105

بپرده درون شد خور تابناک

✦

ز جوش سواران و از گرد و خاک

#106

ز هرای اسپان و آوای کوس

✦

همی آسمان بر زمین داد بوس

#107

سپهدار هومان دمان پیش صف

✦

یکی خشت رخشان گرفته بکف

#108

همی گفت چون من برایم بجوش

✦

برانگیزم اسپ و برارم خروش

#109

شما یک بیک تیغها برکشید

✦

سپرهای چینی بسر در کشید

#110

مبینید جز یال اسپ و عنان

✦

نشاید کمان و نباید سنان

#111

عنان پاک بر یال اسپان نهید

✦

بدانسان که آید خورید و دهید

#112

بپیران چنین گفت کای پهلوان

✦

تو بگشای بند سلیح گوان

#113

ابا گنج دینار جفتی مکن

✦

ز بهر سلیح ایچ زفتی مکن

#114

که امروز گردیم پیروزگر

✦

بیابد دل از اختر نیک بر

#115

وزین روی لشکر سپهدار طوس

✦

بیاراست برسان چشم خروس

#116

بروبر یلان آفرین خواندند

✦

ورا پهلوان زمین خواندند

#117

که پیروزگر بود روز نبرد

✦

ز هومان ویسه برآورد گرد

#118

سپهبد بگودرز کشواد گفت

✦

که این راز بر کس نباید نهفت

#119

اگر لشکر ما پذیره شوند

✦

سواران بدخواه چیره شوند

#120

همه دست یکسر بیزدان زنیم

✦

منی از تن خویش بفگنیم

#121

مگر دست گیرد جهاندار ما

✦

وگر نه بد است اختر کار ما

#122

کنون نامداران زرینه کفش

✦

بباشید با کاویانی درفش

#123

ازین کوه پایه مجنبید هیچ

✦

نه روز نبرد است و گاه بسیچ

#124

همانا که از ما بهر یک دویست

✦

فزونست بدخواه اگر بیش نیست

#125

بدو گفت گودرز اگر کردگار

✦

بگرداند از ما بد روزگار

#126

به بیشی و کمی نباشد سخن

✦

دل و مغز ایرانیان بد مکن

#127

اگر بد بود بخشش آسمان

✦

بپرهیز و بیشی نگردد زمان

#128

تو لشکر بیارای و از بودنی

✦

روان را مکن هیچ بشخودنی

داستان کاموس کشانی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما