#1
به‌اسپ عقاب اندر آورد پای
✦
برانگیخت آن بارگی را ز جای
“He set his foot upon his eagle-swift steed, and spurred the charger forward from its place.”
#2
تو گفتی یکی بارهٔ آهنست
✦
وگر کوه البرز در جوشنست
“You would say the horse was forged of iron, or Mount Alborz clad in armor.”
#3
به پیش سپاه اندر آمد بجنگ
✦
یکی خشت رخشان گرفته بچنگ
“He advanced before the host to wage war, holding a gleaming javelin in his grasp.”
#4
بجنبید طوس سپهبد ز جای
✦
جهان پر شد از نالهٔ کر نای
“Tus the commander moved forth from his post, and the world resounded with the wail of war-horns.”
#5
بهومان چنین گفت کای شوربخت
✦
ز پالیز کین برنیامد درخت
“Thus spoke Tus unto Human: 'O ill-fated wretch, no fruitful tree hath ever grown from the orchard of vengeance!”
#6
نمودم بارژنگ یک دست برد
✦
که بود از شما نامبردار و گرد
“'I showed my prowess unto Arzhang, who among your host was a renowned warrior.”
#7
تو اکنون همانا بکین آمدی
✦
که با خشت بر پشت زین آمدی
“'Perchance thou art come now for revenge, riding upon thy saddle with a javelin in hand?”
#8
بجان و سر شاه ایران سپاه
✦
که بی‌جوشن و گرز و رومی کلاه
“'By the life and crown of the King of Iran’s host, without armor, mace, or Roman helmet,”
#9
بجنگ تو آیم بسان پلنگ
✦
که از کوه یازد بنخچیر چنگ
“'I shall leap against thee like a leopard springing from the mountains to seize its prey!”
#10
ببینی تو پیکار مردان مرد
✦
چو آورد گیرم بدشت نبرد
“'Thou shalt behold the clash of true men when I take the field in battle!'”
#11
چنین پاسخ آورد هومان بدوی
✦
که بیشی نه خوبست بیشی مجوی
“Human answered him thus: 'Arrogant boastfulness is not fitting; seek not to overreach thyself.”
#12
گر ایدونک بیچاره‌ای را زمان
✦
بدست تو آمد مشو در گمان
“'If chance hath delivered some helpless victim to thy hand, grow not vain in thy conceits!”
#13
بجنگ من ارژنگ روز نبرد
✦
کجا داشتی خویشتن را بمرد
“'Compared to a duel with me, how could Arzhang even count himself a man on the day of battle?”
#14
دلیران لشکر ندارند شرم
✦
نجوشد یکی را برگ خون گرم
“'Do the champions of thy host feel no shame that warm blood boils not in their veins,”
#15
که پیکار ایشان سپهبد کند
✦
برزم اندرون دستشان بد کند
“'That their Commander-in-Chief must fight their duels while their own hands falter in war?”
#16
کجا بیژن و گیو آزادگان
✦
جهانگیر گودرز کشوادگان
“'Where now are noble Bizhan and Giv, or Gudarz son of Kashvad who conquered the realm?”
#17
تو گر پهلوانی ز قلب سپاه
✦
چرا آمدستی بدین رزمگاه
“'If thou art the chieftain of the army's heart, why hast thou descended thyself unto this arena?”
#18
خردمند بیگانه خواند ترا
✦
هشیوار دیوانه خواند ترا
“'The wise would deem thee a stranger to sense, and the prudent would call thee mad!”
#19
تو شو اختر کاویانی بدار
✦
سپهبد نیاید سوی کارزار
“'Return and uphold the Kavian Banner, for a supreme commander should not enter the duel!”
#20
نگه کن که خلعت کرا داد شاه
✦
ز گردان که جوید نگین و کلاه
“'Look to whom the King hath bestowed royal honors, and which of the champions seek ring and crown.”
#21
بفرمای تا جنگ شیر آورند
✦
زبردست را دست زیر آورند
“'Command thy brave warriors to fight like lions and bring low the mighty enemy!”
#22
اگر تو شوی کشته بر دست من
✦
بد آید بدان نامدار انجمن
“'For if thou art slain by my hand, disaster shall fall upon thy renowned assembly;”
#23
سپاه تو بی‌یار و بیجان شوند
✦
اگر زنده مانند پیچان شوند
“'Thy host will be left leaderless and broken, and those who survive shall writhe in anguish!”
#24
و دیگر که گر بشنوی گفت راست
✦
روان و دلم بر زبانم گواست
“'Moreover, if thou wouldst hear the truth, my soul and heart bear witness to my words,”
#25
که پر درد باشم ز مردان مرد
✦
که پیش من آیند روز نبرد
“'That my heart aches for true valiant champions who stand before me on the day of battle.”
#26
پس از رستم زال سام سوار
✦
ندیدم چو تو نیز یک نامدار
“'Save for Rostam, son of Zal the equestrian Sam, I have seen no renowned hero like thee!”
#27
پدر بر پدر نامبردار و شاه
✦
چو تو جنگجویی نیاید سپاه
“'Exalted lineage upon lineage, born of kings; no warrior like thee graces the vanguard!”
#28
تو شو تا ز لشکر یکی نامجوی
✦
بیاید بروی اندر آریم روی
“'Return, so that some seeker of renown from thy army may come forth, and we shall face each other!'”
#29
بدو گفت طوس ای سرافراز مرد
✦
سپهبد منم هم سوار نبرد
“Tus said to him: 'O proud chieftain, I am both the supreme general and a warrior of duel!”
#30
تو هم نامداری ز توران سپاه
✦
چرا رای کردی به آوردگاه
“'Thou too art a champion of the Turanian host; why then hast thou stepped into the arena?”
#31
دلت گر پذیرد یکی پند من
✦
بجویی بدین کار پیوند من
“'If thy heart would accept a counsel from me, and seek an alliance in this matter,”
#32
کزین کینه تا زنده ماند یکی
✦
نیاسود خواهد سپاه اندکی
“'Know that so long as one man lives from this grudge, neither army shall know a moment's rest!”
#33
تو با خویش وپیوند و چندین سوار
✦
همه پهلوان و همه نامدار
“'Thou, with thy kinsmen, thy clan, and these numerous horsemen—all of them heroes and men of fame—”
#34
بخیره مده خویشتن را بباد
✦
بباید که پند من آیدت یاد
“'Do not throw thy life away in vain; thou oughtest to remember my counsel!”
#35
سزاوار کشتن هرآنکس که هست
✦
بمان تا بیازند بر کینه دست
“'Let those who are truly deserving of death reach out their hands in vengeance,”
#36
کزین کینه مرد گنهکار هیچ
✦
رهایی نیابد خرد را مپیچ
“'For the sinful man shall never escape this hatred; do not twist thy reason.”
#37
مرا شاه ایران چنین داد پند
✦
که پیران نباید که یابد گزند
“'The King of Iran gave me explicit counsel that Piran must suffer no harm,”
#38
که او ویژه پروردگار منست
✦
جهاندیده و دوستدار منست
“'For he is my special fosterer, a battle-tested sage who held me dear.'”
#39
به بیداد بر خیره با او مکوش
✦
نگه کن که دارد بپند تو گوش
“'Strive not unjustly against him in vain, and see who will listen to thy words!'”
#40
چنین گفت هومان به بیداد و داد
✦
چو فرمان دهد شاه فرخ نژاد
“Human replied: 'As for justice and injustice, when the King of blessed lineage gives command,”
#41
بران رفت باید ببیچارگی
✦
سپردن بدو دل بیکبارگی
“'One must needs obey in helplessness and surrender one's heart entirely unto him.”
#42
همان رزم پیران نه بر آرزوست
✦
که او راد و آزاده و نیک خوست
“'Likewise, fighting on Piran's side is not out of personal desire, for he is generous, noble, and good-natured.'”
#43
بدین گفت و گوی اندرون بود طوس
✦
که شد گیو را روی چون سندروس
“While Tus was engaged in this discourse, Giv's face turned pale as sandarach with fury.”
#44
ز لشکر بیامد بکردار باد
✦
چنین گفت کای طوس فرخ نژاد
“He rode forth from the army like the wind and said: 'O Tus of glorious descent!”
#45
فریبنده هومان میان دو صف
✦
بیامد دمان بر لب آورده کف
“'Deceitful Human hath come between the two lines, raging with foam upon his lips!”
#46
کنون با تو چندین چه گوید براز
✦
میان دو صف گفت و گوی دراز
“Why should he whisper secrets with you now at length between the two opposing ranks?”
#47
سخن جز بشمشیر با او مگوی
✦
مجوی از در آشتی هیچ روی
“Speak to him with nothing but the sword; seek no path toward reconciliation.”
#48
چو بشنید هومان برآشفت سخت
✦
چنین گفت با گیو بیدار بخت
“When Houman heard this, he grew fiercely enraged; he spoke thus to the fortunate Giv:”
#49
ایا گم شده بخت آزادگان
✦
که گم باد گودرز کشوادگان
“O you whose noble fortune is lost! May Goudarz, son of Kashvad, be destroyed!”
#50
فراوان مرا دیده‌ای روز جنگ
✦
به آوردگه تیغ هندی بچنگ
“Many a time have you seen me on the day of battle, holding an Indian blade in my hand upon the field.”
#51
کس از تخم کشواد جنگی نماند
✦
که منشور تیغ مرا برنخواند
“Not a single warrior of Kashvad's lineage remains who has not read the decree of my sword!”
#52
ترا بخت چون روی آهرمنست
✦
بخان تو تا جاودان شیونست
“Your fortune is as dark as Ahriman's face; in your house, mourning shall dwell forever!”
#53
اگر من شوم کشته بر دست طوس
✦
نه برخیزد آیین گوپال و کوس
“Even if I am slain at the hands of Tous, the ritual of mace and war-drum will not cease.”
#54
بجایست پیران و افراسیاب
✦
بخواهد شدن خون من رود آب
“Piran and Afrasiab still endure; the river of water shall turn into a river of my avenged blood!”
#55
نه گیتی شود پاک ویران ز من
✦
سخن راند باید بدین انجمن
“The world will not fall entirely into ruin without me; yet words must be spoken before this assembly.”
#56
وگر طوس گردد بدستم تباه
✦
یکی ره نیابند ز ایران سپاه
“And if Tous perishes by my hand, not one of the Iranian host shall find a way to retreat!”
#57
تو اکنون بمرگ برادر گری
✦
چه با طوس نوذر کنی داوری
“Go now and weep for your brother's death! Why do you intercede in the quarrel with Tous, son of Nowzar?”
#58
بدو گفت طوس این چه آشفتنست
✦
بدین دشت پیکار تو با منست
“Tous said to him: 'What is this frenzy? On this plain, your battle is with me!'”
#59
بیا تا بگردیم و کین آوریم
✦
بجنگ ابروان پر ز چین آوریم
“Come, let us fight and bring vengeance; let us knit our brows in fierce conflict!”
#60
بدو گفت هومان که دادست مرگ
✦
سری زیر تاج و سری زیر ترگ
“Houman replied: 'Death is ordained for all—be it a head beneath a crown or a head under a helmet.'”
#61
اگر مرگ باشد مرا بی‌گمان
✦
به آوردگه به که آید زمان
“If death is indeed my destined fate, 'tis better that my time should come upon the battlefield!”
#62
بدست سواری که دارد هنر
✦
سپهبدسر و گرد و پرخاشخر
“At the hands of a knight possessed of skill, a commander-headed, brave, and warlike hero!”
#63
گرفتند هر دو عمود گران
✦
همی حمله برد آن برین این بران
“Both grasped heavy maces, charging one at the other with fierce resolve.”
#64
ز می گشت گردان و شد روز تار
✦
یکی ابر بست از بر کارزار
“The dust rose from the soil until day turned pitch dark; a cloud of dust hung over the battlefield.”
#65
تو گفتی شب آمد بریشان بروز
✦
نهان گشت خورشید گیتی فروز
“You would say night had fallen upon them in broad day; the world-illuminating sun was hidden away.”
#66
ازان چاک چاک عمود گران
✦
سرانشان چو سندان آهنگران
“From the clashing sound of heavy maces, their heads became tough as blacksmiths' anvils.”
#67
بابر اندرون بانگ پولاد خاست
✦
بدریای شهد اندرون باد خاست
“The clang of steel rose into the clouds; a violent wind arose over the sea of sweet nectar.”
#68
ز خون بر کف شیر کفشیر بود
✦
همه دشت پر بانگ شمشیر بود
“With blood, the lion's paw was turned to bloody foam; the entire plain resounded with the clash of swords.”
#69
خم آورد رویین عمود گران
✦
شد آهن به کردار چاچی کمان
“The heavy brass maces bent under the blows; the iron turned like a Chachi bow.”
#70
تو گفتی که سنگ است سر زیر ترگ
✦
سیه شد ز زخم یلان روی مرگ
“You would say their heads beneath helmets were solid rock; the very face of death grew black from the heroes' strikes!”
#71
گرفتند شمشیر هندی بچنگ
✦
فرو ریخت آتش ز پولاد و سنگ
“They seized Indian swords in their hands; fire showered down from steel clashing against steel and stone!”
#72
ز نیروی گردنکشان تیغ تیز
✦
خم آورد و در زخم شد ریز ریز
“By the fierce power of the heroes, the sharp blades bent and shattered into pieces under their blows!”
#73
همه کام پرخاک و پر خاک سر
✦
گرفتند هر دو دوال کمر
“Their mouths filled with dust, their heads heavy with soil, both seized each other's belt-straps.”
#74
ز نیروی گردان گران شد رکیب
✦
یکی را نیامد سر اندر نشیب
“Under the heroes' mighty strain, the stirrups bore heavy weight, yet neither warrior's head was brought down.”
#75
کمربند بگسست و هومان بجست
✦
یکی اسپ آسوده را برنشست
“The belt snapped, and Houman leaped away; he mounted a fresh, rested steed.”
#76
سپهبد سوی ترکش آورد چنگ
✦
کمان را بزه کرد و تیر خدنگ
“The commander reached his hand toward his quiver; he strung his bow and readied a poplar shaft.”
#77
بران نامور تیرباران گرفت
✦
چپ و راست جنگ سواران گرفت
“He rained arrows upon that famed warrior; the battle of horsemen raged left and right.”
#78
ز پولاد پیکان و پر عقاب
✦
سپر کرد بر پیش روی آفتاب
“With steel arrowhead and eagle-feathered shaft, he blocked the sun like a shield.”
#79
جهان چون ز شب رفته دو پاس گشت
✦
همه روی کشور پر الماس گشت
“When two watches of the night had passed over the world, the face of the land became covered with diamond glints.”
#80
ز تیر خدنگ اسپ هومان بخست
✦
تن بارگی گشت با خاک پست
“By poplar arrows, Houman's steed was wounded; the horse's body sank low into the dust.”
#81
سپر بر سر آورد و ننمود روی
✦
نگه داشت هومان سر از تیر اوی
“Shield over head, he hid his face from sight; Houman thus saved his head from Tus's arrows in flight.”
#82
چو او را پیاده بران رزمگاه
✦
بدیدند گفتند توران سپاه
“When the Turanian host saw him dismounted in the field of combat, they cried out in sorrow,”
#83
که پردخت ماند کنون جای اوی
✦
ببردند پرمایه بالای اوی
“"His place will now be left empty, and his noble stature has been brought down!"”
#84
چو هومان بران زین توزی نشست
✦
یکی تیغ بگرفت هندی بدست
“But when Houman mounted his Tuzian saddle once more, he gripped an Indian blade in his hand,”
#85
که آید دگر باره بر جنگ طوس
✦
شد از شب جهان تیره چون آبنوس
“Ready to renew the battle against Tus, as night turned the world dark as ebony.”
#86
همه نامداران پرخاشجوی
✦
یکایک بدو در نهادند روی
“All the warlike chieftains turned their faces toward him one after another.”
#87
چو شد روز تاریک و بیگاه گشت
✦
ز جنگ یلان دست کوتاه گشت
“When the day grew dark and late, the heroes withdrew their hands from combat.”
#88
بپیچید هومان جنگی عنان
✦
سپهبد بدو راست کرده سنان
“Warlike Houman turned his reins, while the commander had aimed his spear straight toward him.”
#89
بنزدیک پیران شد از رزمگاه
✦
خروشی برآمد ز توران سپاه
“He returned to Piran from the battleground, and a loud cry of cheer arose from the army of Turan.”
#90
ز تو خشم گردنکشان دور باد
✦
درین جنگ فرجام ما سور باد
“"May the wrath of proud leaders be far from thee, and may our outcome in this battle be a feast of victory!"”
#91
که چون بود رزم تو ای نامجوی
✦
چو با طوس روی اندر آمد بروی
“"How fared thy combat, O seeker of renown, when face to face thou mettedst Tus?"”
#92
همه پاک ما دل پر از خون بدیم
✦
جز ایزد نداند که ما چون بدیم
“"We were all in deep anxiety, our hearts filled with blood; none save God knows what state we were in!"”
#93
بلشکر چنین گفت هومان شیر
✦
که ای رزم دیده سران دلیر
“Lion-like Houman addressed the army, saying: "O battle-tested, valiant chiefs!"”
#94
چو روشن شود تیره شب روز ماست
✦
که این اختر گیتی افروز ماست
“"When the dark night brightens, the day shall be ours, for our star shines to illuminate the world."”
#95
شما را همه شادکامی بود
✦
مرا خوبی و نیکنامی بود
“"For you there shall be utter joy and happiness, and for me goodness and noble fame."”
#96
ز لشکر همی برخروشید طوس
✦
شب تیره تا گاه بانگ خروس
“Meanwhile, Tus roared amidst his host through the dark night until the rooster's dawn call.”
#97
همی گفت هومان چه مرد منست
✦
که پیل ژیان هم نبرد منست
“He kept saying, "Who is Houman to challenge me? Even a fierce elephant cannot match my fight!"”
#98
چو چرخ بلند از شبه تاج کرد
✦
شمامه پراگند بر لاژورد
“When the high heaven donned a crown of jet and scattered fragrance over the lapis sky,”
#99
طلایه ز هر سو برون تاختند
✦
بهر پرده‌ای پاسبان ساختند
“Vanguards rode out from every side, and sentinels were posted at every curtain.”
#100
چو برزد سر از برج خرچنگ شید
✦
جهان گشت چون روی رومی سپید
“When the sun rose above the constellation of Cancer, the world grew fair as the face of a Greek.”
#101
تبیره برآمد ز هر دو سرای
✦
جهان شد پر از نالهٔ کر نای
“Kettledrums sounded from both camps, and the world echoed with the wailing of war-horns.”
#102
هوا تیره گشت از فروغ درفش
✦
طبرخون و شبگون و زرد و بنفش
“The sky darkened with the luster of banners—crimson, dark black, yellow, and violet.”
#103
کشیده همه تیغ و گرز و سنان
✦
همه جنگ را گرد کرده عنان
“All pulled drawn swords, maces, and spears, drawing in reins ready for battle.”
#104
تو گفتی سپهر و زمان و زمین
✦
بپوشد همی چادر آهنین
“Thou wouldst say heaven, time, and earth were covering themselves in an iron mantle.”
#105
بپرده درون شد خور تابناک
✦
ز جوش سواران و از گرد و خاک
“The radiant sun vanished behind a curtain, hidden by the commotion of horsemen and dust.”
#106
ز هرای اسپان و آوای کوس
✦
همی آسمان بر زمین داد بوس
“From the neighing of steeds and the sound of drums, heaven seemed to bow down and kiss the earth.”
#107
سپهدار هومان دمان پیش صف
✦
یکی خشت رخشان گرفته بکف
“Commander Houman charged before the front rank, carrying a shining javelin in his hand.”
#108
همی گفت چون من برایم بجوش
✦
برانگیزم اسپ و برارم خروش
“He declared, "When I charge forward with zeal, urge my steed, and raise my roar,”
#109
شما یک بیک تیغها برکشید
✦
سپرهای چینی بسر در کشید
“Draw ye your blades one by one, and pull your Chinese shields over your heads!”
#110
مبینید جز یال اسپ و عنان
✦
نشاید کمان و نباید سنان
“Look to nothing but horse-manes and reins; bows are of no use now, nor are spears needed!”
#111
عنان پاک بر یال اسپان نهید
✦
بدانسان که آید خورید و دهید
“Lay reins directly upon horse-manes, and strike and take blows as they come!"”
#112
بپیران چنین گفت کای پهلوان
✦
تو بگشای بند سلیح گوان
“He said to Piran, "O champion, unbind the armor and arms for the warriors!”
#113
ابا گنج دینار جفتی مکن
✦
ز بهر سلیح ایچ زفتی مکن
“Do not hoard treasures of gold, nor show any stinginess for the sake of weapons!”
#114
که امروز گردیم پیروزگر
✦
بیابد دل از اختر نیک بر
“For today we shall emerge victorious, and our hearts shall reap fruit from a fortunate star."”
#115
وزین روی لشکر سپهدار طوس
✦
بیاراست برسان چشم خروس
“On the other side, Commander Tus arrayed his host in the shape of a rooster's eye.”
#116
بروبر یلان آفرین خواندند
✦
ورا پهلوان زمین خواندند
“The heroes sang praises upon him, acclaiming him as the supreme champion of the world.”
#117
که پیروزگر بود روز نبرد
✦
ز هومان ویسه برآورد گرد
“For he had emerged victorious on the day of battle, casting down Human, the son of Viseh.”
#118
سپهبد بگودرز کشواد گفت
✦
که این راز بر کس نباید نهفت
“The commander-in-chief spoke to Gudarz, son of Kashvad: 'This secret must not be hidden from anyone.'”
#119
اگر لشکر ما پذیره شوند
✦
سواران بدخواه چیره شوند
“'If our army goes out to meet them in battle, the malevolent horsemen will gain the upper hand.'”
#120
همه دست یکسر بیزدان زنیم
✦
منی از تن خویش بفگنیم
“'We must all stretch out our hands in prayer to God, and cast out all arrogance from our hearts.'”
#121
مگر دست گیرد جهاندار ما
✦
وگر نه بد است اختر کار ما
“'Perchance the Lord of the World will take our hand; otherwise, dark is the star of our fate.'”
#122
کنون نامداران زرینه کفش
✦
بباشید با کاویانی درفش
“'Now, O glorious chieftains wearing golden boots, stand firm alongside the Kavian Banner.'”
#123
ازین کوه پایه مجنبید هیچ
✦
نه روز نبرد است و گاه بسیچ
“'Do not move an inch from the foot of this mountain; today is neither the day for battle nor the moment for assault.'”
#124
همانا که از ما بهر یک دویست
✦
فزونست بدخواه اگر بیش نیست
“'Indeed, for every single one of us, the enemy has two hundred riders, if not even more.'”
#125
بدو گفت گودرز اگر کردگار
✦
بگرداند از ما بد روزگار
“Gudarz replied to him: 'If the Almighty Creator turns away evil fortune from us,'”
#126
به بیشی و کمی نباشد سخن
✦
دل و مغز ایرانیان بد مکن
“'Victory is not determined by numbers great or small; do not dishearten the souls and minds of the Iranians.'”
#127
اگر بد بود بخشش آسمان
✦
بپرهیز و بیشی نگردد زمان
“'If Heaven's decree be ill, neither caution nor numeric strength can alter destiny.'”
#128
تو لشکر بیارای و از بودنی
✦
روان را مکن هیچ بشخودنی
“'Array your battle lines now, and do not torment your soul over that which is destined to be.'”