#1
ز بیگانه قیصر به پرداخت جای
✦
پر اندیشه بنشست با رهنمای
“Caesar cleared the hall of all strangers, and sat in deep reflection alongside his guide.”
#2
به موبد چنین گفت کای دادخواه
✦
ز گیتی گرفتست ما را پناه
“He spoke thus to the Mobad: 'O seeker of justice, the world has become our place of refuge.'”
#3
بسازیم تا او بنیرو شود
✦
وزان کهتر بد بی‌آهوشود
“'Let us act so that he gains strength, and that vile subordinate may be rendered powerless.'”
#4
به قیصر چنین گفت پس رهنمای
✦
که از فیلسوفان پاکیزه رای
“The wise counselor then replied to Caesar: 'From among the Roman philosophers of pure counsel,'”
#5
بباید تنی چند بیداردل
✦
که بندند با ما بدین کار دل
“'Several vigilant-hearted men must be chosen to bind their hearts with us in this affair.'”
#6
فرستاد کس قیصر نامدار
✦
برفتند زان فیلسوفان چهار
“The renowned Caesar sent forth messengers, and four of those sages arrived.”
#7
جوانان و پیران رومی نژاد
✦
سخنهای دیرینه کردند یاد
“Youths and elders of Roman lineage began to recall ancient histories.”
#8
که ما تا سکندر بشد زین جهان
✦
ز ایرانیانیم خسته نهان
“They said: 'Ever since Alexander departed from this world, we have borne hidden wounds from the Iranians.'”
#9
ز بس غارت و جنگ و آویختن
✦
همان بی‌گنه خیره خون ریختن
“'From relentless plunder, war, and strife, as well as the foolish shedding of innocent blood.'”
#10
کنون پاک یزدان ز کردار بد
✦
به پیش اندر آوردشان کار بد
“'Now holy God, for their misdeeds, has brought their own ill fate before them.'”
#11
یکی خامشی برگزین از میان
✦
چوشد کندرو بخت ساسانیان
“'Choose a course of silence while the fortune of the Sasanians has grown sluggish.'”
#12
اگر خسرو آن خسروانی کلاه
✦
بدست آورد سر بر آرد بماه
“'For if Khosrow regains that royal crown, he will raise his head to the moon in pride,'”
#13
هم اندر زمان باژ خواهد ز روم
✦
بپا اندر آرد همه مرز وبوم
“'And straightway he will demand tribute from Rome, trampling all our land underfoot.'”
#14
گرین درخورد با خرد یاد دار
✦
سخنهای ایرانیان باد دار
“'If this accords with wisdom, remember it well, and count the words of Iranians as mere wind.'”
#15
ازیشان چوبشنید قیصر سخن
✦
یکی دیگر اندیشه افگند بن
“When Caesar heard their words, another deep thought took root in his mind.”
#16
سواری فرستاد نزدیک شاه
✦
یکی نامه بنوشت و بنمود راه
“He dispatched a messenger to the King, writing a letter that outlined the situation.”
#17
ز گفتار بیدار دانندگان
✦
سخنهای دیرینه خوانندگان
“Relaying the speech of vigilant sages and those who read ancient accounts.”
#18
چو آمد به نزدیک خسرو سوار
✦
بگفت آنچ بشنید با نامدار
“When the rider reached King Khosrow, he recounted all that he had heard to the renowned monarch.”
#19
همان نامهٔ قیصر او را سپرد
✦
سخنهای قیصر برو برشمرد
“He delivered Caesar's letter to him, rehearsing Caesar's words line by line.”
#20
چو خسرو بدید آن دلش تنگ شد
✦
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
“When Khosrow saw the message, his heart grew heavy, and his cheeks drained of color from grief.”
#21
چنین داد پاسخ که گر زین سخن
✦
که پیش آمد از روزگار کهن
“He gave reply: 'If we were to hold upon our hearts the grudges of ancient days,'”
#22
همی بر دل این یاد باید گرفت
✦
همه رنجها باد باید گرفت
“'And count all past sufferings as wind,'”
#23
گرفتیم و گشتیم زین مرز باز
✦
شما را مبادا به ایران نیاز
“'We would turn back from this realm, so that you would never need Iran again.'”
#24
نگه کن کنون تا نیاکان ما
✦
گزیده جهاندار و پاکان ما
“'Look now to our ancestors—our noble world-conquerors and pure-hearted elders,'”
#25
به بیداد کردند جنگ ار بداد
✦
نگر تا ز پیران که دارد بیاد
“'Did they fight wars out of injustice or righteousness? See who among the elders remembers!'”
#26
سزد گر بپرسد ز دانای روم
✦
که این بد ز زاغ آمدست ار زبوم
“'It is fitting to ask the wise man of Rome: Did this ill fortune come from the raven or the owl?'”
#27
که هرکس که در رزم شد سرفراز
✦
همی ز آفریننده شد بی‌نیاز
“'For whoever became triumphant in battle did not become independent of the Creator.'”
#28
نیاکان ما نامداران بدند
✦
به گیتی درون کامگاران بدند
“'Our ancestors were glorious renowned leaders, prosperous and powerful in the world.'”
#29
نبرداشتند از کسی سرکشی
✦
بلندی و تندی و بی‌دانشی
“'They did not raise their heads in arrogance against anyone, nor in arrogance, harshness, or ignorance.'”
#30
کنون این سخنها نیارد بها
✦
که باشد سراندر دم اژدها
“'Now such words carry no worth when your head is inside the dragon's tail.'”
#31
یکی سوی قیصر بر از من درود
✦
بگویش که گفتار بی‌تار و پود
“'Carry my greetings to Caesar, and tell him that words without substance or weave,'”
#32
بزرگان نیارند پیش خرد
✦
به فرجام هم نیک و بد بگذرد
“'Nobles do not bring before wisdom; in the end, both good and evil shall pass.'”
#33
ازین پس نه آرام جویم نه خواب
✦
مگر برکشم دامن از تیره آب
“'Henceforth, I shall seek neither peace nor sleep, unless I drag my hem out of these dark waters.'”
#34
چو رومی نیابیم فریادرس
✦
به نزدیک خاقان فرستیم کس
“'If we find no helper in Rome, we shall send a messenger to the Khaqan.'”
#35
سخن هرچ گفتم همه خیره شد
✦
که آب روان از بنه تیره شد
“'Whatever I spoke was in vain, for the flowing water was muddied at its source.'”
#36
فرستادگانم چوآیند باز
✦
بدین شارستان در نمانم دراز
“'When my emissaries return, I will not linger long in this city.'”
#37
به ایرانیان گفت فرمان کنید
✦
دل خویش را زین سخن مشکنید
“He said to the Iranians: 'Obey my commands, and do not break your hearts over these words.'”
#38
که یزدان پیروزگر یار ماست
✦
جوانمردی و مردمی کارماست
“'For victorious God is our ally, and chivalry and humanity are our custom.'”
#39
گرفت این سخن بردل خویش خوار
✦
فرستاد نامه بدست تخوار
“He treated this matter lightly in his heart, and sent a letter by the hand of Takhar.”
#40
برین گونه برنامه‌ای برنوشت
✦
ز هرگونه‌ای اندر و خوب و زشت
“In this manner he composed a letter, containing matters both fair and severe.”
#41
بیامد ز نزدیک خسرو سوار
✦
چنین تا در قیصر نامدار
“The rider departed from Khosrow's presence, speeding until he reached the court of the renowned Caesar.”