🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی اردشیر

❖
146 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - بیماری و مرگ اردشیر، اندرز به شاپور در پیوند دین و شهریاری
چون سالیانِ زندگانی اردشیر به هفتاد و هشت رسید، بیماری بر پیکر جهاندار چیره گشت و او دریافت که برگ‌های سبزِ بهارِ زندگی‌اش رو به زردی نهاده و هنگام خرامیدن به جهانِ دیگر فرا رسیده است. پس فرزند گران‌مایه خویش، شاپور، را به بالین فراخواند تا وصیتنامه تاریخی و اندرزهای بزرگ خویش را بر او فروخواند. اردشیر فرزند را هشدار داد که دین و شهریاری، چون دو برادرِ همزاد و دو دیبای به هم بافته بر یک کارگاهند؛ نه شاهی بی‌دین بر پای می‌پاید و نه دین بی‌تختِ شهریاری استوار می‌ماند، که هر دو پاسبانِ یکدیگرند. او شاپور را به دادگری، پرهیز از آز و خشم و دروغ، و پاسداری از رعیّت و دهقانان فراخواند و یادآور شد که سه چیز بنیادِ پادشاهی را ویران می‌سازد: ستمگریِ شاه، بالا کشیدنِ فرومایگان و فرودست ساختنِ هنرمندان، و انباشتنِ گنج از رنجِ مردم.

شهریارِ دیرینهٔ ایران، سپس پیروزی‌ها و دستاوردهای چهل سال و دو ماه پادشاهی خویش را بازگفت؛ از آبادانیِ شش شهرِ نامدار که بنیاد نهاده بود—خورهٔ اردشیر در خوزستان، گندشاپور، میسان بر کرانهٔ فرات، برکهٔ اردشیر، رام‌اردشیر در پارس، و اورمزد‌اردشیر با آب‌های شیرین و هوای عطرآگین—یاد کرد و آرزو نمود که این دادگری پایدار بماند. اما در پایان، پیشگوییِ غم‌انگیزی بر زبان آورد که پس از پانصد سال، نژاد و پیوندِ او از راهِ دانایی سرپیچی خواهند کرد، آیین اهریمنی برخواهند گزید و دادگری را به فراموشی خواهند سپرد. آن‌گاه با نامِ پاکِ پروردگارِ جهان، دیده از گیتی فروبست و جهانِ فانی را بدرود گفت تا شاپور بر تختِ کیانی تکیه زند.
#1
چو سال اندر آمد به هفتاد و هشت
✦
جهاندار بیدار بیمار گشت
#2
بفرمود تا رفت شاپور پیش
✦
ورا پندها داد ز اندازه بیش
#3
بدانست کامد به نزدیک مرگ
✦
همی زرد خواهد شدن سبز برگ
#4
بدو گفت کاین عهد من یاددار
✦
همه گفت بدگوی را باددار
#5
سخنهای من چون شنودی بورز
✦
مگر بازدانی ز ناارز ارز
#6
جهان راست کردم به شمشیر داد
✦
نگه داشتم ارج مرد نژاد
#7
چو کار جهان مر مرا گشت راست
✦
فزون شد زمین زندگانی بکاست
#8
ازان پس که بسیار بردیم رنج
✦
به رنج اندرون گرد کردیم گنج
#9
شما را همان رنج پیشست و ناز
✦
زمانی نشیب و زمانی فراز
#10
چنین است کردار گردان سپهر
✦
گهی درد پیش آردت گاه مهر
#11
گهی بخت گردد چو اسپی شموس
✦
به نعم اندرون زفتی آردت و بوس
#12
زمانی یکی باره‌ای ساخته
✦
ز فرهختگی سر برافراخته
#13
بدان ای پسر کاین سرای فریب
✦
ندارد ترا شادمان بی‌نهیب
#14
نگهدار تن باش و آن خرد
✦
چو خواهی که روزت به بد نگذرد
#15
چو بر دین کند شهریار آفرین
✦
برادر شود شهریاری و دین
#16
نه بی‌تخت شاهیست دینی به پای
✦
نه بی‌دین بود شهریاری به جای
#17
دو دیباست یک در دگر بافته
✦
برآورده پیش خرد تافته
#18
نه از پادشا بی‌نیازست دین
✦
نه بی‌دین بود شاه را آفرین
#19
چنین پاسبانان یکدیگرند
✦
تو گویی که در زیر یک چادرند
#20
نه آن زین نه این زان بود بی‌نیاز
✦
دو انباز دیدیمشان نیک‌ساز
#21
چو باشد خداوند رای و خرد
✦
دو گیتی همی مرد دینی برد
#22
چو دین را بود پادشا پاسبان
✦
تو این هر دو را جز برادر مخوان
#23
چو دین‌دار کین دارد از پادشا
✦
مخوان تا توانی ورا پارسا
#24
هرانکس که بر دادگر شهریار
✦
گشاید زبان مرد دینش مدار
#25
چه گفت آن سخن‌گوی با آفرین
✦
که چون بنگری مغز دادست دین
#26
سر تخت شاهی بپیچد سه کار
✦
نخستین ز بیدادگر شهریار
#27
دگر آنک بی‌سود را برکشد
✦
ز مرد هنرمند سر درکشد
#28
سه دیگر که با گنج خویشی کند
✦
به دینار کوشد که بیشی کند
#29
به بخشندگی یاز و دین و خرد
✦
دروغ ایچ تا با تو برنگذرد
#30
رخ پادشا تیره دارد دروغ
✦
بلندیش هرگز نگیرد فروغ
#31
نگر تا نباشی نگهبان گنج
✦
که مردم ز دینار یازد به رنج
#32
اگر پادشا آز گنج آورد
✦
تن زیردستان به رنج آورد
#33
کجا گنج دهقان بود گنج اوست
✦
وگر چند بر کوشش و رنج اوست
#34
نگهبان بود شاه گنج ورا
✦
به بار آورد شاخ رنج ورا
#35
بدان کوش تا دور باشی ز خشم
✦
به مردی به خواب از گنهکار چشم
#36
چو خشم آوری هم پشیمان شوی
✦
به پوزش نگهبان درمان شوی
#37
هرانگه که خشم آورد پادشا
✦
سبک‌مایه خواند ورا پارسا
#38
چو بر شاه زشتست بد خواستن
✦
بباید به خوبی دل آراستن
#39
وگر بیم داری به دل یک زمان
✦
شود خیره رای از بد بدگمان
#40
ز بخشش منه بر دل اندوه نیز
✦
بدان تا توان ای پسر ارج چیز
#41
چنان دان که شاهی بدان پادشاست
✦
که دور فلک را ببخشید راست
#42
زمانی غم پادشاهی برد
✦
رد و موبدش رای پیش آورد
#43
بپرسد هم از کار بیداد و داد
✦
کند این سخن بر دل شاه یاد
#44
به روزی که رای شکار آیدت
✦
چو یوز درنده به کار آیدت
#45
دو بازی بهم در نباید زدن
✦
می و بزم و نخچیر و بیرون شدن
#46
که تن گردد از جستن می گران
✦
نگه داشتند این سخن مهتران
#47
وگر دشمن آید به جایی پدید
✦
ازین کارها دل بباید برید
#48
درم دادن و تیغ پیراستن
✦
ز هر پادشاهی سپه خواستن
#49
به فردا ممان کار امروز را
✦
بر تخت منشان بدآموز را
#50
مجوی از دل عامیان راستی
✦
که از جست‌وجو آیدت کاستی
#51
وزیشان ترا گر بد آید خبر
✦
تو مشنو ز بدگوی و انده مخور
#52
نه خسروپرست و نه یزدان‌پرست
✦
اگر پای گیری سر آید به دست
#53
چنین باشد اندازهٔ عام شهر
✦
ترا جاودان از خرد باد بهر
#54
بترس از بد مردم بدنهان
✦
که بر بدنهان تنگ گردد جهان
#55
سخن هیچ مگشای با رازدار
✦
که او را بود نیز انباز و یار
#56
سخن را تو آگنده دانی همی
✦
ز گیتی پراگنده خوانی همی
#57
چو رازت به شهر آشکارا شود
✦
دل بخردان بیمدارا شود
#58
برآشوبی و سر سبک خواندت
✦
خردمند گر پیش بنشاندت
#59
تو عیب کسان هیچ‌گونه مجوی
✦
که عیب آورد بر تو بر عیب‌جوی
#60
وگر چیره گردد هوا بر خرد
✦
خردمندت از مردمان نشمرد
#61
خردمند باید جهاندار شاه
✦
کجا هرکسی را بود نیک‌خواه
#62
کسی کو بود تیز و برترمنش
✦
بپیچد ز پیغاره و سرزنش
#63
مبادا که گیرد به نزد تو جای
✦
چنین مرد گر باشدت رهنمای
#64
چو خواهی که بستایدت پارسا
✦
بنه خشم و کین چون شوی پادشا
#65
هوا چونک بر تخت خشمت نشست
✦
نباشی خردمند و یزدان‌پرست
#66
نباید که باشی فراوان سخن
✦
به روی کسان پارسایی مکن
#67
سخن بشنو و بهترین یادگیر
✦
نگر تا کدام آیدت دلپذیر
#68
سخن پیش فرهنگیان سخته گوی
✦
گه می نوازنده و تازه‌روی
#69
مکن خوار خواهنده درویش را
✦
بر تخت منشان بداندیش را
#70
هرانکس که پوزش کند بر گناه
✦
تو بپذیر و کین گذشته مخواه
#71
همه داده ده باش و پروردگار
✦
خنک مرد بخشنده و بردبار
#72
چو دشمن بترسد شود چاپلوس
✦
تو لشکر بیارای و بربند کوس
#73
به جنگ آنگهی شو که دشمن ز جنگ
✦
بپرهیزد و سست گردد به ننگ
#74
وگر آشتی جوید و راستی
✦
نبینی به دلش اندرون کاستی
#75
ازو باژ بستان و کینه مجوی
✦
چنین دار نزدیک او آب‌روی
#76
بیارای دل را به دانش که ارز
✦
به دانش بود تا توانی بورز
#77
چو بخشنده باشی گرامی شوی
✦
ز دانایی و داد نامی شوی
#78
تو عهد پدر با روانت بدار
✦
به فرزندمان هم‌چنین یادگار
#79
چو من حق فرزند بگزاردم
✦
کسی را ز گیتی نیازاردم
#80
شما هم ازین عهد من مگذرید
✦
نفس داستان را به بد مشمرید
#81
تو پند پدر همچنین یاددار
✦
به نیکی گرای و بدی باد دار
#82
به خیره مرنجان روان مرا
✦
به آتش تن ناتوان مرا
#83
به بد کردن خویش و آزار کس
✦
مجوی ای پسر درد و تیمار کس
#84
برین بگذرد سالیان پانصد
✦
بزرگی شما را به پایان رسد
#85
بپیچد سر از عهد فرزند تو
✦
هم‌انکس که باشد ز پیوند تو
#86
ز رای و ز دانش به یکسو شوند
✦
همان پند دانندگان نشنوند
#87
بگردند یکسر ز عهد و وفا
✦
به بیداد یازند و جور و جفا
#88
جهان تنگ دارند بر زیردست
✦
بر ایشان شود خوار یزدان‌پرست
#89
بپوشند پیراهن بدتنی
✦
ببالند با کیش آهرمنی
#90
گشاده شود هرچ ما بسته‌ایم
✦
بیالاید آن دین که ما شسته‌ایم
#91
تبه گردد این پند و اندرز من
✦
به ویرانی آرد رخ این مرز من
#92
همی خواهم از کردگار جهان
✦
شناسندهٔ آشکار و نهان
#93
که باشد ز هر بد نگهدارتان
✦
همه نیک نامی بود یارتان
#94
ز یزدان و از ما بر آن کس درود
✦
که تارش خرد باشد و داد پود
#95
نیارد شکست اندرین عهد من
✦
نکوشد که حنظل کند شهد من
#96
برآمد چهل سال و بر سر دو ماه
✦
که تا برنهادم به شاهی کلاه
#97
به گیتی مرا شارستانست شش
✦
هوا خوشگوار و به زیر آب خوش
#98
یکی خواندم خورهٔ اردشیر
✦
که گردد زبادش جوان مرد پیر
#99
کزو تازه شد کشور خوزیان
✦
پر از مردم و آب و سود و زیان
#100
دگر شارستان گندشاپور نام
✦
که موبد ازان شهر شد شادکام
#101
دگر بوم میسان و رود فرات
✦
پر از چشمه و چارپای و نبات
#102
دگر شارستان برکهٔ اردشیر
✦
پر از باغ و پر گلشن و آبگیر
#103
چو رام اردشیرست شهری دگر
✦
کزو بر سوی پارس کردم گذر
#104
دگر شارستان اورمزد اردشیر
✦
هوا مشک بوی و به جوی آب شیر
#105
روان مرا شادگردان به داد
✦
که پیروز بادی تو بر تخت شاد
#106
بسی رنجها بردم اندر جهان
✦
چه بر آشکار و چه اندر نهان
#107
کنون دخمه را برنهادیم رخت
✦
تو بسپار تابوت و پرداز تخت
#108
بگفت این و تاریک شد بخت اوی
✦
دریغ آن سر و افسر و تخت اوی
#109
چنین است آیین خرم جهان
✦
نخواهد بما برگشادن نهان
#110
انوشه کسی کو بزرگی ندید
✦
نبایستش از تخت شد ناپدید
#111
بکوشی و آری ز هرگونه چیز
✦
نه مردم نه آن چیز ماند به نیز
#112
سرانجام با خاک باشیم جفت
✦
دو رخ را به چادر بباید نهفت
#113
بیا تا همه دست نیکی بریم
✦
جهان جهان را به بد نسپریم
#114
بکوشیم بر نیک‌نامی به تن
✦
کزین نام یابیم بر انجمن
#115
خنک آنک جامی بگیرد به دست
✦
خورد یاد شاهان یزدان‌پرست
#116
چو جام نبیدش دمادم شود
✦
بخسپد بدانگه که خرم شود
#117
کنون پادشاهی شاپور گوی
✦
زبان برگشای از می و سور گوی
#118
بران آفرین کافرین آفرید
✦
مکان و زمان و زمین آفرید
#119
هم آرام ازویست و هم کام ازوی
✦
هم انجام ازویست و فرجام ازوی
#120
سپهر و زمان و زمین کرده است
✦
کم و بیش گیتی برآورده است
#121
ز خاشاک ناچیز تا عرش راست
✦
سراسر به هستی یزدان گواست
#122
جز او را مخوان کردگار جهان
✦
شناسندهٔ آشکار و نهان
#123
ازو بر روان محمد درود
✦
بیارانش بر هریکی برفزود
#124
سرانجمن بد ز یاران علی
✦
که خوانند او را علی ولی
#125
همه پاک بودند و پرهیزگار
✦
سخنهایشان برگذشت از شمار
#126
کنون بر سخنها فزایش کنیم
✦
جهان‌آفرین را ستایش کنیم
#127
ستاییم تاج شهنشاه را
✦
که تختش درفشان کند ماه را
#128
خداوند با فر و با بخش و داد
✦
زمانه به فرمان او گشت شاد
#129
خداوند گوپال و شمشیر و گنج
✦
خداوند آسانی و درد و رنج
#130
جهاندار با فر و نیکی‌شناس
✦
که از تاج دارد به یزدان سپاس
#131
خردمند و زیبا و چیره‌سخن
✦
جوانی بسال و بدانش کهن
#132
همی مشتری بارد از ابر اوی
✦
بتازیم در سایهٔ فر اوی
#133
به رزم آسمان را خروشان کند
✦
چو بزم آیدش گوهرافشان کند
#134
چو خشم آورد کوه ریزان شود
✦
سپهر از بر خاک لرزان شود
#135
پدر بر پدر شهریارست و شاه
✦
بنازد بدو گنبد هور و ماه
#136
بماناد تا جاودان نام اوی
✦
همه مهتری باد فرجام اوی
#137
سر نامه کردم ثنای ورا
✦
بزرگی و آیین و رای ورا
#138
ازو دیدم اندر جهان نام نیک
✦
ز گیتی ورا باد فرجام نیک
#139
ز دیدار او تاج روشن شدست
✦
ز بدها ورا بخت جوشن شدست
#140
بنازد بدو مردم پارسا
✦
هم‌انکس که شد بر زمین پادشا
#141
هوا روشن از بارور بخت اوی
✦
زمین پایهٔ نامور تخت اوی
#142
به رزم اندرون ژنده پیل بلاست
✦
به بزم اندرون آسمان وفاست
#143
چو در رزم رخشان شود رای اوی
✦
همی موج خیزد ز دریای اوی
#144
به نخچیر شیران شکار وی‌اند
✦
دد و دام در زینهار وی‌اند
#145
از آواز گرزش همی روز جنگ
✦
بدرد دل شیر و چرم پلنگ
#146
سرش سبز باد و دلش پر ز داد
✦
جهان بی‌سر و افسر او مباد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: