بخش ۱۴ - بیماری و مرگ اردشیر، اندرز به شاپور در پیوند دین و شهریاری

#1

چو سال اندر آمد به هفتاد و هشت

✦

جهاندار بیدار بیمار گشت

#2

بفرمود تا رفت شاپور پیش

✦

ورا پندها داد ز اندازه بیش

#3

بدانست کامد به نزدیک مرگ

✦

همی زرد خواهد شدن سبز برگ

#4

بدو گفت کاین عهد من یاددار

✦

همه گفت بدگوی را باددار

#5

سخنهای من چون شنودی بورز

✦

مگر بازدانی ز ناارز ارز

#6

جهان راست کردم به شمشیر داد

✦

نگه داشتم ارج مرد نژاد

#7

چو کار جهان مر مرا گشت راست

✦

فزون شد زمین زندگانی بکاست

#8

ازان پس که بسیار بردیم رنج

✦

به رنج اندرون گرد کردیم گنج

#9

شما را همان رنج پیشست و ناز

✦

زمانی نشیب و زمانی فراز

#10

چنین است کردار گردان سپهر

✦

گهی درد پیش آردت گاه مهر

#11

گهی بخت گردد چو اسپی شموس

✦

به نعم اندرون زفتی آردت و بوس

#12

زمانی یکی باره‌ای ساخته

✦

ز فرهختگی سر برافراخته

#13

بدان ای پسر کاین سرای فریب

✦

ندارد ترا شادمان بی‌نهیب

#14

نگهدار تن باش و آن خرد

✦

چو خواهی که روزت به بد نگذرد

#15

چو بر دین کند شهریار آفرین

✦

برادر شود شهریاری و دین

#16

نه بی‌تخت شاهیست دینی به پای

✦

نه بی‌دین بود شهریاری به جای

#17

دو دیباست یک در دگر بافته

✦

برآورده پیش خرد تافته

#18

نه از پادشا بی‌نیازست دین

✦

نه بی‌دین بود شاه را آفرین

#19

چنین پاسبانان یکدیگرند

✦

تو گویی که در زیر یک چادرند

#20

نه آن زین نه این زان بود بی‌نیاز

✦

دو انباز دیدیمشان نیک‌ساز

#21

چو باشد خداوند رای و خرد

✦

دو گیتی همی مرد دینی برد

#22

چو دین را بود پادشا پاسبان

✦

تو این هر دو را جز برادر مخوان

#23

چو دین‌دار کین دارد از پادشا

✦

مخوان تا توانی ورا پارسا

#24

هرانکس که بر دادگر شهریار

✦

گشاید زبان مرد دینش مدار

#25

چه گفت آن سخن‌گوی با آفرین

✦

که چون بنگری مغز دادست دین

#26

سر تخت شاهی بپیچد سه کار

✦

نخستین ز بیدادگر شهریار

#27

دگر آنک بی‌سود را برکشد

✦

ز مرد هنرمند سر درکشد

#28

سه دیگر که با گنج خویشی کند

✦

به دینار کوشد که بیشی کند

#29

به بخشندگی یاز و دین و خرد

✦

دروغ ایچ تا با تو برنگذرد

#30

رخ پادشا تیره دارد دروغ

✦

بلندیش هرگز نگیرد فروغ

#31

نگر تا نباشی نگهبان گنج

✦

که مردم ز دینار یازد به رنج

#32

اگر پادشا آز گنج آورد

✦

تن زیردستان به رنج آورد

#33

کجا گنج دهقان بود گنج اوست

✦

وگر چند بر کوشش و رنج اوست

#34

نگهبان بود شاه گنج ورا

✦

به بار آورد شاخ رنج ورا

#35

بدان کوش تا دور باشی ز خشم

✦

به مردی به خواب از گنهکار چشم

#36

چو خشم آوری هم پشیمان شوی

✦

به پوزش نگهبان درمان شوی

#37

هرانگه که خشم آورد پادشا

✦

سبک‌مایه خواند ورا پارسا

#38

چو بر شاه زشتست بد خواستن

✦

بباید به خوبی دل آراستن

#39

وگر بیم داری به دل یک زمان

✦

شود خیره رای از بد بدگمان

#40

ز بخشش منه بر دل اندوه نیز

✦

بدان تا توان ای پسر ارج چیز

#41

چنان دان که شاهی بدان پادشاست

✦

که دور فلک را ببخشید راست

#42

زمانی غم پادشاهی برد

✦

رد و موبدش رای پیش آورد

#43

بپرسد هم از کار بیداد و داد

✦

کند این سخن بر دل شاه یاد

#44

به روزی که رای شکار آیدت

✦

چو یوز درنده به کار آیدت

#45

دو بازی بهم در نباید زدن

✦

می و بزم و نخچیر و بیرون شدن

#46

که تن گردد از جستن می گران

✦

نگه داشتند این سخن مهتران

#47

وگر دشمن آید به جایی پدید

✦

ازین کارها دل بباید برید

#48

درم دادن و تیغ پیراستن

✦

ز هر پادشاهی سپه خواستن

#49

به فردا ممان کار امروز را

✦

بر تخت منشان بدآموز را

#50

مجوی از دل عامیان راستی

✦

که از جست‌وجو آیدت کاستی

#51

وزیشان ترا گر بد آید خبر

✦

تو مشنو ز بدگوی و انده مخور

#52

نه خسروپرست و نه یزدان‌پرست

✦

اگر پای گیری سر آید به دست

#53

چنین باشد اندازهٔ عام شهر

✦

ترا جاودان از خرد باد بهر

#54

بترس از بد مردم بدنهان

✦

که بر بدنهان تنگ گردد جهان

#55

سخن هیچ مگشای با رازدار

✦

که او را بود نیز انباز و یار

#56

سخن را تو آگنده دانی همی

✦

ز گیتی پراگنده خوانی همی

#57

چو رازت به شهر آشکارا شود

✦

دل بخردان بیمدارا شود

#58

برآشوبی و سر سبک خواندت

✦

خردمند گر پیش بنشاندت

#59

تو عیب کسان هیچ‌گونه مجوی

✦

که عیب آورد بر تو بر عیب‌جوی

#60

وگر چیره گردد هوا بر خرد

✦

خردمندت از مردمان نشمرد

#61

خردمند باید جهاندار شاه

✦

کجا هرکسی را بود نیک‌خواه

#62

کسی کو بود تیز و برترمنش

✦

بپیچد ز پیغاره و سرزنش

#63

مبادا که گیرد به نزد تو جای

✦

چنین مرد گر باشدت رهنمای

#64

چو خواهی که بستایدت پارسا

✦

بنه خشم و کین چون شوی پادشا

#65

هوا چونک بر تخت خشمت نشست

✦

نباشی خردمند و یزدان‌پرست

#66

نباید که باشی فراوان سخن

✦

به روی کسان پارسایی مکن

#67

سخن بشنو و بهترین یادگیر

✦

نگر تا کدام آیدت دلپذیر

#68

سخن پیش فرهنگیان سخته گوی

✦

گه می نوازنده و تازه‌روی

#69

مکن خوار خواهنده درویش را

✦

بر تخت منشان بداندیش را

#70

هرانکس که پوزش کند بر گناه

✦

تو بپذیر و کین گذشته مخواه

#71

همه داده ده باش و پروردگار

✦

خنک مرد بخشنده و بردبار

#72

چو دشمن بترسد شود چاپلوس

✦

تو لشکر بیارای و بربند کوس

#73

به جنگ آنگهی شو که دشمن ز جنگ

✦

بپرهیزد و سست گردد به ننگ

#74

وگر آشتی جوید و راستی

✦

نبینی به دلش اندرون کاستی

#75

ازو باژ بستان و کینه مجوی

✦

چنین دار نزدیک او آب‌روی

#76

بیارای دل را به دانش که ارز

✦

به دانش بود تا توانی بورز

#77

چو بخشنده باشی گرامی شوی

✦

ز دانایی و داد نامی شوی

#78

تو عهد پدر با روانت بدار

✦

به فرزندمان هم‌چنین یادگار

#79

چو من حق فرزند بگزاردم

✦

کسی را ز گیتی نیازاردم

#80

شما هم ازین عهد من مگذرید

✦

نفس داستان را به بد مشمرید

#81

تو پند پدر همچنین یاددار

✦

به نیکی گرای و بدی باد دار

#82

به خیره مرنجان روان مرا

✦

به آتش تن ناتوان مرا

#83

به بد کردن خویش و آزار کس

✦

مجوی ای پسر درد و تیمار کس

#84

برین بگذرد سالیان پانصد

✦

بزرگی شما را به پایان رسد

#85

بپیچد سر از عهد فرزند تو

✦

هم‌انکس که باشد ز پیوند تو

#86

ز رای و ز دانش به یکسو شوند

✦

همان پند دانندگان نشنوند

#87

بگردند یکسر ز عهد و وفا

✦

به بیداد یازند و جور و جفا

#88

جهان تنگ دارند بر زیردست

✦

بر ایشان شود خوار یزدان‌پرست

#89

بپوشند پیراهن بدتنی

✦

ببالند با کیش آهرمنی

#90

گشاده شود هرچ ما بسته‌ایم

✦

بیالاید آن دین که ما شسته‌ایم

#91

تبه گردد این پند و اندرز من

✦

به ویرانی آرد رخ این مرز من

#92

همی خواهم از کردگار جهان

✦

شناسندهٔ آشکار و نهان

#93

که باشد ز هر بد نگهدارتان

✦

همه نیک نامی بود یارتان

#94

ز یزدان و از ما بر آن کس درود

✦

که تارش خرد باشد و داد پود

#95

نیارد شکست اندرین عهد من

✦

نکوشد که حنظل کند شهد من

#96

برآمد چهل سال و بر سر دو ماه

✦

که تا برنهادم به شاهی کلاه

#97

به گیتی مرا شارستانست شش

✦

هوا خوشگوار و به زیر آب خوش

#98

یکی خواندم خورهٔ اردشیر

✦

که گردد زبادش جوان مرد پیر

#99

کزو تازه شد کشور خوزیان

✦

پر از مردم و آب و سود و زیان

#100

دگر شارستان گندشاپور نام

✦

که موبد ازان شهر شد شادکام

#101

دگر بوم میسان و رود فرات

✦

پر از چشمه و چارپای و نبات

#102

دگر شارستان برکهٔ اردشیر

✦

پر از باغ و پر گلشن و آبگیر

#103

چو رام اردشیرست شهری دگر

✦

کزو بر سوی پارس کردم گذر

#104

دگر شارستان اورمزد اردشیر

✦

هوا مشک بوی و به جوی آب شیر

#105

روان مرا شادگردان به داد

✦

که پیروز بادی تو بر تخت شاد

#106

بسی رنجها بردم اندر جهان

✦

چه بر آشکار و چه اندر نهان

#107

کنون دخمه را برنهادیم رخت

✦

تو بسپار تابوت و پرداز تخت

#108

بگفت این و تاریک شد بخت اوی

✦

دریغ آن سر و افسر و تخت اوی

#109

چنین است آیین خرم جهان

✦

نخواهد بما برگشادن نهان

#110

انوشه کسی کو بزرگی ندید

✦

نبایستش از تخت شد ناپدید

#111

بکوشی و آری ز هرگونه چیز

✦

نه مردم نه آن چیز ماند به نیز

#112

سرانجام با خاک باشیم جفت

✦

دو رخ را به چادر بباید نهفت

#113

بیا تا همه دست نیکی بریم

✦

جهان جهان را به بد نسپریم

#114

بکوشیم بر نیک‌نامی به تن

✦

کزین نام یابیم بر انجمن

#115

خنک آنک جامی بگیرد به دست

✦

خورد یاد شاهان یزدان‌پرست

#116

چو جام نبیدش دمادم شود

✦

بخسپد بدانگه که خرم شود

#117

کنون پادشاهی شاپور گوی

✦

زبان برگشای از می و سور گوی

#118

بران آفرین کافرین آفرید

✦

مکان و زمان و زمین آفرید

#119

هم آرام ازویست و هم کام ازوی

✦

هم انجام ازویست و فرجام ازوی

#120

سپهر و زمان و زمین کرده است

✦

کم و بیش گیتی برآورده است

#121

ز خاشاک ناچیز تا عرش راست

✦

سراسر به هستی یزدان گواست

#122

جز او را مخوان کردگار جهان

✦

شناسندهٔ آشکار و نهان

#123

ازو بر روان محمد درود

✦

بیارانش بر هریکی برفزود

#124

سرانجمن بد ز یاران علی

✦

که خوانند او را علی ولی

#125

همه پاک بودند و پرهیزگار

✦

سخنهایشان برگذشت از شمار

#126

کنون بر سخنها فزایش کنیم

✦

جهان‌آفرین را ستایش کنیم

#127

ستاییم تاج شهنشاه را

✦

که تختش درفشان کند ماه را

#128

خداوند با فر و با بخش و داد

✦

زمانه به فرمان او گشت شاد

#129

خداوند گوپال و شمشیر و گنج

✦

خداوند آسانی و درد و رنج

#130

جهاندار با فر و نیکی‌شناس

✦

که از تاج دارد به یزدان سپاس

#131

خردمند و زیبا و چیره‌سخن

✦

جوانی بسال و بدانش کهن

#132

همی مشتری بارد از ابر اوی

✦

بتازیم در سایهٔ فر اوی

#133

به رزم آسمان را خروشان کند

✦

چو بزم آیدش گوهرافشان کند

#134

چو خشم آورد کوه ریزان شود

✦

سپهر از بر خاک لرزان شود

#135

پدر بر پدر شهریارست و شاه

✦

بنازد بدو گنبد هور و ماه

#136

بماناد تا جاودان نام اوی

✦

همه مهتری باد فرجام اوی

#137

سر نامه کردم ثنای ورا

✦

بزرگی و آیین و رای ورا

#138

ازو دیدم اندر جهان نام نیک

✦

ز گیتی ورا باد فرجام نیک

#139

ز دیدار او تاج روشن شدست

✦

ز بدها ورا بخت جوشن شدست

#140

بنازد بدو مردم پارسا

✦

هم‌انکس که شد بر زمین پادشا

#141

هوا روشن از بارور بخت اوی

✦

زمین پایهٔ نامور تخت اوی

#142

به رزم اندرون ژنده پیل بلاست

✦

به بزم اندرون آسمان وفاست

#143

چو در رزم رخشان شود رای اوی

✦

همی موج خیزد ز دریای اوی

#144

به نخچیر شیران شکار وی‌اند

✦

دد و دام در زینهار وی‌اند

#145

از آواز گرزش همی روز جنگ

✦

بدرد دل شیر و چرم پلنگ

#146

سرش سبز باد و دلش پر ز داد

✦

جهان بی‌سر و افسر او مباد

پادشاهی اردشیر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما