بخش ۹ - خردمندی اردشیر: نهادن آیین سپاه و دیوان، گستردن داد و آبادانی کشور

#1

کنون از خردمندی اردشیر

✦

سخن بشنو و یک به یک یادگیر

#2

بکوشید و آیین نیکو نهاد

✦

بگسترد بر هر سوی مهر و داد

#3

به درگاه چون خواست لشکر فزون

✦

فرستاد بر هر سوی رهنمون

#4

که تا هرکسی را که دارد پسر

✦

نماند که بالا کند بی‌هنر

#5

سواری بیاموزد و رسم جنگ

✦

به گرز و کمان و به تیر خدنگ

#6

چو کودک ز کوشش به مردی شدی

✦

بهر بخششی در بی آهو بدی

#7

ز کشور به درگاه شاه آمدند

✦

بدان نامور بارگاه آمدند

#8

نوشتی عرض نام دیوان اوی

✦

بیاراستی کاخ و ایوان اوی

#9

چو جنگ آمدی نورسیده جوان

✦

برفتی ز درگاه با پهلوان

#10

یکی موبدان را ز کارآگهان

✦

که بودی خریدار کار جهان

#11

ابر هر هزاری یکی کارجوی

✦

برفتی نگه داشتی کار اوی

#12

هرانکس که در جنگ سست آمدی

✦

به آورد ناتن‌درست آمدی

#13

شهنشاه را نامه کردی بران

✦

هم از بی‌هنر هم ز جنگ‌آوران

#14

جهاندار چون نامه برخواندی

✦

فرستاده را پیش بنشاندی

#15

هنرمند را خلعت آراستی

✦

ز گنج آنچ پرمایه‌تر خواستی

#16

چو کردی نگاه اندران بی‌هنر

✦

نبستی میان جنگ را بیشتر

#17

چنین تا سپاهش بدانجا رسید

✦

که پهنای ایشان ستاره ندید

#18

ازیشان کسی را که بد رای‌زن

✦

برافراختندی سرش ز انجمن

#19

که هرکس که خشنودی شاه جست

✦

زمین را به خوان دلیران بشست

#20

بیابد ز من خلعت شهریار

✦

بود در جهان نام او یادگار

#21

به لشکر بیاراست گیتی همه

✦

شبان گشت و پرخاش‌جویان رمه

#22

به دیوانش کارآگهان داشتی

✦

به بی‌دانشی کار نگذاشتی

#23

بلاغت نگه داشتندی و خط

✦

کسی کو بدی چیره بر یک نقط

#24

چو برداشتی آن سخن رهنمون

✦

شهنشاه کردیش روزی فزون

#25

کسی را که کمتر بدی خط و ویر

✦

نرفتی به دیوان شاه اردشیر

#26

سوی کارداران شدندی به کار

✦

قلم‌زن بماندی بر شهریار

#27

شناسنده بد شهریار اردشیر

✦

چو دیدی به درگاه مرد دبیر

#28

نویسنده گفتی که گنج آگنید

✦

هم از رای او رنج بپراگنید

#29

بدو باشد آباد شهر و سپاه

✦

همان زیردستان فریادخواه

#30

دبیران چو پیوند جان منند

✦

همه پادشا بر نهان منند

#31

چو رفتی سوی کشور کاردار

✦

بدو شاه گفتی درم خوار دار

#32

نباید که مردم فروشی به گنج

✦

که برکس نماند سرای سپنج

#33

همه راستی جوی و فرزانگی

✦

ز تو دور باد آز و دیوانگی

#34

ز پیوند و خویشان مبر هیچ‌کس

✦

سپاه آنچ من یار دادمت بس

#35

درم بخش هر ماه درویش را

✦

مده چیز مرد بداندیش را

#36

اگر کشور آباد داری به داد

✦

بمانی تو آباد وز داد شاد

#37

و گر هیچ درویش خسپد به بیم

✦

همی جان فروشی به زر و به سیم

#38

هرانکس که رفتی به درگاه شاه

✦

به شایسته کاری و گر دادخواه

#39

بدندی به سر استواران اوی

✦

بپرسیدن از کارداران اوی

#40

که دادست ازیشان و بگرفت چیز

✦

وزیشان که خسپد به تیمار نیز

#41

دگر آنک در شهر دانا که‌اند

✦

گر از نیستی ناتوانا که‌اند

#42

دگر کیست آنک از در پادشاست

✦

جهاندیده پیرست و گر پارساست

#43

شهنشاه گوید که از رنج من

✦

مبادا کسی شاد بی‌گنج من

#44

مگر مرد با دانش و یادگیر

✦

چه نیکوتر از مرد دانا و پیر

#45

جهاندیدگان را همه خواستار

✦

جوان و پسندیده و بردبار

#46

جوانان دانا و دانش‌پذیر

✦

سزد گر نشینند بر جای پیر

#47

چو لشکرش رفتی به جایی به جنگ

✦

خرد یار کردی و رای و درنگ

#48

فرستاده‌ای برگزیدی دبیر

✦

خردمند و با دانش و یادگیر

#49

پیامی به دادی به آیین و چرب

✦

بدان تا نباشد به بیداد حرب

#50

فرستاده رفتی بر دشمنش

✦

که بشناختی راز پیراهنش

#51

شنیدی سخن گر خرد داشتی

✦

غم و رنج بد را به بد داشتی

#52

بدان یافت او خلعت شهریار

✦

همان عهد و منشور با گوشوار

#53

وگر تاب بودی به سرش اندرون

✦

به دل کین و اندر جگر جوش خون

#54

سپه را بدادی سراسر درم

✦

بدان تا نباشند یک تن دژم

#55

یکی پهلوان خواستی نامجوی

✦

خردمند و بیدار و آرامجوی

#56

دبیری به آیین و با دستگاه

✦

که دارد ز بیداد لشکر نگاه

#57

وزان پس یکی مرد بر پشت پیل

✦

نشستی که رفتی خروشش دو میل

#58

زدی بانگ کای نامداران جنگ

✦

هرانکس که دارد دل و نام و ننگ

#59

نباید که بر هیچ درویش رنج

✦

رسد گر بر آنکس بود نام و گنج

#60

به هر منزلی در خورید و دهید

✦

بران زیردستان سپاسی نهید

#61

به چیز کسان کس میازید دست

✦

هرانکس که او هست یزدان‌پرست

#62

به دشمن هرانکس که بنمود پشت

✦

شود زان سپس روزگارش درشت

#63

اگر دخمه باشد به چنگال اوی

✦

وگر بند ساید بر و یال اوی

#64

ز دیوان دگر نام او کرده پاک

✦

خورش خاک و رفتنش بر تیره خاک

#65

به سالار گفتی که سستی مکن

✦

همان تیز و پیش دستی مکن

#66

همیشه به پیش سپه دار پیل

✦

طلایه پراگنده بر چار میل

#67

نخستین یکی گرد لشکر به گرد

✦

چو پیش آیدت روز ننگ و نبرد

#68

به لشکر چنین گوی کاین خود کیند

✦

بدین رزمگاه اندرون برچیند

#69

از ایشان صد اسپ افگن از ما یکی

✦

همان صد به پیش یکی اندکی

#70

شما را همه پاک برنا و پیر

✦

ستانم همه خلعت از اردشیر

#71

چو اسپ افگند لشکر از هر دو روی

✦

نباید که گردان پرخاشجوی

#72

بیاید که ماند تهی قلب گاه

✦

وگر چند بسیار باشد سپاه

#73

چنان کن که با میمنه میسره

✦

بکوشند جنگ‌آوران یکسره

#74

همان نیز با میسره میمنه

✦

بکوشند و دلها همه بر بنه

#75

بود لشکر قلب بر جای خویش

✦

کس از قلبگه نگسلد پای خویش

#76

وگر قلب ایشان بجنبد ز جای

✦

تو با لشکر از قلب‌گاه اندر آی

#77

چو پیروز گردی ز کس خون مریز

✦

که شد دشمن بدکنش در گریز

#78

چو خواهد ز دشمن کسی زینهار

✦

تو زنهارده باش و کینه مدار

#79

چو تو پشت دشمن ببینی به چیز

✦

مپرداز و مگذر هم از جای نیز

#80

نباید که ایمن شوید از کمین

✦

سپه باشد اندر در و دشت کین

#81

هرآنگه که از دشمن ایمن شوی

✦

سخن گفتن کس همی نشنوی

#82

غنیمت بدان بخش کو جنگ جست

✦

به مردی دل از جان شیرین بشست

#83

هرانکس که گردد به دستت اسیر

✦

بدین بارگاه آورش ناگزیر

#84

من از بهر ایشان یکی شارستان

✦

برآرم به بومی که بد خارستان

#85

ازین پندها هیچ گونه مگرد

✦

چو خواهی که مانی تو بی‌رنج و درد

#86

به پیروزی اندر به یزدان گرای

✦

که او باشدت بی‌گمان رهنمای

#87

ز جایی که آمد فرستاده‌ای

✦

ز ترکی و رومی و آزاده‌ای

#88

ازو مرزبان آگهی داشتی

✦

چنین کارها خوار نگذاشتی

#89

بره بر بدی خان او ساخته

✦

کنارنگ زان کار پرداخته

#90

ز پوشیدنیها و از خوردنی

✦

نیازش نبودی به گستردنی

#91

چو آگه شدی زان سخن کاردار

✦

که او بر چه آمد بر شهریار

#92

هیونی سرافراز و مردی دبیر

✦

برفتی به نزدیک شاه اردشیر

#93

بدان تا پذیره شدندی سپاه

✦

بیاراستی تخت پیروز شاه

#94

کشیدی پرستنده هر سو رده

✦

همه جامه‌هاشان به زر آژده

#95

فرستاده را پیش خود خواندی

✦

به نزدیکی تخت بنشاندی

#96

به پرسش گرفتی همه راز اوی

✦

ز نیک و بد و نام و آواز اوی

#97

ز داد و ز بیداد وز کشورش

✦

ز آیین وز شاه وز لشکرش

#98

به ایوانش بردی فرستاده‌وار

✦

بیاراستی هرچ بودی به کار

#99

وزان پس به خوان و میش خواندی

✦

بر تخت زرینش بنشاندی

#100

به نخچیر بردیش با خویشتن

✦

شدی لشکر بیشمار انجمن

#101

کسی کردنش را فرستاده‌وار

✦

بیاراستی خلعت شهریار

#102

به هر سو فرستاد پس موبدان

✦

بی‌آزار و بیداردل بخردان

#103

که تا هر سوی شهرها ساختند

✦

بدین نیز گنجی بپرداختند

#104

بدان تا کسی را که بی‌خانه بود

✦

نبودش نوا بخت بیگانه بود

#105

همان تا فراوان شود زیردست

✦

خورش ساخت با جایگاه نشست

#106

ازو نام نیکی بود در جهان

✦

چه بر آشکار و چه اندر نهان

#107

چو او در جهان شهریاری نبود

✦

پس از مرگ او یادگاری نبود

#108

منم ویژه زنده کن نام اوی

✦

مبادا جز از نیکی انجام اوی

#109

فراوان سخن در نهان داشتی

✦

به هر جای کارآگهان داشتی

#110

چو بی‌مایه گشتی یکی مایه‌دار

✦

ازان آگهی یافتی شهریار

#111

چو بایست برساختی کار اوی

✦

نماندی چنان تیره بازار اوی

#112

زمین برومند و جای نشست

✦

پرستیدن مردم زیردست

#113

بیاراستی چون ببایست کار

✦

نگشتی نهانش به کس آشکار

#114

تهی‌دست را مایه دادی بسی

✦

بدو شاد کردی دل هرکسی

#115

همان کودکان را به فرهنگیان

✦

سپردی چو بودی ورا هنگ آن

#116

به هر برزنی در دبستان بدی

✦

همان جای آتش‌پرستان بدی

#117

نماندی که بودی کسی را نیاز

✦

نگه داشتی سختی خویش راز

#118

به میدان شدی بامداد پگاه

✦

برفتی کسی کو بدی دادخواه

#119

نچستی بداد اندر آزرم کس

✦

چه کهتر چه فرزند فریادرس

#120

چه کهتر چه مهتر به نزدیک اوی

✦

نجستی همی رای تاریک اوی

#121

ز دادش جهان یکسر آباد کرد

✦

دل زیردستان به خود شاد کرد

#122

جهاندار چون گشت با داد جفت

✦

زمانه پی او نیارد نهفت

#123

فرستاده بودی به گرد جهان

✦

خردمند و بیدار کارآگهان

#124

به جایی که بودی زمینی خراب

✦

وگر تنگ بودی به رود اندر آب

#125

خراج اندر آن بوم برداشتی

✦

زمین کسان خوار نگذاشتی

#126

گر ایدونک دهقان بدی تنگ دست

✦

سوی نیستی گشته کارش ز هست

#127

بدادی ز گنج آلت و چارپای

✦

نماندی که پایش برفتی ز جای

#128

ز دانا سخن بشنو ای شهریار

✦

جهان را برین گونه آباد دار

#129

چو خواهی که آزاد باشی ز رنج

✦

بی‌آزار و بی‌رنج آگنده گنج

#130

بی‌آزاری زیردستان گزین

✦

بیابی ز هرکس به داد آفرین

پادشاهی اردشیر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما