🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی اردشیر

❖
35 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - انجمن مهتران و خطابهٔ شاه در ناپایداری بخت، دادِ ده یک و راه پنج
چون گیتی از کران‌های روم و چین و مرزهای ترک و هند در زیر فرمان اردشیر بابکان آرام گرفت و جهان چون پرند نرم و یکدست گشت، باژ و ساوجویان از هر سو روانه دربار شهریار شد. هیچ سرکشی را یارای برتابیدن سر از فرمان جهاندار نمانده بود. در این هنگام، شاهنشاه فرمود تا همه بزرگان، موبدان و دهقانان ایران‌زمین در ایوان شاهی گرد آیند و بر تخت‌های سزاوار جای گیرند.

پس اردشیر از جای برخاست و دهان به سخن راست و فخیم آراست. او مهتران را خطاب ساخت که: «ای نامداران خردمند، بدانید که این چرخ گردان به هیچ داد و مهری پایبند نیست؛ یکی را بر اوج شکوه می‌نشاند و عاقبت او را به خاک تیره‌گون می‌سپارد. از آدمی در این خاکدان جز نام نیک نمی‌ماند و همه رنج‌های او در نهانگاه مرگ پنهان می‌گردد. پس هر که سرانجام نیکو می‌جوید، نباید در جهان جز نام نیک از خود به یادگار گذارد.»

شهریار بزرگان را به پناه بردن به دادار گیهان و گسستن از غرور گیتی خواند و سرگذشت خویش را گواه آورد که چگونه با توکل بر یزدان از سختی‌ها گذشت و بر هفت کشور پادشاهی یافت. او یادآور شد که زر و سیم باژها نه برای انباشتن در گنجینه‌ها، بلکه برای آبادانی مرزها، پرداخت روزی لشکریان و کوتاه کردن دست بدخواهان و آهرمن‌خویان به کار رفته است.

آنگاه اردشیر با نوید بخشودگی و دادگری، دهقانان و موبدان را گواه گرفت که اگر رعایا را نیازی افتد، شاه از مالیات ده یک و گنجینه‌ها به آنان خواهد بخشید. او در پایان سخن، بزرگان را پند داد که دل در فریب سپهر ناپایدار نبندند؛ چرا که شاهان تاجدار و شکارچیان شیران نیز عاقبت خشتی بر زیر سر نهادند. شاهنشاه نوید داد که اکنون پنج راه دادگری و رستگاری را بر ایشان خواهد نمود، راهی که سودش از هر تاج و گنجی افزون‌تر است.
#1
چو از روم وز چین وز ترک و هند
✦
جهان شد مر او را چو رومی پرند
#2
ز هر مرز پیوسته شد باژ و ساو
✦
کسی را نبد با جهاندار تاو
#3
همه مهتران را ز ایران بخواند
✦
سزاوار بر تخت شاهی نشاند
#4
ازان پس شهنشاه بر پای خاست
✦
به خوبی بیاراست گفتار راست
#5
چنین گفت کای نامداران شهر
✦
ز رای و خرد هرک دارید بهر
#6
بدانید کاین تیرگردان سپهر
✦
ننازد به داد و نیازد به مهر
#7
یکی را چو خواهد برآرد بلند
✦
هم آخر سپارد به خاک نژند
#8
نماند به جز نام زو در جهان
✦
همه رنج با او شود در نهان
#9
به گیتی ممانید جز نام نیک
✦
هرانکس که خواهد سرانجام نیک
#10
ترا روزگار اورمزد آن بود
✦
که خشنودی پاک یزدان بود
#11
به یزدان گرای و به یزدان گشای
✦
که دارنده اویست و نیکی فزای
#12
ز هر بد به دادار گیهان پناه
✦
که او راست بر نیک و بد دستگاه
#13
کند بر تو آسان همه کار سخت
✦
ز رای دلفروز و پیروز بخت
#14
نخستین ز کار من اندازه گیر
✦
گذشته بد و نیک من تازه گیر
#15
که کردم به دادار گیهان پناه
✦
مرا داد بر نیک و بد دستگاه
#16
زمین هفت کشور به شاهی مراست
✦
چنان کز خداوندی او سزاست
#17
همی باژ خواهم ز روم و ز هند
✦
جهان شد مرا همچو رومی پرند
#18
سپاسم ز یزدان که او داد زور
✦
بلند اختر و بخش کیوان و هور
#19
ستایش که داند سزاوار اوی
✦
نیایش بر آیین و کردار اوی
#20
مگر کو دهد بازمان زندگی
✦
بماند بزرگی و تابندگی
#21
کنون هرچ خواهیم کردن ز داد
✦
بکوشیم وز داد باشیم شاد
#22
ز ده یک مرا چند بر شهرهاست
✦
که دهقان و موبد بران بر گواست
#23
چو باید شما را ببخشم همه
✦
همان ده یک و بوم و باژ و رمه
#24
مگر آنک آید شما را فزون
✦
بیارد سوی گنج ما رهنمون
#25
ز ده یک که من بستدم پیش ازین
✦
ز باژ آنچ کم بود گر بیش ازین
#26
همی از پی سود بردم به کار
✦
به در داشتن لشکر بی‌شمار
#27
بزرگی شما جستم و ایمنی
✦
نهان کردن کیش آهرمنی
#28
شما دست یکسر به یزدان زنید
✦
بکوشید و پیمان او مشکنید
#29
که بخشنده اویست و دارنده اوی
✦
بلند آسمان را نگارنده اوی
#30
ستمدیده را اوست فریادرس
✦
منازید با نازش او به کس
#31
نباید نهادن دل اندر فریب
✦
که پیش فراز اندر آید نشیب
#32
کجا آنک بر سود تاجش به ابر
✦
کجا آنک بودی شکارش هژبر
#33
نهالی همه خاک دارند و خشت
✦
خنک آنک جز تخم نیکی نکشت
#34
همه هرک هست اندرین مرز من
✦
کجا گوش دارند اندرز من
#35
نمایم شما را کنون راه پنج
✦
که سودش فزون آید از تاج و گنج

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: