#1
برین نیز بگذشت چندی سپهر
✦
به دل در همی داشت و ننمود چهر
“Some time passed under the revolving sphere, which harbored a secret in its heart yet revealed not its face.”
#2
بگشتاسپ گفت آن زمان جنگجوی
✦
که تا زنده‌ای زین جهان بهر جوی
“Then spoke the warlike Caesar to Goshtasp: 'As long as you live, seek your portion from this world.'”
#3
براندیش با این سخن با خرد
✦
که اندیشه اندر سخن به خورد
“'Reflect upon this matter with wisdom, for thought is best matched when guided by intellect.'”
#4
به ایران فرستم فرستاده‌ای
✦
جهاندیده و پاک و آزاده‌ای
“'I shall dispatch an envoy to Iran—a world-experienced, pure, and noble man.'”
#5
به لهراسپ گویم که نیم جهان
✦
تو داری به آرام و گنج مهان
“'I shall say to Lohrasp: Half the world you hold in peace, along with the treasures of the great.'”
#6
اگر باژ بفرستی از مرز خویش
✦
ببینی سرمایهٔ ارز خویش
“'If you send tribute from your border, you shall retain the measure of your worth.'”
#7
بریشان سپاهی فرستم ز روم
✦
که از نعل پیدا نبینند بوم
“'Otherwise, I will send upon them a host from Rome so vast that the ground shall be invisible beneath their horses' hooves.'”
#8
چنین داد پاسخ که این رای تست
✦
زمانه بزیر کف پای تست
“Goshtasp answered him: 'This is your sound judgment; time itself lies beneath the palm of your foot.'”
#9
یکی نامور بود قالوس نام
✦
خردمند و با دانش و رای و کام
“There was a renowned man named Qalus, wise, possessed of knowledge, judgment, and purpose.”
#10
بخواند آن خردمند را نامدار
✦
کز ایدر برو تا در شهریار
“The famous ruler summoned that sage, saying: 'Go forth from here unto the monarch's court.'”
#11
بگویش که گر باژ ایران دهی
✦
به فرمان گرایی و گردن نهی
“'Tell him: If you give the tribute of Iran, obey my command, and bow your neck,'”
#12
به ایران بماند بتو تاج و تخت
✦
جهاندار باشی و پیروزبخت
“'The crown and throne of Iran shall remain yours, and you shall rule the world in triumph and good fortune.'”
#13
وگرنه مرا با سپاهی گران
✦
هم از روم وز دشت نیزه‌وران
“'Otherwise, I shall bring upon you a mighty army from Rome and from the Plain of Spears.'”
#14
نگه کن که برخیزد از دشت غو
✦
فرخ‌زاد پیروزشان پیش رو
“'Behold the clamor that shall rise from the plain, with victorious Farrokhzad leading them at their head!'”
#15
همه بومتان پاک ویران کنم
✦
ز ایران به شمشیر بیران کنم
“'I shall utterly lay waste to all your realm and destroy Iran with the edge of the sword.'”
#16
فرستاده آمد به کردار باد
✦
سرش پر خرد بد دلش پر ز داد
“The envoy came like the rushing wind, his head filled with wisdom and his heart with justice.”
#17
چو آمد به نزدیک شاه بزرگ
✦
بدید آن در و بارگاه بزرگ
“When he drew near to the great king, he beheld that grand court and majestic hall.”
#18
چو آگاهی آمد به سالار بار
✦
خرامان بیامد بر شهریار
“When news reached the chamberlain, he walked gracefully before the monarch,”
#19
که پیر جهاندیده‌ای بر درست
✦
همانا فرستادهٔ قیصرست
“Saying: 'An experienced elder stands at the gate; surely he is the envoy of Caesar.'”
#20
سوارست با او بسی نامدار
✦
همی راه جوید بر شهریار
“'Many renowned horsemen accompany him, seeking audience before the king.'”
#21
چو بشنید بنشست بر تخت عاج
✦
بسر بر نهاد آن دل افروز تاج
“When Lohrasp heard this, he sat upon the ivory throne and placed that heart-brightening crown upon his head.”
#22
بزرگان ایران همه پیش تخت
✦
نشستند شادان دل و نیکبخت
“The nobles of Iran all sat before the throne, joyful of heart and blessed in fortune.”
#23
بفرمود تا پرده برداشتند
✦
فرستاده را شاد بگذاشتند
“He commanded that the curtain be lifted, and they admitted the messenger with joy.”
#24
چو آمد به نزدیک تختش فراز
✦
بر او آفرین کرد و بردش نماز
“When he stepped close to the throne, he offered praise and paid homage to the king.”
#25
پیام گرانمایه قیصر بداد
✦
چنان چون بباید به آیین و داد
“He delivered Caesar's solemn message, exactly as custom and dignity demanded.”
#26
غمی شد ز گفتار او شهریار
✦
برآشفت با گردش روزگار
“The king became grieved at his words and grew angered at the turn of fortune.”
#27
گرانمایه جایی بیاراستند
✦
فرستاده را شاد بنشاستند
“Yet they prepared a precious abode and seated the envoy in great honor.”
#28
فرستاد زربفت گستردنی
✦
ز پوشیدنی و هم از خوردنی
“He ordered gold-woven carpets spread for him, providing fine garments and luxurious feasts.”
#29
بران گونه بنواخت او را به بزم
✦
تو گفتی که نشنید پیغام رزم
“In such wise did he cherish him at the banquet, you would say he had never heard a message of war.”
#30
شب آمد پر اندیشه پیچان بخفت
✦
تو گفتی که با درد و غم بود جفت
“Night came, and the king slept full of anxious thoughts, as though wedded to pain and sorrow.”
#31
چو خورشید بر تخت زرین نشست
✦
شب تیره رخسار خود را ببست
“When the sun sat upon its golden throne, dark night bound up its countenance.”
#32
بفرمود تا رفت پیشش زریر
✦
سخن گفت هرگونه با شاه دیر
“The king commanded Zarir to come before him, and conferred at length with him in secret.”
#33
به شگبیر قالوس شد بار خواه
✦
ورا راه دادند نزدیک شاه
“At dawn, Qalus sought an audience, and they granted him access to the king.”
#34
ز بیگانه ایوان بپرداختند
✦
فرستاده را پیش بنشاختند
“They cleared the palace of strangers and seated the envoy before him.”
#35
بدو گفت لهراسپ کای پر خرد
✦
مبادا که جان جز خرد پرورد
“Lohrasp said to him: 'O man of wisdom, may no soul be nurtured except by wisdom!'”
#36
بپرسم ترا راست پاسخ‌گزار
✦
اگر بخردی کام کژی مخار
“'I shall question you, answer me truthfully; if you are wise, desire not the path of falsehood.'”
#37
نبود این هنرها به روم اندرون
✦
بدی قیصر از پیش شاهان زبون
“'Such prowess was never in Rome; Caesar was ever humble before the kings of Iran.'”
#38
کنون او بهر کشوری باژخواه
✦
فرستاد و بر ماه بنهاد گاه
“'Now he sends tribute-demands to every land, raising his throne unto the moon!'”
#39
چو الیاس را کو به مرز خزر
✦
گوی بود با فر و پرخاشخر
“'How did he capture and bind Elyas in the land of Khazar, who was a warrior of glory and battle?'”
#40
بگیرد ببندد همی با سپاه
✦
بدین باژخواهش که بنمود راه
“'What emboldened him to take this path of demanding tribute from the world?'”
#41
فرستاده گفت ای سخنگوی شاه
✦
به مرز خزر من شدم باژخواه
“The envoy said: 'O eloquent king, I went myself as tribute-seeker to the border of Khazar.'”
#42
به پیغمبری رنج بردم بسی
✦
نپرسید زین باره هرگز کسی
“'I suffered much toil in diplomacy, yet no one ever inquired concerning this matter.'”
#43
ولیکن مرا شاه زان‌سان نواخت
✦
که گردن به کژی نباید فراخت
“'Yet the king has so favored me that I must not bend my neck to falsehood.'”
#44
سواری به نزدیک او آمدست
✦
که از بیشه‌ها شیر گیرد به دست
“'A horseman has come to Caesar who catches wild lions barehanded in the forests.'”
#45
به مردان بخندد همی روز رزم
✦
هم از جامهٔ می به هنگام بزم
“'He laughs at brave men on the day of battle, and brightens the goblet at times of feast.'”
#46
به بزم و به رزم و به روز شکار
✦
جهان‌بین ندیدست چون او سوار
“'In feast, in war, and on the hunting day, no eye of a world-beholder has seen such a horseman.'”
#47
بدو داد پرمایه‌تر دخترش
✦
که بودی گرامی‌تر از افسرش
“'Caesar bestowed upon him his most precious daughter, who was dearer to him than his own crown.'”
#48
نشانی شدست او به روم اندرون
✦
چو نر اژدها شد به چنگش زبون
“'He became a legend in Rome when the male dragon was rendered helpless in his grasp.'”
#49
یکی گرگ بد همچو پیلی به دشت
✦
که قیصر نیارست زان سو گذشت
“'There was a wolf in the plain like unto an elephant, such that Caesar dared not pass that way.'”
#50
بیفگند و دندان او را بکند
✦
وزو کشور روم شد بی‌گزند
“'He slew it and tore out its teeth, freeing the realm of Rome from harm.'”
#51
بدو گفت لهراسپ کای راست‌گوی
✦
کرا ماند این مرد پرخاشجوی
“Lohrasp said to him: 'O truthful teller, whom does this warlike man resemble?'”
#52
چنین داد پاسخ که باری نخست
✦
به چهره زریرست گویی درست
“He answered: 'First and foremost, in countenance, you would say he is the very spitting image of Zarir!'”
#53
به بالا و دیدار و فرهنگ و رای
✦
زریر دلیرست گویی بجای
“'In height, appearance, culture, and intellect, he is in every way brave Zarir himself!'”
#54
چو بشنید لهراسپ بگشاد چهر
✦
بران مرد رومی بگسترد مهر
“When Lohrasp heard this, his countenance brightened, and he showered love upon that Roman man.”
#55
فراوان ورا برده و بدره داد
✦
ز درگاه برگشت پیروز و شاد
“He gave him abundant gifts and purses of gold, and he returned from the court victorious and glad.”
#56
بدو گفت کاکنون به قیصر بگوی
✦
که من با سپاه آمدم جنگجوی
“He said to him: 'Now go tell Caesar that I am coming with an army ready for battle.'”