#1
چو گشتاسپ نزدیک دریا رسید
✦
پیاده شد و باژ خواهش بدید
“When Goshtasp reached the edge of the sea, he dismounted and sought passage from the ferryman.”
#2
یکی پیرسر بود هیشوی نام
✦
جوانمرد و بیدار و با رای و کام
“There was an aged mariner named Hishoy, a noble, alert man of sound judgment and good heart.”
#3
برو آفرین کرد گشتاسپ و گفت
✦
که با جان پاکت خرد باد جفت
“Goshtasp praised him, saying, 'May wisdom ever be paired with thy pure spirit!'”
#4
ازایران یکی نامدارم دبیر
✦
خردمند و روشن‌دل و یادگیر
“'I am a renowned scribe from Iran, wise, luminous of mind, and quick of intellect.'”
#5
به کشتی برین آب اگر بگذرم
✦
سپاسی نهی جاودان بر سرم
“'If thou wilt carry me across this water by boat, thou shalt lay an eternal obligation upon my head.'”
#6
چنین گفت شایسته‌ای تاج را
✦
و یا جوشن و تیغ و تاراج را
“The mariner replied, 'Thou seemest suited rather for a royal crown, or for chainmail, blade, and spoils!'”
#7
کنون راز بگشای و با من بگوی
✦
ازین سان به دریا گذشتن مجوی
“'Now reveal thy secret and speak to me; seek not to cross the sea under such a guise.'”
#8
مرا هدیه باید اگر گفت راست
✦
ترا رای و راه دبیری کجاست
“'I require a token gift if thy words be true; for where in thee lie the ways of a mere scribe?'”
#9
ز هیشوی بشنید گشتاسپ گفت
✦
که از تو مرا نیست چیزی نهفت
“Goshtasp heard Hishoy and said, 'From thee I have nothing to conceal.'”
#10
ز من هرچ خواهی ندارم دریغ
✦
ازین افسر و مهر و دینار و تیغ
“'Whatever thou desirest of me I shall not withhold—be it crown, seal, gold dinars, or sword.'”
#11
ز دینار لختی به هیشوی داد
✦
ازان هدیه شد مرد گیرنده شاد
“He gave a portion of his gold dinars to Hishoy, and the ferryman was gladdened by the gift.”
#12
ز کشتی سبک بادبان برکشید
✦
جهانجوی را سوی قیصر کشید
“Swiftly he hoisted the sails of the boat, conveying the world-seeker toward the realm of Caesar.”
#13
یکی شارستان بد به روم اندرون
✦
سه فرسنگ پهنای شهرش فزون
“There was a great citadel-city in Rum, spanning more than three leagues in width.”
#14
برآوردهٔ سلم جای بزرگ
✦
نشستنگه قیصران سترگ
“A noble metropolis built by Salm of old, the throne-seat of mighty Caesars.”
#15
چو گشتاسپ آمد بدان شارستان
✦
همی جست جای یکی کارستان
“When Goshtasp entered that grand city, he searched for a place to earn his bread through work.”
#16
همی گشت یک هفته بر گرد روم
✦
همی کار جست اندر آباد بوم
“For a whole week he wandered around Rum, seeking employment within that thriving land.”
#17
چو چیزی که بودش بخورد و بداد
✦
همی رفت ناشاد و دل پر ز باد
“When all his provisions were spent and shared, he walked sorrowful, his heart filled with sighs.”
#18
چو در شهر آباد چندی بگشت
✦
ز ایوان به دیوان قیصر گذشت
“After wandering through the bustling city, he passed from the courtyard to Caesar's royal chancery.”
#19
به اسقف چنین گفت کای دستگیر
✦
ز ایران یکی نامجویم دبیر
“He said to the chief scribe, 'O protector, I am a noble scribe seeking fortune from Iran.'”
#20
بدین کار باشم ترا یارمند
✦
ز دیوان کنم هرچ آید پسند
“'I shall be thy willing assistant in this craft, fulfilling whatever tasks the court requires.'”
#21
دبیران که بودند در بارگاه
✦
همی کرد هریک به دیگر نگاه
“The scribes present in the royal hall turned their eyes upon one another in marvel.”
#22
کزین کلک پولاد گریان شود
✦
همان روی قرطاس بریان شود
“They whispered, 'At the touch of his heavy hand, steel pens would weep and paper sheets would be scorched!'”
#23
یکی باره باید به زیرش بلند
✦
به بازو کمان و به زین بر کمند
“'He requires a towering warhorse beneath him, a bow upon his arm, and a lariat on his saddle!'”
#24
به آواز گفتند ما را دبیر
✦
زیانست پیش آمدن ناگزیر
“They said aloud, 'To take such a warrior as a scribe would bring us only inevitable trouble!'”
#25
چو بشنید گشتاسپ دل پر ز درد
✦
ز دیوان بیامد دو رخساره زرد
“Hearing this, Goshtasp turned away, heart-stricken, his face pale with disappointment.”
#26
یکی باد سرد از جگر برکشید
✦
به نزدیک چوپان قیصر رسید
“He drew a cold sigh from deep within his chest and went toward Caesar's chief shepherd.”
#27
جوانمرد را نام نستاو بود
✦
دلیر و هشیوار و با تاو بود
“That valiant man was named Nastav—brave, vigilant, and possessed of great endurance.”
#28
به نزدیک نستاو چون شد فراز
✦
برو آفرین کرد و بردش نماز
“When Goshtasp drew near Nastav, he offered him high praise and bowed in respect.”
#29
نگه کرد چوپان و بنواختش
✦
به نزدیکی خویش بنشاختش
“The shepherd looked upon him, treated him with kindly favor, and sat him by his side.”
#30
چه مردی بدو گفت با من بگوی
✦
که هم شاه شاخی و هم نامجوی
“He asked him, 'Tell me what manner of man thou art, for thou seemest of royal stock and seeker of glory!'”
#31
چنین داد پاسخ که ای نامدار
✦
یکی کره تازم دلیر و سوار
“Goshtasp replied, 'O renowned man, I am a trainer of young steeds, a brave horseman.'”
#32
مرا گر نوازی به کار آیمت
✦
به رنج و به بد نیز یار آیمت
“'If thou wilt favor me, I shall serve thee well and stand by thee in labor and adversity.'”
#33
بدو گفت نستاو زین در بگرد
✦
تو ایدر غریبی وبی‌پای مرد
“Nastav said to him, 'Turn away from this request; thou art a stranger here, without root or backing.'”
#34
بیابان و دریا و اسپان یله
✦
به ناآشنا چون سپارم گله
“'With open wilderness, seas around, and horses free, how can I entrust my herds to an unknown man?'”
#35
چو بشنید گشتاسپ غمگین برفت
✦
ره ساربانان قیصر گرفت
“When Goshtasp heard this, he departed sorrowfully and sought out Caesar's chief camel-driver.”
#36
یکی آفرین کرد بر ساربان
✦
که پیروز بادی و روشن روان
“He bestowed blessings upon the camel-driver, saying, 'Mayest thou be victorious and enlightened of soul!'”
#37
خردمند چون روی گشتاسپ دید
✦
پذیره شد و جایگاهش گزید
“The wise camel-driver, seeing Goshtasp's majestic face, welcomed him and offered him a seat.”
#38
سبک باز گسترد گستردنی
✦
بیاورد چیزی که بد خوردنی
“Swiftly he spread a table-carpet and brought whatever food he had to offer.”
#39
چنین گفت گشتاسپ با ساروان
✦
که ای مرد بیدار و روشن روان
“Then Goshtasp said to the camel-driver, 'O alert and radiant-souled man,'”
#40
مرا ده یکی کاروانی شتر
✦
چو رای آیدت مزد ما هم ببر
“'Entrust to me a caravan of camels, and take whatever wage thou deemest fit.'”
#41
بدو ساربان گفت کای شیرمرد
✦
نزیبد ترا هرگز این کارکرد
“The camel-driver replied, 'O lion-hearted man, such menial toil ill befits one like thee!'”
#42
به چیزی که ما راست چون سر کنی
✦
به آید گر آهنگ قیصر کنی
“'How canst thou content thyself with our humble lot? 'Twere far better to present thyself before Caesar!'”
#43
ترا بی‌نیازی دهد زین سخن
✦
جز آهنگ درگاه قیصر مکن
“'He will make thee independent of such toil; do not hesitate to seek Caesar's throne.'”
#44
و گر گم شدت راه دارم هیون
✦
پسندیده و مردم رهنمون
“'And if thou hast lost thy way, I have swift riding camels and trusted guides for thee.'”
#45
برو آفرین کرد و برگشت زوی
✦
پر از غم سوی شهر بنهاد روی
“Goshtasp praised him, turned away, and returned toward the city, his heart heavy with grief.”
#46
شد آن دردها بر دلش بر گران
✦
بیامد به بازار آهنگران
“As these sorrows weighed heavily upon his heart, he made his way to the market of the blacksmiths.”
#47
یکی نامور بود بوراب نام
✦
پسندیده آهنگری شادکام
“There was a renowned man named Burab, a respected and prosperous blacksmith.”
#48
همی ساختی نعل اسپان شاه
✦
بر قیصر او را بدی پایگاه
“He crafted shoes for the King's steeds and held high esteem before the Caesar.”
#49
ورا یار و شاگرد بد سی و پنج
✦
ز پتک و ز آهن رسیده به رنج
“He had thirty-five assistants and apprentices, all hardened by the toil of hammer and iron.”
#50
به دکانش بنشست گشتاسپ دیر
✦
شد آن پیشه‌کار از نشستنش سیر
“Goshtasp sat long in his shop, until the craftsman grew weary of his presence.”
#51
بدو گفت آهنگر ای نیکخوی
✦
چه داری به دکان ما آرزوی
“The blacksmith said to him: 'O good-natured stranger, what is your desire in my shop?'”
#52
چنین داد پاسخ که ای نیک‌بخت
✦
نپیچم سر از پتک وز کار سخت
“He replied: 'O fortunate master, I shrink not from the heavy hammer nor from hard toil.'”
#53
مرا گر بداری تو یاری کنم
✦
برین پتک و سندان سواری کنم
“'If you take me in, I shall assist you and master this heavy hammer and anvil.'”
#54
چو بشنید بوراب زو داستان
✦
به یاری او گشت همداستان
“When Burab heard his words, he agreed to accept his assistance.”
#55
گرانمایه گویی به آتش بتافت
✦
چو شد تافته سوی سندان شتافت
“He heated a noble piece of iron in the fire, and when it glowed red-hot, he rushed it to the anvil.”
#56
به گشتاسپ دادند پتکی گران
✦
برو انجمن گشته آهنگران
“They handed Goshtasp a ponderous hammer, as all the blacksmiths gathered around to watch.”
#57
بزد پتک و بشکست سندان و گوی
✦
ازو گشت بازار پر گفت‌وگوی
“He struck with the hammer and shattered both iron lump and anvil, filling the market with astonished chatter.”
#58
بترسید بوراب و گفت ای جوان
✦
به زخم تو آهن ندارد توان
“Burab grew fearful and exclaimed: 'O youth! Iron itself cannot withstand the power of your blow!'”
#59
نه پتک و نه آتش نه سندان نه دم
✦
چو بشنید گشتاسپ زان شد دژم
“'Neither hammer, fire, anvil, nor bellows can match your force.' Hearing this, Goshtasp became downcast.”
#60
بینداخت پتک و بشد گرسنه
✦
نه روی خورش بد نه جای بنه
“He cast down the hammer and walked away hungry, having neither food to eat nor place to rest.”
#61
نماند به کس روز سختی نه رنج
✦
نه آسانی و شادمانی نه گنج
“Neither the day of hardship nor suffering endures forever for anyone, nor do ease, joy, and treasure lasting stay.”
#62
بد و نیک بر ما همی بگذرد
✦
نباشد دژم هرکه دارد خرد
“Both good and evil shall pass over us; he who possesses wisdom remains unclouded by sorrow.”