#1
خبر شد به بیژن که هومان چو شیر
✦
به پیش نیای تو آمد دلیر
“Word reached Bijan that Human, bold as a lion, had ridden arrogantly before his grandsire.”
#2
چو بشنید بیژن برآشفت سخت
✦
به خشم آمد آن شیر‌پنجه ز بخت
“When Bijan heard this, he was deeply stirred; that lion-clawed hero burned with fortune's anger.”
#3
بفرمود تا برنهادند زین
✦
بر آن پیل‌تن دیزهٔ دوربین
“He commanded the saddle to be placed upon his far-seeing, elephant-bodied dapple horse.”
#4
بپوشید رومی‌زره جنگ را
✦
یکی تنگ بربست شبرنگ را
“He put on Roman armor for the battle, and tightly girthed his dark charger.”
#5
به پیش پدر شد پر از کیمیا
✦
سخن گفت با او ز بهر نیا
“He went before his father, full of clever words, and spoke to him concerning his grandsire.”
#6
چنین گفت مر گیو را کای پدر
✦
بگفتم ترا من همه در به در
“Thus he said to Giev, 'O father, I have explained everything to you bit by bit.”
#7
که گودرز را هوش کمتر شده‌ست
✦
به آیین نبینی که دیگر شده‌ست
“That Goudarz's wisdom has waned; do you not see how his manner has changed?”
#8
دلش پر نهیب است و پرخون جگر
✦
ز تیمار و ز درد چندان پسر
“His heart is filled with dread and his liver with blood, from the grief and pain of so many lost sons,”
#9
که از تن سرانشان جدا کرده‌دید
✦
بدان رزمگه جمله افگنده‌دید
“Whose heads you saw severed from their bodies, all cast down upon that battlefield.”
#10
نشان آنک ترکی بیامد دلیر
✦
میان دلیران به کردار شیر
“The sign of it is that a Turk came boldly among the champions, acting like a fierce lion,”
#11
به پیش نیا رفت نیزه به دست
✦
همی بر خروشید بر سان مست
“Spear in hand, he stood before our grandsire, shouting aloud as though drunk with pride.”
#12
چنان بد کز این لشکر نامدار
✦
سواری نبود از در کارزار
“And so it was that from this famous army, not a single rider stepped forth for combat,”
#13
که او را به نیزه برافراختی
✦
چو بر بابزن مرغ بر ساختی
“To lift him high upon a spear, or roast him like a bird upon a spit!”
#14
تو ای مهربان باب بسیار‌هوش
✦
دو کتفم به درع سیاوش بپوش
“Thou, my loving, wise father, clothe my shoulders in the armor of Siyavash!”
#15
نشاید جز از من که سازم نبرد
✦
بدان تا برآرم ز مردیش گرد
“None but I should wage this fight, so that I may bring down his pride into the dust.'”
#16
بدو گفت گیو ای پسر هوش دار
✦
به گفتار من سر به سر گوش دار
“Giev said to him, 'O son, hold fast to thy senses, and listen attentively to my words.”
#17
ترا گفته بودم که تندی مکن
✦
ز گودرز بر بد مگردان سخن
“I had told thee before not to act in haste, nor to speak ill of Goudarz,”
#18
که او کار دیده‌ست و داناترست
✦
بدین لشکر نامور مهترست
“For he is experienced and wiser, the leader of this renowned host.”
#19
سواران جنگی به پیش اندرند
✦
که بر کینه‌گه پیل را بشکرند
“Warlike riders stand in the van, who would hunt down an elephant on the field of vengeance.”
#20
نفرمود با او کسی را نبرد
✦
جوانی مگر مر ترا خیره کرد؟
“He did not order anyone to fight him; has youth made thee rash and blind?”
#21
که گردن بدین سان برافراختی
✦
بدین آرزو پیش من تاختی
“That thou hast raised thy head thus, and rushed to me with such a desire?”
#22
نیم من بدین کار همداستان
✦
مزن نیز پیشم چنین داستان
“I agree not to this deed, so weave no more such tales before me.'”
#23
بدو گفت بیژن که گر کام من
✦
نجویی نخواهی مگر نام من
“Bijan answered him, 'If thou wilt not grant my desire, then thou must not care for my fame.”
#24
شوم پیش سالار بسته‌کمر
✦
زنم دست بر جنگ هومان به بر
“I shall go girded before the commander, and press my request to battle Human.'”
#25
وز آنجا بزد اسب و برگاشت روی
✦
به نزدیک گودرز شد پوی پوی
“From there he spurred his horse and turned away, hastening straight to Goudarz.”
#26
ستایش‌کنان پیش او شد به درد
✦
هم این داستان سر به سر یاد کرد
“Praising him sorrowfully, he stood before him, and recounted this whole story anew:”
#27
که ای پهلوان جهاندار شاه
✦
شناسای هر کار و زیبای گاه
“'O world-conquering champion and king, who discerns all things and adorns the throne,”
#28
شگفتی همی‌بینم از تو یکی
✦
وگر چند هستم به هوش اندکی
“I see a wonder in thee, though my own wisdom be but small.”
#29
کز این رزمگه بوستان ساختی
✦
دل از کین ترکان بپرداختی
“That thou hast turned this battlefield into a garden, and cleansed thy heart of malice for the Turks!”
#30
شگفتی‌تر آنک از میان سپاه
✦
یکی ترک بدبخت گم‌کرده راه
“More wondrous still, a wretched, stray Turk came forth from the midst of their army,”
#31
بیامد که یزدان نیکی‌کنش
✦
همی بد سگالید با بد تنش
“Whom God the Beneficent brought here, intending ill upon his evil soul,”
#32
بیاوردش از پیش توران سپاه
✦
بدان تا به دست تو گردد تباه
“He brought him out from before the Turanian host, so that he might perish by thy hand.”
#33
به دام آمده گرگ برگاشتی
✦
ندانم کز این خود چه پنداشتی
“Yet thou hast turned back a wolf caught in the trap; I know not what thou thought of this!”
#34
تو دانی که گر خون او بی‌درنگ
✦
بریزند پیران نیاید به جنگ
“Thou knowest that if his blood were spilled without delay, Piran would not come to fight.”
#35
مپندار کاو کینه بیش آورد
✦
سپه را بر این دشت پیش آورد
“Do not imagine he will harbor greater spite, or bring his host onto this plain.”
#36
من اینک به خون چنگ را شسته‌ام
✦
همان جنگ او را کمر بسته‌ام
“Lo, I have washed my hands in blood, and girthed my waist for his battle.”
#37
چو دستور باشد مرا پهلوان
✦
شوم پیش او چون هژبر دمان
“If the champion grant me leave, I shall go before him like a roaring lion.”
#38
بفرماید اکنون سپهبد به گیو
✦
مگر کان سلیح سیاووش نیو
“Let the commander now order Giev to grant me the arms of brave Siyavash—”
#39
دهد مر مرا خود و رومی‌زره
✦
ز بند زره برگشاید گره
“To give me the helmet and Roman mail, and unloose the knots of that mail for me.'”
#40
چو بشنید گودرز گفتار اوی
✦
بدید آن دل و رای هشیار اوی
“When Goudarz heard his speech, and saw his courageous heart and wise resolve,”
#41
ز شادی بر او آفرین کرد سخت
✦
که از تو مگرداد جاوید بخت
“He praised him greatly in joy, saying, 'May everlasting fortune never turn from thee!”
#42
تو تا برنشستی به زین پلنگ
✦
نهنگ از دم آسود و شیران ز جنگ
“Since thou didst mount the panther saddle, the dragon has rested from its breath and lions from war.”
#43
به هر کارزار اندر آیی دلیر
✦
به هر جنگ پیروز باشی چو شیر
“Thou enterest every battlefield valiant, and in every fight thou art victorious as a lion.”
#44
نگه کن که با او به آوردگاه
✦
توانی شدن زان پس آورد خواه
“Yet consider well if thou canst go against him on the battlefield and demand combat,”
#45
که هومان یکی بدکنش ریمن است
✦
به آورد و جنگ او چو آهرمن است
“For Human is a deceitful, evil-doer, in war and battle like unto Ahriman himself.”
#46
جوانی و ناگشته بر سر سپهر
✦
نداری همی بر تن خویش مهر
“Thou art young, and the heavens have not turned long over thee; thou holdest no pity for thy youth.”
#47
بمان تا یکی رزم دیده هژبر
✦
فرستم به جنگش به کردار ابر
“Wait till I send a battle-tested lion to fight him like a storm cloud,”
#48
بر او تیرباران کند چون تگرگ
✦
به سر بر بدوزدش پولاد ترگ
“To shower arrows upon him like hail, and pin his steel helmet to his head!'”
#49
بدو گفت بیژن که ای پهلوان
✦
هنرمند باشد دلیر و جوان
“Bijan said to him, 'O champion, valiant and young is the heart of art!”
#50
مرا گر بدیدی به رزم فرود
✦
ز سر باز باید کنون آزمود
“If thou didst see me at the fight of Farud, thou must test me anew from the start.”
#51
به جنگ پشن بر نوشتم زمین
✦
نبیند کسی پشت من روز کین
“In the battle of Pashen I traversed the field; no man shall ever see my back on the day of vengeful wrath.”
#52
مرا زندگانی نه اندر خورست
✦
گر از دیگرانم هنر کمترست
“Life is not fitting for me if my skill be lesser than others.”
#53
وگر بازداری مرا زین سخن
✦
بدان روی کآهنگ هومان مکن
“And if thou restrain me from this speech, seeking to bar my way against Human,”
#54
بنالم من از پهلوان پیش شاه
✦
نخواهم کمر زان سپس نه کلاه
“I shall complain of the champion before the King, and seek neither belt nor crown thereafter!'”
#55
بخندید گودرز و زو شاد شد
✦
به سان یکی سرو آزاد شد
“Goudarz laughed and grew joyful at his words, becoming refreshed like a free cypress.”
#56
بدو گفت نیک اختر و بخت گیو
✦
که فرزند بیند همی چون تو نیو
“He said to him, 'Blessed is the star and fortune of Giev, who beholds a son as brave as thee!”
#57
تو تا چنگ را باز کردی به جنگ
✦
فروماند از جنگ چنگ پلنگ
“Since thou hast opened thy claws for fight, the panther's claw has refrained from war.”
#58
ترا دادم این رزم هومان کنون
✦
مگر بخت نیکت بود رهنمون
“I grant thee this fight against Human now; may thy good fortune be thy guide!”
#59
گر این اهرمن را به دست تو هوش
✦
برآید به فرمان یزدان بکوش
“If the death of this demon comes by thy hand, strive by the command of God.”
#60
به نام جهاندار یزدان ما
✦
به پیروزی شاه و گردان ما
“In the name of the Sovereign Lord our God, and for the victory of our King and heroes,”
#61
بگویم کنون گیو را کان زره
✦
که بیژن همی‌خواهد او را بده
“I shall now tell Giev to grant thee that mail which Bijan desires.”
#62
گر ایدونک پیروز باشی بر اوی
✦
ترا بیشتر نزد من آبروی
“If thou art victorious over him, thy honor shall be highest in my sight.”
#63
ز فرهاد و گیوت برآرم به جاه
✦
به گنج و سپاه و به تخت و کلاه
“Above Farhad and Giev shall I raise thy rank, with treasure, army, throne, and crown.'”
#64
بگفت این سخن با نبیره نیا
✦
نبیره پر از بند و پر کیمیا
“The grandsire spoke thus with his grandson; the grandson was filled with gratitude and resourcefulness.”
#65
پیاده شد از اسب و روی زمین
✦
ببوسید و بر باب کرد آفرین
“He dismounted his steed, kissed the earth, and praised his grandfather.”
#66
بخواند آن زمان گیو را پهلوان
✦
سخن گفت با او ز بهر جوان
“Then the champion summoned Giev, and spoke to him concerning the youth,”
#67
وز آن خسروانی زره یاد کرد
✦
کجا خواست بیژن ز بهر نبرد
“And mentioned that royal coat of mail which Bijan sought for the combat.”
#68
چنین داد پاسخ پدر را پسر
✦
که ای پهلوان جهان سر به سر
“The son answered his father, 'O champion of the whole world,”
#69
مرا هوش و جان و جهان این یکیست
✦
به چشمم چنین جان او خوار نیست
“My wisdom, soul, and world are bound in this one son; his life is not cheap in my sight.'”
#70
بدو گفت گودرز کای مهربان
✦
جز این برد باید به وی بر گمان
“Goudarz said to him, 'O loving father, thou must think otherwise of him,”
#71
که هر چند بیژن جوانست و نو
✦
به هر کار دارد خرد پیشرو
“For though Bijan is young and new, he has wisdom as his guide in every deed.”
#72
و دیگر که این جای کین جستن است
✦
جهان را ز آهرمنان شستن است
“Moreover, this is a place for vengeance, to cleanse the world of demons.”
#73
به کین سیاوش به فرمان شاه
✦
نشاید به پیوند کردن نگاه
“In vengeance for Siyavash, by the King's decree, one must not look to kinship.”
#74
و گر بارد از ابر پولاد تیغ
✦
نشاید که داریم ما جان دریغ
“Even if steel blades rain from the clouds, we must not spare our lives.”
#75
نشاید شکستن دلش را به جنگ
✦
بپوشیدنش جامهٔ نام و ننگ
“Thou shouldst not break his spirit for war; clothe him in the robe of fame and honor,”
#76
که چون کاهلی پیشه گیرد جوان
✦
بماند منش پست و تیره روان
“For when a youth chooses sloth, his spirit remains low and his soul darkened.'”
#77
چو پاسخ چنین یافت چاره نبود
✦
یکی با پسر نیز بند آزمود
“When Giev received this answer, he saw no remedy; he tested his bond with his son once more.”
#78
به گودرز گفت ای جهان‌پهلوان
✦
به جایی که پیکار خیزد به جان
“He said to Goudarz, 'O grand champion, where conflict risks life,”
#79
مرا خود شب و روز کارست پیش
✦
چرا داد باید مرا جان خویش
“I myself work night and day; why must I surrender my own soul?”
#80
نه فرزند باید نه گنج و سپاه
✦
نه آزرم سالار و فرمان شاه
“Neither child, nor treasure, nor host, nor respect for commander or king's command matters then!'”
#81
اگر جنگ جوید سلیحش کجاست؟
✦
زره دارد از من چه بایدش خواست
“He asked, 'If he seeks war, where are his weapons? He has armor of his own, why ask it of me?'”
#82
چنین گفت پیش پدر رزمساز
✦
که ما را به درع تو ناید نیاز
“The warlike youth spoke thus before his father, 'We have no need of thy armor!”
#83
بر آنی که اندر جهان سر به سر
✦
به درع تو جویند مردان هنر
“Dost thou think that all men in the world seek valor only through thy coat of mail?”
#84
چو درع سیاوش نباشد به جنگ
✦
نجویند گردنکشان نام و ننگ
“If the mail of Siyavash be not at hand in battle, valiant men still seek fame and honor!'”
#85
برانگیخت اسب از میان سپاه
✦
که آید ز لشکر به آوردگاه
“He spurred his horse from the midst of the host, to go from the army onto the battlefield.”
#86
چو از پیش گودرز شد ناپدید
✦
دل گیو ز اندوه او بردمید
“When he vanished from before Goudarz, Giev's heart swelled with grief for him.”
#87
پشیمان شد از درد دل خون گریست
✦
نگر تا غم و مهر فرزند چیست
“Repentant, he wept blood from heart-pain; behold what grief and love of a child is!”
#88
یکی بآسمان برفرازید سر
✦
پر از خون دل از درد خسته جگر
“He raised his face toward heaven, his heart filled with blood, his liver wounded with pain.”
#89
به دادار گفت ار جهان‌داوری
✦
یکی سوی این خسته‌دل بنگری
“He said to the Creator, 'O Judge of the World, look upon this heart-broken man!”
#90
نسوزی تو از جان بیژن دلم
✦
که ز آب مژه تا دل اندر گلم
“Burn not my heart for Bijan's life, for I am drowned in tears from my eyes to my very core!”
#91
به من باز بخشش تو ای کردگار
✦
بگردان ز جانش بد روزگار
“Grant him back to me, O Creator, and turn evil fortune away from his soul!'”
#92
بیامد پراندیشه دل پهلوان
✦
پر از خون دل از بهر رفته جوان
“The champion came forth with anxious heart, his heart bleeding for the departure of the youth.”
#93
به دل گفت خیره بیازردمش
✦
چرا خواسته پیش ناوردمش
“He said in his heart, 'I offended him in vain; why did I not bring my treasure before him?”
#94
گر او را ز هومان بد آید به سر
✦
چه باید مرا درع و تیغ و کمر
“If harm befalleth him from Human, what use to me are mail, sword, and belt?”
#95
بمانم پر از حسرت و درد و خشم
✦
پر از آرزو دل پر از آب چشم
“I shall remain filled with regret, pain, and rage, my heart full of desire, my eyes full of tears.'”
#96
وز آنجا دمان هم به کردار گرد
✦
به پیش پسر شد به جای نبرد
“From there he galloped like dust, and went before his son to the place of combat.”
#97
بدو گفت ما را چه داری به تنگ
✦
همی تیزی آری به جای درنگ
“He said to him, 'Why dost thou press me so hard, showing haste where delay is needed?”
#98
سیه مار چندان دمد روز جنگ
✦
که از ژرف دریا برآید نهنگ
“A black snake hisses only so long on battle day, until the whale emerges from the deep sea.”
#99
درفشیدن ماه چندان بود
✦
که خورشید تابنده پنهان بود
“The shining of the moon lasts only so long, until the bright sun is hidden.”
#100
کنون سوی هومان شتابی همی
✦
ز فرمان من سر بتابی همی
“Now thou art rushing toward Human, turning thy head away from my counsel.”
#101
چنین برگزینی همی رای خویش
✦
ندانی که چون آیدت کار پیش
“Thou choosest thy own judgment thus, knowing not how the affair will turn out before thee.'”
#102
بدو گفت بیژن که ای نیو باب
✦
دل من ز کین سیاوش متاب
“Bijan said to him, 'O noble father, turn not my heart from vengeance for Siyavash!”
#103
که هومان نه از روی وز آهن است
✦
نه پیل ژیان و نه آهرمن است
“For Human is made neither of face nor iron; he is neither a fierce elephant nor a demon.”
#104
یکی مرد جنگ است و من جنگجوی
✦
از او برنتابم به بخت تو روی
“He is a warrior and I am a seeker of war; by thy fortune I shall not turn my face from him.”
#105
نوشته مگر بر سرم دیگرست
✦
زمانه به دست جهان‌داورست
“Unless another fate is written upon my head; for time is in the hands of the Sovereign Lord.”
#106
اگر بودنی بود دل را به غم
✦
سزد گر نداری نباشی دژم
“If what must be shall be, it is right not to hold sorrow in thy heart nor be aggrieved.'”
#107
چو بشنید گفتار پور دلیر
✦
میان بستهٔ جنگ بر سان شیر
“When Giev heard the words of his brave son, who stood girded for war like a lion,”
#108
فرودآمد از دیزهٔ راهجوی
✦
سپر داد و درع سیاوش بدوی
“He dismounted from his swift charger, gave him the shield and Siyavash's mail.”
#109
بدو گفت گر کارزارت هواست
✦
چنین بر خرد کام تو پادشاست
“He said to him, 'If combat is thy desire, thy wish holds sway over wisdom.”
#110
بر این بارهٔ گامزن برنشین
✦
که زیر تو اندر نوردد زمین
“Mount upon this swift-stepping charger, which shall swallow the ground beneath thee.”
#111
سلیحم همیدون به کار آیدت
✦
چو با اهرمن کارزار آیدت
“My armor likewise shall serve thee well, when thou goest to battle against the demon.'”
#112
چو اسب پدر دید بر پای پیش
✦
چو باد اندر آمد ز بالای خویش
“When the youth saw his father's steed before him, he came down from his own mount like the wind.”
#113
بر آن بارهٔ خسروی برنشست
✦
کمر بست و بگرفت گرزش به دست
“He mounted that royal charger, girded his waist, and took the mace in his hand.”
#114
یکی ترجمان را ز لشکر بجست
✦
که گفتار ترکان بداند درست
“He sought an interpreter from the army, who knew the language of the Turks rightly.”
#115
بیامد به سان هژبر ژیان
✦
به کین سیاووش بسته میان
“He came forth like a fierce lion, girded for vengeance for Siyavash.”
#116
چو بیژن به نزدیک هومان رسید
✦
یکی آهنین کوه پوشیده دید
“When Bijan drew near to Human, he saw an iron mountain clad in armor,”
#117
ز جوشن همه دشت روشن شده
✦
یکی پیل در زیر جوشن شده
“The whole plain brightened by his mail, an elephant encased beneath his chain armor.”
#118
از آن پس بفرمود تا ترجمان
✦
یکی بانگ برزد بر آن بدگمان
“Thereupon he commanded the interpreter to raise a shout against that evil-minded foe:”
#119
که گر جنگ جویی یکی بازگرد
✦
که بیژن همی با تو جوید نبرد
“'If thou seekest war, turn back, for Bijan seeks combat with thee!”
#120
همی‌گوید ای رزم‌دیده سوار
✦
چه پویانی اسب اندر این مرغزار؟
“He saith: O battle-tested rider, why art thou galloping thy steed in this meadow?”
#121
کز افراسیاب اندر آیدت بد
✦
ز توران زمین بر تو نفرین سزد
“That evil shall come upon thee from Afrasiab, and curse is fitting upon thee from Turan land!”
#122
به کینه پی‌افگنده و بدخوی
✦
ز ترکان گنهکارتر کس توی
“Thou hast laid the foundation of malice and art ill-natured; thou art more sinful than all Turks!”
#123
عنان بازکش ز این تگاور هیون
✦
کت اکنون ز کینه بجوشید خون
“Rein in this coursing steed, for thy blood now boils with spite!”
#124
یکی برگزین جایگاه نبرد
✦
به دشت و در و کوه با من بگرد
“Choose a place for combat, and turn with me in plain, valley, or mountain!”
#125
وگر در میان دو رویه سپاه
✦
بگردی به لاف از پی نام و جاه
“Or if thou dost turn between the two armies, boasting for name and glory,”
#126
کجا دشمن و دوست بیند ترا
✦
دل اکنون کجا برگزیند ترا
“Where both friend and foe may behold thee, where will thy heart choose to stand now?'”
#127
چو بشنید هومان بدو گفت زه
✦
زره را به کینم تو بستی گره
“When Human heard this, he said to him, 'Hail! Thou hast tied the knot of thy armor for vengeance upon me!”
#128
ز یزدان سپاس و بدویم پناه
✦
کت آورد پیشم بدین رزمگاه
“Thanks be to God and refuge in Him, Who brought thee before me to this battlefield!”
#129
به لشکر بر آن سان فرستمت باز
✦
که گیو از تو ماند به گرم و گداز
“I shall send thee back to thy army in such state that Giev will remain in burning anguish for thee!”
#130
سرت را ز تن دور مانم نه دیر
✦
چنان کز تبارت فراوان دلیر
“Ere long I shall sever thy head from thy body, as I did to many brave men of thy lineage!”
#131
چه سودست کآمد به نزدیک شب
✦
رو اکنون به زنهار تاریک شب
“Yet what profit is there now that night is near? Go now under the protection of the dark night!”
#132
من اکنون یکی باز لشگر شوم
✦
به شبگیر نزدیک مهتر شوم
“I shall return to my army now, and at dawn go near to my leader,”
#133
وزآنجا دمان گردن افراخته
✦
بیایم نبرد ترا ساخته
“And from there I shall come swiftly with head held high, prepared for thy combat.'”
#134
چنین پاسخ آورد بیژن که شو
✦
پست باد و آهرمنت پیشرو
“Bijan brought answer thus: 'Go then! May thy luck be low and Ahriman thy guide!”
#135
همه دشمنان سر به سر کشته باد
✦
گر آواره از جنگ برگشته باد
“May all our enemies be slain, or turned away as wanderers from the fight!”
#136
چو فردا بیایی به آوردگاه
✦
نبیند ترا نیز شاه و سپاه
“When thou comest tomorrow to the battlefield, neither King nor army shall see thee again!”
#137
سرت را چنان دور مانم ز پای
✦
کزان پس به لشکر نیایدت رای
“I shall sever thy head so far from thy feet that thy heart will never desire to return to thy host!'”