🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
137 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۹ - پافشاری بیژن بر نبرد با هومان، ستاندن درع سیاوش و پیمان جنگ بامدادی
چون خبرِ تاختنِ شیرآسا و خروشِ دلیرانهٔ هومان در برابرِ سپهسالارِ ایران، گودرزِ کشواد، به گوشِ بیژنِ جوان رسید، آتشِ خشم بر جانِ آن پهلوانِ شیرپنجه افتاد. او که ننگ می‌داشت دشمنی تورانی در برابرِ سالارِ کهنسالِ ایران لافِ دلیری زند و بی‌جواب ماند، شتابان فرمان داد تا بارهٔ دیزهٔ دوربینش را زین کنند و زرهِ رومی بر تن راست کرد.

بیژن نخست به نزدِ پدر خویش، گیوِ دلاور، آمد و با کلامی پر از شور و اندوه از دلتنگی و سالخوردگیِ نیای خویش گودرز سخن گفت؛ اینکه غمِ مرگِ فرزندان و پهلوانان، دلِ سالارِ کشوادگان را پرخون کرده و رزم‌آورانِ لشکر از بیمِ هومان درنگ نموده‌اند. بیژن از گیو خواست تا درعِ سپندِ سیاوش را به او بسپارد تا با نبردی تن‌به‌تن، گرد از وجودِ هومان برآورد. اما گیو که فرزندِ یگانهٔ خویش را بیش از جان دوست می‌داشت، او را به شکیبایی و فرمان‌بری از تدبیرِ گودرزِ کارآزموده خواند و از شتاب‌زدگی برحذر داشت.

بیژن که از پاسخِ پدر دل‌افسرده اما مصمم بود، سوار بر اسب شد و مستقیماً به نزدِ گودرز رفت. او با نوایی رسا و پرحرمت، اما گله‌مند، سپهسالارِ ایران را خطاب قرار داد و گفت شگفت است که گرگی مکار چون هومان به میانِ سپاه آمده و بی‌گزند بازگردد. بیژن سوگند یاد کرد که اگر اجازهٔ نبرد نیابد، خشمگینانه پادشاهی را رها کرده و نزدِ کی‌خسرو گله خواهد برد. گودرز از این همه غیرت و دلیریِ نبیرهٔ خویش غرقِ شادی شد و با خنده‌ای چون سروِ آزاد، او را آفرین گفت. سالارِ ایران دریافت که بیژن شایستهٔ این رزمِ بزرگ است و فرمان داد تا گیو، درعِ سیاوش را به او بسپارد.

گیو که نگرانِ جانِ فرزند بود، ابتدا در دادنِ زرهٔ نامدار تردید ورزید؛ اما گودرز او را پند داد که در راهِ کین‌خواهیِ سیاوش و فرمانِ پادشاه، نباید از جان و پیوندِ خویش دریغ ورزید. بیژن که سرکشی و مناعتِ طبع داشت، چون کراهتِ پدر را دید، بی‌آنکه منتظرِ زره بماند، باره برانگیخت و رو به میدانِ نبرد تاخت. گیو با دیدنِ رفتنِ فرزند، دلش از مهر و اندوه شکافته شد، اشکِ خونین افشاند و به درگاهِ دادارِ جهان دست به دعا برداشت تا فرزندش را پاس دارد. سپس شتابان در پیِ بیژن تاخت، او را از راه بازداشت، از دیزه فرود آمد و با مهرِ پدری، درعِ سیاوش، خدرنگ، گرزِ گران و بارهٔ خویش را به بیژن سپرد.

بیژن، آراسته به سلاحِ سیاوش، همراه با مترجمی آشکارگو که زبانِ تورانیان می‌دانست، به سوی هومان تاخت. چون به نزدیکیِ پهلوانِ تورانی رسید، هومان را چون کوهی از آهن در میانِ جوشنِ درخشان یافت. مترجم به فرمانِ بیژن خروش برآورد و هومان را به رزم خواند و زشتیِ پیمان‌شکنی و کینه‌توزیِ تورانیان را یادآور شد. هومان که دلیریِ بیژن را دید، او را ستود اما اشاره کرد که آفتاب به تمامی فرو رفته و تاریکیِ شب دامن گسترده است. پس هومان پیشنهاد داد که جنگ را به سپیده‌دمِ فردا موکول کنند. بیژن پیمانِ نبردِ بامدادی را پذیرفت و به هومان هشدار داد که فردا، خورشیدِ اقبالش غروب خواهد کرد و سرش بر خاک خواهد افتاد.
#1
خبر شد به بیژن که هومان چو شیر
✦
به پیش نیای تو آمد دلیر
#2
چو بشنید بیژن برآشفت سخت
✦
به خشم آمد آن شیر‌پنجه ز بخت
#3
بفرمود تا برنهادند زین
✦
بر آن پیل‌تن دیزهٔ دوربین
#4
بپوشید رومی‌زره جنگ را
✦
یکی تنگ بربست شبرنگ را
#5
به پیش پدر شد پر از کیمیا
✦
سخن گفت با او ز بهر نیا
#6
چنین گفت مر گیو را کای پدر
✦
بگفتم ترا من همه در به در
#7
که گودرز را هوش کمتر شده‌ست
✦
به آیین نبینی که دیگر شده‌ست
#8
دلش پر نهیب است و پرخون جگر
✦
ز تیمار و ز درد چندان پسر
#9
که از تن سرانشان جدا کرده‌دید
✦
بدان رزمگه جمله افگنده‌دید
#10
نشان آنک ترکی بیامد دلیر
✦
میان دلیران به کردار شیر
#11
به پیش نیا رفت نیزه به دست
✦
همی بر خروشید بر سان مست
#12
چنان بد کز این لشکر نامدار
✦
سواری نبود از در کارزار
#13
که او را به نیزه برافراختی
✦
چو بر بابزن مرغ بر ساختی
#14
تو ای مهربان باب بسیار‌هوش
✦
دو کتفم به درع سیاوش بپوش
#15
نشاید جز از من که سازم نبرد
✦
بدان تا برآرم ز مردیش گرد
#16
بدو گفت گیو ای پسر هوش دار
✦
به گفتار من سر به سر گوش دار
#17
ترا گفته بودم که تندی مکن
✦
ز گودرز بر بد مگردان سخن
#18
که او کار دیده‌ست و داناترست
✦
بدین لشکر نامور مهترست
#19
سواران جنگی به پیش اندرند
✦
که بر کینه‌گه پیل را بشکرند
#20
نفرمود با او کسی را نبرد
✦
جوانی مگر مر ترا خیره کرد؟
#21
که گردن بدین سان برافراختی
✦
بدین آرزو پیش من تاختی
#22
نیم من بدین کار همداستان
✦
مزن نیز پیشم چنین داستان
#23
بدو گفت بیژن که گر کام من
✦
نجویی نخواهی مگر نام من
#24
شوم پیش سالار بسته‌کمر
✦
زنم دست بر جنگ هومان به بر
#25
وز آنجا بزد اسب و برگاشت روی
✦
به نزدیک گودرز شد پوی پوی
#26
ستایش‌کنان پیش او شد به درد
✦
هم این داستان سر به سر یاد کرد
#27
که ای پهلوان جهاندار شاه
✦
شناسای هر کار و زیبای گاه
#28
شگفتی همی‌بینم از تو یکی
✦
وگر چند هستم به هوش اندکی
#29
کز این رزمگه بوستان ساختی
✦
دل از کین ترکان بپرداختی
#30
شگفتی‌تر آنک از میان سپاه
✦
یکی ترک بدبخت گم‌کرده راه
#31
بیامد که یزدان نیکی‌کنش
✦
همی بد سگالید با بد تنش
#32
بیاوردش از پیش توران سپاه
✦
بدان تا به دست تو گردد تباه
#33
به دام آمده گرگ برگاشتی
✦
ندانم کز این خود چه پنداشتی
#34
تو دانی که گر خون او بی‌درنگ
✦
بریزند پیران نیاید به جنگ
#35
مپندار کاو کینه بیش آورد
✦
سپه را بر این دشت پیش آورد
#36
من اینک به خون چنگ را شسته‌ام
✦
همان جنگ او را کمر بسته‌ام
#37
چو دستور باشد مرا پهلوان
✦
شوم پیش او چون هژبر دمان
#38
بفرماید اکنون سپهبد به گیو
✦
مگر کان سلیح سیاووش نیو
#39
دهد مر مرا خود و رومی‌زره
✦
ز بند زره برگشاید گره
#40
چو بشنید گودرز گفتار اوی
✦
بدید آن دل و رای هشیار اوی
#41
ز شادی بر او آفرین کرد سخت
✦
که از تو مگرداد جاوید بخت
#42
تو تا برنشستی به زین پلنگ
✦
نهنگ از دم آسود و شیران ز جنگ
#43
به هر کارزار اندر آیی دلیر
✦
به هر جنگ پیروز باشی چو شیر
#44
نگه کن که با او به آوردگاه
✦
توانی شدن زان پس آورد خواه
#45
که هومان یکی بدکنش ریمن است
✦
به آورد و جنگ او چو آهرمن است
#46
جوانی و ناگشته بر سر سپهر
✦
نداری همی بر تن خویش مهر
#47
بمان تا یکی رزم دیده هژبر
✦
فرستم به جنگش به کردار ابر
#48
بر او تیرباران کند چون تگرگ
✦
به سر بر بدوزدش پولاد ترگ
#49
بدو گفت بیژن که ای پهلوان
✦
هنرمند باشد دلیر و جوان
#50
مرا گر بدیدی به رزم فرود
✦
ز سر باز باید کنون آزمود
#51
به جنگ پشن بر نوشتم زمین
✦
نبیند کسی پشت من روز کین
#52
مرا زندگانی نه اندر خورست
✦
گر از دیگرانم هنر کمترست
#53
وگر بازداری مرا زین سخن
✦
بدان روی کآهنگ هومان مکن
#54
بنالم من از پهلوان پیش شاه
✦
نخواهم کمر زان سپس نه کلاه
#55
بخندید گودرز و زو شاد شد
✦
به سان یکی سرو آزاد شد
#56
بدو گفت نیک اختر و بخت گیو
✦
که فرزند بیند همی چون تو نیو
#57
تو تا چنگ را باز کردی به جنگ
✦
فروماند از جنگ چنگ پلنگ
#58
ترا دادم این رزم هومان کنون
✦
مگر بخت نیکت بود رهنمون
#59
گر این اهرمن را به دست تو هوش
✦
برآید به فرمان یزدان بکوش
#60
به نام جهاندار یزدان ما
✦
به پیروزی شاه و گردان ما
#61
بگویم کنون گیو را کان زره
✦
که بیژن همی‌خواهد او را بده
#62
گر ایدونک پیروز باشی بر اوی
✦
ترا بیشتر نزد من آبروی
#63
ز فرهاد و گیوت برآرم به جاه
✦
به گنج و سپاه و به تخت و کلاه
#64
بگفت این سخن با نبیره نیا
✦
نبیره پر از بند و پر کیمیا
#65
پیاده شد از اسب و روی زمین
✦
ببوسید و بر باب کرد آفرین
#66
بخواند آن زمان گیو را پهلوان
✦
سخن گفت با او ز بهر جوان
#67
وز آن خسروانی زره یاد کرد
✦
کجا خواست بیژن ز بهر نبرد
#68
چنین داد پاسخ پدر را پسر
✦
که ای پهلوان جهان سر به سر
#69
مرا هوش و جان و جهان این یکیست
✦
به چشمم چنین جان او خوار نیست
#70
بدو گفت گودرز کای مهربان
✦
جز این برد باید به وی بر گمان
#71
که هر چند بیژن جوانست و نو
✦
به هر کار دارد خرد پیشرو
#72
و دیگر که این جای کین جستن است
✦
جهان را ز آهرمنان شستن است
#73
به کین سیاوش به فرمان شاه
✦
نشاید به پیوند کردن نگاه
#74
و گر بارد از ابر پولاد تیغ
✦
نشاید که داریم ما جان دریغ
#75
نشاید شکستن دلش را به جنگ
✦
بپوشیدنش جامهٔ نام و ننگ
#76
که چون کاهلی پیشه گیرد جوان
✦
بماند منش پست و تیره روان
#77
چو پاسخ چنین یافت چاره نبود
✦
یکی با پسر نیز بند آزمود
#78
به گودرز گفت ای جهان‌پهلوان
✦
به جایی که پیکار خیزد به جان
#79
مرا خود شب و روز کارست پیش
✦
چرا داد باید مرا جان خویش
#80
نه فرزند باید نه گنج و سپاه
✦
نه آزرم سالار و فرمان شاه
#81
اگر جنگ جوید سلیحش کجاست؟
✦
زره دارد از من چه بایدش خواست
#82
چنین گفت پیش پدر رزمساز
✦
که ما را به درع تو ناید نیاز
#83
بر آنی که اندر جهان سر به سر
✦
به درع تو جویند مردان هنر
#84
چو درع سیاوش نباشد به جنگ
✦
نجویند گردنکشان نام و ننگ
#85
برانگیخت اسب از میان سپاه
✦
که آید ز لشکر به آوردگاه
#86
چو از پیش گودرز شد ناپدید
✦
دل گیو ز اندوه او بردمید
#87
پشیمان شد از درد دل خون گریست
✦
نگر تا غم و مهر فرزند چیست
#88
یکی بآسمان برفرازید سر
✦
پر از خون دل از درد خسته جگر
#89
به دادار گفت ار جهان‌داوری
✦
یکی سوی این خسته‌دل بنگری
#90
نسوزی تو از جان بیژن دلم
✦
که ز آب مژه تا دل اندر گلم
#91
به من باز بخشش تو ای کردگار
✦
بگردان ز جانش بد روزگار
#92
بیامد پراندیشه دل پهلوان
✦
پر از خون دل از بهر رفته جوان
#93
به دل گفت خیره بیازردمش
✦
چرا خواسته پیش ناوردمش
#94
گر او را ز هومان بد آید به سر
✦
چه باید مرا درع و تیغ و کمر
#95
بمانم پر از حسرت و درد و خشم
✦
پر از آرزو دل پر از آب چشم
#96
وز آنجا دمان هم به کردار گرد
✦
به پیش پسر شد به جای نبرد
#97
بدو گفت ما را چه داری به تنگ
✦
همی تیزی آری به جای درنگ
#98
سیه مار چندان دمد روز جنگ
✦
که از ژرف دریا برآید نهنگ
#99
درفشیدن ماه چندان بود
✦
که خورشید تابنده پنهان بود
#100
کنون سوی هومان شتابی همی
✦
ز فرمان من سر بتابی همی
#101
چنین برگزینی همی رای خویش
✦
ندانی که چون آیدت کار پیش
#102
بدو گفت بیژن که ای نیو باب
✦
دل من ز کین سیاوش متاب
#103
که هومان نه از روی وز آهن است
✦
نه پیل ژیان و نه آهرمن است
#104
یکی مرد جنگ است و من جنگجوی
✦
از او برنتابم به بخت تو روی
#105
نوشته مگر بر سرم دیگرست
✦
زمانه به دست جهان‌داورست
#106
اگر بودنی بود دل را به غم
✦
سزد گر نداری نباشی دژم
#107
چو بشنید گفتار پور دلیر
✦
میان بستهٔ جنگ بر سان شیر
#108
فرودآمد از دیزهٔ راهجوی
✦
سپر داد و درع سیاوش بدوی
#109
بدو گفت گر کارزارت هواست
✦
چنین بر خرد کام تو پادشاست
#110
بر این بارهٔ گامزن برنشین
✦
که زیر تو اندر نوردد زمین
#111
سلیحم همیدون به کار آیدت
✦
چو با اهرمن کارزار آیدت
#112
چو اسب پدر دید بر پای پیش
✦
چو باد اندر آمد ز بالای خویش
#113
بر آن بارهٔ خسروی برنشست
✦
کمر بست و بگرفت گرزش به دست
#114
یکی ترجمان را ز لشکر بجست
✦
که گفتار ترکان بداند درست
#115
بیامد به سان هژبر ژیان
✦
به کین سیاووش بسته میان
#116
چو بیژن به نزدیک هومان رسید
✦
یکی آهنین کوه پوشیده دید
#117
ز جوشن همه دشت روشن شده
✦
یکی پیل در زیر جوشن شده
#118
از آن پس بفرمود تا ترجمان
✦
یکی بانگ برزد بر آن بدگمان
#119
که گر جنگ جویی یکی بازگرد
✦
که بیژن همی با تو جوید نبرد
#120
همی‌گوید ای رزم‌دیده سوار
✦
چه پویانی اسب اندر این مرغزار؟
#121
کز افراسیاب اندر آیدت بد
✦
ز توران زمین بر تو نفرین سزد
#122
به کینه پی‌افگنده و بدخوی
✦
ز ترکان گنهکارتر کس توی
#123
عنان بازکش ز این تگاور هیون
✦
کت اکنون ز کینه بجوشید خون
#124
یکی برگزین جایگاه نبرد
✦
به دشت و در و کوه با من بگرد
#125
وگر در میان دو رویه سپاه
✦
بگردی به لاف از پی نام و جاه
#126
کجا دشمن و دوست بیند ترا
✦
دل اکنون کجا برگزیند ترا
#127
چو بشنید هومان بدو گفت زه
✦
زره را به کینم تو بستی گره
#128
ز یزدان سپاس و بدویم پناه
✦
کت آورد پیشم بدین رزمگاه
#129
به لشکر بر آن سان فرستمت باز
✦
که گیو از تو ماند به گرم و گداز
#130
سرت را ز تن دور مانم نه دیر
✦
چنان کز تبارت فراوان دلیر
#131
چه سودست کآمد به نزدیک شب
✦
رو اکنون به زنهار تاریک شب
#132
من اکنون یکی باز لشگر شوم
✦
به شبگیر نزدیک مهتر شوم
#133
وزآنجا دمان گردن افراخته
✦
بیایم نبرد ترا ساخته
#134
چنین پاسخ آورد بیژن که شو
✦
پست باد و آهرمنت پیشرو
#135
همه دشمنان سر به سر کشته باد
✦
گر آواره از جنگ برگشته باد
#136
چو فردا بیایی به آوردگاه
✦
نبیند ترا نیز شاه و سپاه
#137
سرت را چنان دور مانم ز پای
✦
کزان پس به لشکر نیایدت رای

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: