#1
چو بگذشت یک چندگاه این چنین
✦
پس آگاهی آمد به دربان ازین
“When a short period of time passed in this manner, news of this reached the doorkeeper.”
#2
نهفته همه کارشان بازجست
✦
به ژرفی نگه کرد کار از نخست
“He thoroughly investigated their hidden affair, examining the matter deeply from its very start.”
#3
کسی کز گزافه سخن راندا
✦
درخت بلا را بجنباندا
“Whoever speaks foolishly without caution shakes the tree of calamity upon himself.”
#4
نگه کرد کو کیست و شهرش کجاست
✦
بدین آمدن سوی توران چراست
“He observed to see who the youth was, what his city was, and why he had come to the land of Turan.”
#5
بدانست و ترسان شد از جان خویش
✦
شتابید نزدیک درمان خویش
“When he realized the truth, he grew fearful for his life and hastened toward his own remedy.”
#6
جز آگاه کردن ندید ایچ رای
✦
دوان از پس پرده برداشت پای
“He saw no other recourse than to inform the king, and running swiftly, he stepped behind the royal curtain.”
#7
بیامد بر شاه ترکان بگفت
✦
که دختت ز ایران گزیده‌ست جفت
“He came before the king of the Turks and said: 'Your daughter has chosen a spouse from Iran!'”
#8
جهانجوی کرد از جهاندار یاد
✦
تو گفتی که بید است هنگام باد
“The world-conquering monarch remembered the Almighty God, trembling like a willow tree in the tempest.”
#9
به دست از مژه خون مژگان برفت
✦
برآشفت و این داستان باز گفت
“Blood flowed from his lashes onto his hands; he became furious and recounted this sorrowful tale:”
#10
که را از پس پرده دختر بود
✦
اگر تاج دارد بد اختر بود
“'Whoever harbors a daughter behind his curtain, even if he wears a crown, is ill-fated!”
#11
که را دختر آید به جای پسر
✦
به از گور داماد ناید به در
“Whoever is blessed with a daughter instead of a son, no better son-in-law than the grave can come forth for him!'”
#12
ز کار منیژه دلش خیره ماند
✦
قراخان سالار را پیش خواند
“His heart remained bewildered by Manijeh's deed; he summoned Qarakhan the commander to his presence.”
#13
بدو گفت ازین کار ناپاک زن
✦
هشیوار با من یکی رای زن
“He said to him: 'Concerning this unchaste woman's conduct, take counsel wisely with me.'”
#14
قراخان چنین داد پاسخ به شاه
✦
که در کار هشیارتر کن نگاه
“Qarakhan replied thus to the king: 'Look into this matter with greater care and wisdom.”
#15
اگر هست خود جای گفتار نیست
✦
ولیکن شنیدن چو دیدار نیست
“If it is true, it is not a place for talk; yet hearing is never the same as seeing.'”
#16
به گرسیوز آنگاه گفتش به درد
✦
پر از خون دل و دیده پر آب زرد
“He then spoke in grief to Garsivaz, his heart full of blood and his eyes filled with yellow tears:”
#17
زمانه چرا بندد این بند من
✦
غم شهر ایران و فرزند من
“'Why does Destiny bind me in such a trap—with grief over the realm of Iran and over my own child?'”
#18
برو با سواران هشیار سر
✦
نگه دار مر کاخ را بام و در
“'Go with wise and valiant horsemen; guard well the palace roof and gates.”
#19
نگر تا که بینی به کاخ اندرا
✦
ببند و کشانش بیار ایدرا
“See whom you find inside the palace; bind him and drag him here before me!'”
#20
چو گرسیوز آمد به نزدیک در
✦
از ایوان خروش آمد و نوش و خور
“When Garsivaz drew near the palace door, shouts of revelry, feast, and drinking echoed from the hall.”
#21
غریویدن چنگ و بانگ رباب
✦
برآمد ز ایوان افراسیاب
“The strumming of the harp and the sound of the lute echoed from the palace of Afrasiab's daughter.”
#22
سواران در و بام آن کاخ شاه
✦
گرفتند و هر سو ببستند راه
“The horsemen surrounded the door and roof of that royal pavilion, securing every exit.”
#23
چو گرسیوز آن کاخ در بسته دید
✦
می و غلغل نوش پیوسته دید
“When Garsivaz saw the palace doors bolted, yet heard continuous wine-drinking and joyful uproar,”
#24
سواران گرفتند گرد اندرش
✦
چو سالار شد سوی بسته درش
“The horsemen encircled the entire perimeter as the commander approached the locked gate.”
#25
بزد دست و برکند بندش ز جای
✦
بجست از میان در اندر سرای
“He struck out his hand, broke the lock from its place, and rushed through the doorway into the courtyard.”
#26
بیامد به نزدیک آن خانه زود
✦
کجا پیشگه مرد بیگانه بود
“He swiftly approached that inner room where the alien man sat in the high place.”
#27
ز در چون به بیژن برافگند چشم
✦
بچوشید خونش به رگ بر ز خشم
“When from the doorway his eyes fell upon Bijan, blood boiled in his veins out of sheer wrath.”
#28
در آن خانه سیصد پرستنده بود
✦
همه با رباب و نبید و سرود
“In that chamber were three hundred handmaidens, all with lutes, wine, and songs.”
#29
بپیچید بر خویشتن بیژنا
✦
که چون رزم سازم برهنه تنا
“Bijan writhed within himself, thinking: 'How can I do battle bereft of my armor?”
#30
نه شبرنگ با من نه رهوار بور
✦
همانا که برگشتم امروز هور
“Neither Shabrang nor my swift sorrel horse is with me; surely the sun of my fortune has turned today!”
#31
ز گیتی نبینم همی یار کس
✦
بجز ایزدم نیست فریادرس
“I see no friend for myself in the world; except for God, I have no succor!”
#32
کجا گیو و گودرز کشوادگان
✦
که سر داد باید همی رایگان
“Where are Giv and Goudarz, sons of Kashvad, now that my life must be given away for nothing?'”
#33
همیشه به یک ساق موزه درون
✦
یکی خنجری داشتی آبگون
“Inside one leg of his boot he had always carried a lustrous steel dagger.”
#34
بزد دست و خنجر کشید از نیام
✦
در خانه بگرفت و برگفت نام
“He reached out, drew the dagger from its sheath, gripped the doorway, and declared his name:”
#35
که من بیژنم پور کشوادگان
✦
سر پهلوانان و آزادگان
“'I am Bijan, son of the house of Kashvad, the leader of heroes and freeborn nobles!”
#36
ندرد کسی پوست بر من مگر
✦
همی سیری آید تنش را ز سر
“No one shall tear the skin from my flesh unless he is weary of his own head and life!”
#37
وگر خیزد اندر جهان رستخیز
✦
نبیند کسی پشتم اندر گریز
“Even if the Resurrection should arise in the world, no one shall ever see my back in flight!”
#38
تو دانی نیاکان و شاه مرا
✦
میان یلان پایگاه مرا
“You know well my ancestors and my king, and my lofty station among warriors.”
#39
وگر جنگ سازند مر جنگ را
✦
همیشه بشویم به خون چنگ را
“And if they seek war, I shall ever wash my hands in their blood!”
#40
ز تورانیان من بدین خنجرا
✦
ببرم فراوان سران را سرا
“With this blade I shall sever the heads of many chieftains among the Turanians!”
#41
گرم نزد سالار توران بری
✦
به خوبی برو داستان آوری
“If you carry me to the Lord of Turan, speak gracefully on my behalf to him;”
#42
تو خواهشگری کن مرا زو به خون
✦
سزد گر به نیکی بوی رهنمون
“Plead for my life before him; it is fitting for you to guide me toward goodness.'”
#43
نکرد ایچ گرسیوز آهنگ اوی
✦
چو دید آنچنان تیزی چنگ اوی
“Garsivaz made no move against him when he witnessed the sharpness of his fierce grasp.”
#44
بدانست کو راست گوید همی
✦
به خون ریختن دست شوید همی
“He knew that the youth spoke truly and would readily wash his hands in slaughter.”
#45
وفا کرد با او به سوگندها
✦
به خوبی بدادش بسی پندها
“He honored solemn oaths with him and offered him many gentle counsels.”
#46
به پیمان جدا کرد زو خنجرا
✦
به خوبی کشیدش به بند اندرا
“By a deceitful oath he disarmed him of his dagger, and with deft skill bound him fast in chains.”
#47
بیاورد بسته به کردار یوز
✦
چه سود از هنرها چو برگشت روز
“He brought him bound like a captured leopard; of what avail are all skills when fortune turns its face?”
#48
چنینست کردار این گوژپشت
✦
چو نرمی بسودی بیابی درشت
“Such is the manner of this crooked wheel of fate; when you touch it with gentleness, you receive only harshness.”
#49
چو آمد به نزدیک شاه اندرا
✦
گو دست بسته برهنه سرا
“When the hero entered before the king, bound of hand and bare of head...”
#50
برو آفرین کرد که‌ای شهریار
✦
گر از من کنی راستی خواستار
“He offered praises to him, saying: 'O Sovereign, if you seek truth and honesty from me,'”
#51
بگویم ترا سر به سر داستان
✦
چو گردی به گفتار همداستان
“'I shall unfold to you the story from end to end, if you will accord your ear and agree to my words.'”
#52
نه من به‌آزرو جستم این جشنگاه
✦
نبود اندرین کار کس را گناه
“'It was not out of desire that I sought this festive ground, nor does any guilt in this matter lie upon anyone.'”
#53
از ایران به جنگ گراز آمدم
✦
بدین جشن توران فراز آمدم
“'I came from Iran to wage war against the boars, and thus chanced upon this festival of Turan.'”
#54
ز بهر یکی باز گم بوده را
✦
برانداختم مهربان دوده را
“'For the sake of a lost falcon, I strayed away and left behind my loving companions.'”
#55
به زیر یکی سرو رفتم به خواب
✦
که تا سایه دارد مرا ز آفتاب
“'I went to sleep beneath a cypress tree, so that its shadow might shield me from the sun.'”
#56
پری دربیامد بگسترد پر
✦
مرا اندر آورد خفته به بر
“'A fairy appeared, spread her wings, and embraced me as I lay sleeping.'”
#57
از اسبم جدا کرد و شد تا به راه
✦
که آمد همی لشکر و دخت شاه
“'She took me away from my steed and set off on the road, just as the army and the king's daughter approached.'”
#58
سواران پراگنده بر گرد دشت
✦
چه مایه عماری به من برگذشت
“'Riders were scattered across the plain, and many a litter passed by me.'”
#59
یکی چتر هندی برآمد ز دور
✦
ز هر سو گرفته سواران تور
“'An Indian parasol appeared from afar, surrounded on all sides by the horsemen of Turan.'”
#60
یکی کرده از عود مهدی میان
✦
کشیده برو چادر پرنیان
“'A litter crafted of aloe-wood in its center, over which a curtain of fine silk was drawn.'”
#61
بدو اندرون خفته بت پیکری
✦
نهاده به بالین برش افسری
“'Within it slept an idol-like fair lady, with a crown resting beside her pillow.'”
#62
پری یک به یک ز اهرمن کرد یاد
✦
میان سواران درآمد چو باد
“'The fairy repeatedly invoked protection against Ahriman, and swept like the wind among the horsemen.'”
#63
مرا ناگهان در عماری نشاند
✦
بران خوب چهره فسونی بخواند
“'She suddenly placed me in the litter and cast an enchantment upon that fair-faced maiden.'”
#64
که تا اندر ایوان نیامد ز خواب
✦
نجنبید و من چشم کرده پر آب
“'So that she did not stir from sleep until we reached the palace, while my eyes were brimmed with tears.'”
#65
گناهی مرا اندرین بوده نیست
✦
منیژه بدین کار آلوده نیست
“'No sin of mine lies in this affair, nor is Manijeh tainted by this act.'”
#66
پری بی‌گمان بخت برگشته بود
✦
که بر من همی جادوی آزمود
“'That fairy was surely my own turned fortune, testing her magic upon me.'”
#67
چنین بد که گفتم کم و بیش نه
✦
مرا ایدر اکنون کس و خویش نه
“'Thus it happened as I told, neither more nor less; I have no kinsman or friend here now.'”
#68
چنین داد پاسخ پس افراسیاب
✦
که بخت بدت کرد بر تو شتاب
“Afrasiab then answered thus: 'Your evil fate has hastened your doom upon you.'”
#69
تو آنی کز ایران به تیغ و کمند
✦
همی رزم جستی به نام بلند
“'Are you not the one who from Iran sought battle with sword and lasso, striving for high renown?'”
#70
کنون چون زنان پیش من بسته دست
✦
همی خواب گویی به کردار مست
“'Now with bound hands before me like women, you speak of dreams like a drunken fool!'”
#71
به کار دروغ آزمودن همی
✦
بخواهی سر از من ربودن همی
“'By testing me with falsehoods, do you seek to save your head from my wrath?'”
#72
بدو گفت بیژن که ای شهریار
✦
سخن بشنو از من یکی هوشیار
“Bijan said to him: 'O Sovereign! Hear a word of wisdom from me.'”
#73
گرازان به دندان و شیران به چنگ
✦
توانند کردن به هر جای جنگ
“'Boars with their tusks and lions with their claws can wage battle wherever they stand.'”
#74
یلان هم به شمشیر و تیر و کمان
✦
توانند کوشید با بدگمان
“'Heroes too can strive with sword, arrow, and bow against any adversary.'”
#75
یکی دست بسته برهنه تنا
✦
یکی را ز پولاد پیراهنا
“'Here stands one with hands bound and bare body, against another clad in a shirt of steel armor!'”
#76
چگونه درَد شیر بی چنگ تیز
✦
اگر چند باشد دلش پر ستیز
“'How can a lion tear its prey without sharp claws, though its heart be filled with fierce fighting spirit?'”
#77
اگر شاه خواهد که بیند ز من
✦
دلیری نمودن بدین انجمن
“'If the king wishes to see valor displayed by me before this assembly,'”
#78
یکی اسب فرمای و گرزی گران
✦
ز ترکان گزین کن هزار از سران
“'Command a horse for me and a heavy mace, and choose a thousand chieftains from among the Turks!'”
#79
به آوردگه بر یکی زین هزار
✦
اگر زنده مانم به مردم مدار
“'If I leave even one of that thousand alive upon the battlefield, hold me no longer among men!'”
#80
ز بیژن چو این گفته بشنید چشم
✦
برو بر فگند و برآورد خشم
“When Afrasiab heard these words from Bijan, he cast a wrathful glance upon him and boiled over with fury.”
#81
بگرسیوز اندر یکی بنگرید
✦
کز ایران چه دیدیم و خواهیم دید
“He looked upon Garsivaz and said, "What have we seen, and what shall we yet see at the hands of Iran?"”
#82
نبینی که این بدکنش ریمنا
✦
فزونی سگالد همی بر منا
“"Do you not see how this deceitful villain of ill deeds seeks to lord it over me?"”
#83
بسنده نبودش همین بد که کرد
✦
همی رزم جوید به ننگ و نبرد
“"Was not the evil he committed enough, that he now seeks battle through shame and strife?"”
#84
ببر همچنین بند بر دست و پای
✦
هم اندر زمان زو بپرداز جای
“"Take him away thus bound in hands and feet, and clear this place of him at once!"”
#85
بفرمای داری زدن پیش در
✦
که باشد ز هر سو برو رهگذر
“"Order a gallows to be raised before the gate, where travelers pass from every side."”
#86
نگون بخت را زنده بر دار کن
✦
وزو نیز با من مگردان سخن
“"Hang this ill-fated wretch alive upon the gallows, and speak no more of him to me!"”
#87
بدان تا ز ایرانیان زین سپس
✦
نیارد به توران نگه کرد کس
“"So that henceforth, no one among the Iranians shall dare to cast a glance toward Turan."”
#88
کشیدندش از پیش افراسیاب
✦
دل از درد خسته دو دیده پر آب
“They dragged him away from Afrasiab’s presence, his heart wounded with pain, his eyes filled with tears.”
#89
چو آمد به در بیژن خسته دل
✦
ز خون مژه پای مانده به گل
“When grief-stricken Bijan reached the doorway, his feet sank as if in mud from the flood of his bloody tears.”
#90
همی گفت اگر بر سرم کردگار
✦
نوشته‌ست مردن به بد روزگار
“He kept saying, "If the Almighty Creator has decreed that I die in such wretched fortune,”
#91
ز دار و ز کشتن نترسم همی
✦
ز گردان ایران بترسم همی
“"I do not fear the gallows nor being slain; I only fear the judgment of Iran's brave knights,”
#92
که نامرد خواند مرا دشمنم
✦
ز ناخسته بر دار کرده تنم
“"Lest my enemy call me unmanly, seeing my uninjured body hanged upon the gallows.”
#93
به پیش نیاکان پهلو منش
✦
پس از مرگ بر من بود سرزنش
“"Before my heroic ancestors, even after death, reproach shall fall upon me!”
#94
روانم بماند هم ایدر به جای
✦
ز شرم پدر چون شوم باز جای
“"My soul would remain stranded here in shame; how could I ever return before my father's face?"”
#95
دریغا که شادان شود دشمنم
✦
چو بینند بر دار روشن تنم
“"Alas, that my enemies shall rejoice when they behold my noble body hanging upon the gibbet!”
#96
دریغا ز شاه و ز مردان نیو
✦
دریغا که دورم ز دیدار گیو
“"Alas for the Shah and for the brave warriors! Alas, that I am far removed from the sight of Giv!"”
#97
ایا باد بگذر به ایران زمین
✦
پیامی بر از من به شاهِ گزین
“"Oh wind, sweep over the land of Iran, and bear a message from me to the chosen Shah!”
#98
بگویش که بیژن به سختی دَرست
✦
چو آهو که در چنگ شیر نرست
“"Tell him that Bijan is in dire torment, like a gazelle trapped in the claws of a fierce male lion."”