🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

منوچهر

❖
27 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۰ - آزمون خرد زال با معماهای موبدان در دربار منوچهر
چون گفتگوهای پنهانی پایان یافت، منوچهر شاهنشاه ایران فرمان داد تا آنچه میان آنان گذشته است پوشیده ماند و راز دربار بیرون نرود. سپس شهریار ایران، زال سپیدموی را به حضور فراخواند تا فرزندگی، گوهر خرد و دانایی او را در آینه‌ی پرسش‌های دشوار بیازماید؛ چرا که پادشاهی نیازمند پهلوانانی است که نه تنها در رزم سرآمدند، بلکه در دانش و رازشناسی نیز روشنی‌بخش جهانند.

بیدار دلان و دانایان کشور به همراه موبدان نامدار در مجلس شاه گرد آمدند و زال زر بر فراز نشست. آنگاه یکی از موبدان تیزهوش و راه‌بین آغاز سخن کرد و نخستین معما را پیش کشید: «از دوازده سروِ سهی و شاداب بگو که بر شاخسار هر یک سی شاخه‌ی استوار رسته است و این شمار در زبان پارسی هرگز کاستی یا افزونی نمی‌پذیرد.»

هنوز پاسخ این راز برگشوده نشده بود که موبدی دیگر برخاست و گفت: «ای پهلوان سرافراز، از دو اسب گران‌مایه و تیزتاز سخن بگو که یکی چون دریای قیر تاریک است و دیگری چون بلور سپید درخشان؛ هر دو در شتابی همیشگی و پیگیرند، اما هرگز یکی به دیگری نمی‌رسد و از پس یکدیگر روانند.»

موبد سوم رشته‌ی معماها را پی گرفت: «سی سوار را تصور کن که بر درگاه شهریار می‌گذرند؛ چون آنان را بشماری یکی کاسته می‌شود، اما چون دگربار بنگری، همان سی سوار کامل بر جای خویشند.»

آنگاه موبد چهارم معما را به راز مرگ و فرجام آدمی کشانید: «از مرغزاری پرنیان‌گون و شاداب بگو که پر از سبزه و جویبار است، اما مردی مهیب با داسی بس بزرگ و تیز درمی‌رسد و گیاهان خشک و تر را بی‌هیچ تبعیض و درنگی درمی‌درود و لحظه‌ای از این کار دست نمی‌کشد.»

موبد پنجم پرده از راز جنبش آسمان‌ها برداشت: «دو سرو بلند را نگریستم که از میان دریایی خروشان چون نِی سر برکشیده‌اند. مرغی رازآمیز بر این دو درخت آشیان دارد؛ شب‌هنگام بر یکی می‌نشیند و بامدادان بر دیگری پر می‌کشد. چون از درختی بپرد، برگانش خشک و پژمرده گردد و چون بر دیگری فرود آید، بوی خوش مشک از آن برمی‌خیزد؛ از این رو یکی همواره سرسبز است و دیگری در سوگ و پژمردگی.»

در پایان، موبدی دیگر ژرف‌ترین معمای گیتی را مطرح ساخت: «بر چکاد کوهساری، شارستانی بس استوار و آبادان دیدم، اما مردم از آن شهر پرشکوه روی برتافته و در هامونی بیابانی، خارستانی را خانه ساخته‌اند. در آن خارستان قصرهایی سر به فلک کشیده بنا کردند و بنده و چاکر گرفتند و آن شارستانِ نخستین را به کلی از یاد بردند. ناگاه زمین‌لرزه‌ای سهمگین درمی‌رسد و همه‌ی بناها و دارایی‌هایشان در خاک پنهان می‌شود؛ آنگاه تیره بختان با نیازمندی و اندوه‌ماندگار، دگربار به سوی همان شارستان نخستین بازمی‌گردند.»

موبد دانا در پایان گفت: «اکنون ای زال، پرده از روی این رازها بردار و در برابر بزرگان سخن بگوی؛ که اگر این معماها را نگشایی و آشکار نسازی، تیره‌خاک را به مشک سارا بدل نخواهی ساخت.»
#1
چنین گفت پس شاه گردن فراز
✦
کزین هرچه گفتید دارید راز
#2
بخواند آن زمان زال را شهریار
✦
کزو خواست کردن سخن خواستار
#3
بدان تا بپرسند ازو چند چیز
✦
نهفته سخنهای دیرینه نیز
#4
نشستند بیدار دل بخردان
✦
همان زال با نامور موبدان
#5
بپرسید مر زال را موبدی
✦
ازین تیزهش راه‌بین بخردی
#6
که از ده و دو تای سرو سهی
✦
که رُسته‌ست شاداب با فرهی
#7
ازآن برزده هر یکی شاخ سی
✦
نگردد کم و بیش در پارسی
#8
دگر موبدی گفت کای سرفراز
✦
دو اسپ گرانمایه و تیزتاز
#9
یکی زان به کردار دریای قار
✦
یکی چون بلور سپید آبدار
#10
بجنبید و هر دو شتابنده‌اند
✦
همان یکدیگر را نیابنده‌اند
#11
سه‌دیگر چنین گفت کان سی سوار
✦
کجا بگذرانند بر شهریار
#12
یکی کم شود باز چون بشمری
✦
همان سی بود باز چون بنگری
#13
چهارم چنین گفت کان مرغزار
✦
که بینی پر از سبزه و جویبار
#14
یکی مرد با تیز داسی بزرگ
✦
سوی مرغزار اندر آید سترگ
#15
همی بدرود آن گیا خشک و تر
✦
نه بردارد او هیچ ازآن کار سر
#16
دگر گفت کان برکشیده دو سرو
✦
ز دریای با موج برسان غرو
#17
یکی مرغ دارد بریشان کنام
✦
نشیمش به شام آن بود این به بام
#18
ازین چون بپرد شود برگ خشک
✦
برآن بر نشیند دهد بوی مشک
#19
ازآن دو همیشه یکی آبدار
✦
یکی پژمریده شده سوگوار
#20
بپرسید دیگر که بر کوهسار
✦
یکی شارستان یافتم استوار
#21
خرامند مردم ازان شارستان
✦
گرفته به هامون یکی خارستان
#22
بناها کشیدند سر تا به ماه
✦
پرستنده گشتند و هم پیشگاه
#23
وزآن شارستان‌شان به دل نگذرد
✦
کس از یاد کردن سخن نشمرد
#24
یکی بومهین خیزد از ناگهان
✦
بر و بومشان پاک گردد نهان
#25
بدان شارستان‌شان نیاز آورد
✦
هم اندیشگان دراز آورد
#26
به پرده درست این سخنها بجوی
✦
به پیش ردان آشکارا بگوی
#27
گر این رازها آشکارا کنی
✦
ز خاک سیه مشک سارا کنی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: