#1
چو بشنید زو این سخن یزدگرد
✦
روان و خرد را برآورد گرد
“When Yazdegerd heard this speech from him, his spirit and intellect gathered bright counsel.”
#2
نگه کرد از آغاز فرجام را
✦
بدو داد پرمایه بهرام را
“He weighed the beginning and the end of all outcomes, and delivered the precious Bahram into his care.”
#3
بفرمود تا خلعتش ساختند
✦
سرش را به گردون برافراختند
“He ordered grand robes of honor to be fashioned for him, exalting his status unto the heavens.”
#4
تنش را به خلعت بیاراستند
✦
ز در اسپ شاه یمن خواستند
“They adorned his frame with royal vestments, and brought forth royal steeds from the King of Yemen's gates.”
#5
ز ایوان شاه جهان تا به دشت
✦
همی اشتر و اسپ و هودج گذشت
“From the hall of the King of the World to the open plain passed camels, horses, and covered litters.”
#6
پرستنده و دایهٔ بی‌شمار
✦
ز بازارگه تا در شهریار
“Countless servants and nursemaids lined the path from the bustling marketplace to the royal portal.”
#7
به بازار گه بسته آیین به راه
✦
ز دروازه تا پیش درگاه شاه
“The marketplace was decorated in grand festive order, stretching from the city gates to the palace court.”
#8
جو منذر بیامد به شهر یمن
✦
پذیره شدندش همه مرد و زن
“When Mondhir arrived in the city of Yemen, all men and women went forth to welcome him.”
#9
چو آمد به آرامگاه از نخست
✦
فراوان زنان نژادی بجست
“When he settled at his dwelling, he first sought out noble women of aristocratic lineage.”
#10
ز دهقان و تازی و پرمایگان
✦
توانگر گزیده گران سایگان
“From among Dehqans, Arabs, and esteemed nobles, wealthy and highly distinguished matrons.”
#11
ازین مهتران چار زن برگزید
✦
که آید هنر بر نژادش پدید
“From these noble clans he selected four women, so that virtue and dignity might manifest in the child's breed.”
#12
دو تازی دو دهقان ز تخم کیان
✦
ببستند مر دایگی را میان
“Two Arab women and two Dehqan ladies of Kayanid stock bound their waists to serve as nursemaids.”
#13
همی داشتندش چنین چار سال
✦
چو شد سیرشیر و بیاگند یال
“Thus they nurtured him for four full years, until he was satisfied with milk and his neck grew firm.”
#14
به دشواری از شیر کردند باز
✦
همی داشتندش به بر بر به ناز
“With difficulty they weaned him from milk, holding him tenderly close to their bosoms.”
#15
چو شد هفت ساله به منذر چه گفت
✦
که آن رای با مهتری بود جفت
“When he reached seven years of age, he spoke words to Mondhir that matched the judgment of greatness.”
#16
چنین گفت کای مهتر سرفراز
✦
ز من کودک شیرخواره مساز
“He said: 'O exalted leader, treat me no longer as a helpless suckling infant.'”
#17
به داننده فرهنگیانم سپار
✦
چو کارست بیکار خوارم مدار
“'Entrust me to learned teachers of culture; since there is work to be done, hold me not in idle disgrace.'”
#18
بدو گفت منذر که ای سرفراز
✦
به فرهنگ نوزت نیامد نیاز
“Mondhir said to him: 'O noble prince, the time for learning culture has not yet pressed upon thee.'”
#19
چو هنگام فرهنگ باشد ترا
✦
به دانایی آهنگ باشد ترا
“'When the season of culture arrives for thee, thy heart will naturally turn toward wisdom.'”
#20
به ایوان نمانم که بازی کنی
✦
به بازی همی سرفرازی کنی
“'I will not leave thee in the palace merely to play, though in play thou mightest seek thy pride.'”
#21
چنین پاسخ آورد بهرام باز
✦
که از من تو بیکار خوردی مساز
“Bahram replied to him once more: 'Do not render me an idle consumer of food.'”
#22
مرا هست دانش اگر سال نیست
✦
بسان گوانم بر و یال نیست
“'I possess capacity for knowledge though years I lack; though I have not yet the shoulders and chest of mighty heroes.'”
#23
ترا سال هست و خرد کمترست
✦
نهاد من از رای تو دیگرست
“'Thou hast years yet less insight; my inner nature is forged differently from thy judgment.'”
#24
ندانی که هرکس که هنگام جست
✦
ز کار آن گزیند که باید نخست
“'Knowest thou not that whoever seeks the right moment chooses first what must be done first?'”
#25
تو گر باز هنگام جویی همی
✦
دل از نیکویها بشویی همی
“'If thou forever awaitest the right moment later, thou shalt wash thy heart clean of all goodness.'”
#26
همه کار بی‌گاه و بی‌بر بود
✦
بهین از تن زندگان سر بود
“'All unseasonable deeds remain fruitless; the head is the finest crown upon the living body.'”
#27
هران چیز کان در خور پادشاست
✦
بیاموزیم تا بدانم سزاست
“'Whatever is fitting for a monarch let us learn, so that I may know what is worthy.'”
#28
سر راستی دانش ایزدیست
✦
خنک آنک بادانش و بخردیست
“'The crown of truth is divine wisdom; blessed is he who is possessed of knowledge and intellect.'”
#29
نگه کرد منذر بدو خیره ماند
✦
به زیر لبان نام یزدان بخواند
“Mondhir gazed upon him in astonishment, softly whispering the name of God beneath his breath.”
#30
فرستاد هم در زمان رهنمون
✦
سوی شورستان سرکشی بر هیون
“At once he dispatched guides on swift dromedaries toward the harsh desert region.”
#31
سه موبد نگه کرد فرهنگ جوی
✦
که در شورستان بودشان آب‌روی
“He sought out three sage Mobads devoted to knowledge, who possessed high honor in that realm.”
#32
یکی تا دبیری بیاموزدش
✦
دل از تیرگیها بیفروزدش
“One to teach him scribal arts and writing, to illuminate his heart from darkness.”
#33
دگر آنک دانستن باز و یوز
✦
بیاموزدش کان بود دلفروز
“The second to instruct him in the lore of falcons and hunting cheetahs, heart-delighting arts.”
#34
ودیگر که چوگان و تیر و کمان
✦
همان گردش رزم با بدگمان
“The third for polo, arrow, and bow, as well as the maneuvers of battle against malicious foes.”
#35
چپ و راست پیچان عنان داشتن
✦
به آوردگه باره برگاشتن
“To twist the reins left and right, and to wheel the war-horse smoothly across the battlefield.”
#36
چنین موبدان پیش منذر شدند
✦
ز هر دانشی داستانها زدند
“Such Mobads came before Mondhir and recounted tales of every branch of knowledge.”
#37
تن شاه زاده بدیشان سپرد
✦
فزاینده خود دانشی بود و گرد
“He committed the royal prince to their care; and the prince himself was an ever-growing well of wisdom and valor.”
#38
چنان گشت بهرام خسرونژاد
✦
که اندر هنر داد مردی بداد
“Bahram of royal line became so accomplished that he gave full justice to manhood in every skill.”
#39
هنر هرچ بگذشت بر گوش اوی
✦
به فرهنگ یازان شدی هوش اوی
“Whatever skill reached his ears, his keen intellect reached out to master it completely.”
#40
چو شد سال آن نامور بر سه شش
✦
دلاور گوی گشت خورشیدفش
“When the years of that famed prince reached three times six, he became a sun-like brave hero.”
#41
به موبد نبودش به چیزی نیاز
✦
به فرهنگ جویان و آن یوز و باز
“He had no further need of Mobad for anything—neither in lore, nor in falcons, nor in hunting beasts.”
#42
به آوردگه بر عنان تافتن
✦
برافگندن اسپ و هم تاختن
“Nor in turning reins upon the battleground, nor in spurring steeds and charging in combat.”
#43
به منذر چنین گفت کای پاک‌رای
✦
گسی کن هنرمند را باز جای
“He said to Mondhir: 'O pure-minded ruler, grant these accomplished sages leave to return to their homes.'”
#44
ازان هر یکی را بسی هدیه داد
✦
ز درگاه منذر برفتند شاد
“Mondhir bestowed magnificent gifts upon each of them, and they departed happily from his court.”
#45
وزان پس به منذر چنین گفت شاه
✦
که اسپان این نیزه‌داران بخواه
“Thereafter, the prince said to Mondhir: 'Summon the steeds of these spear-bearing horsemen.'”
#46
بگو تا بپیچند پیشم عنان
✦
به چشم اندر آرند نوک سنان
“Command them to rein in before me, and bring the tip of their spear straight into the eye of the target.”
#47
بهایی کنند آنچ آید خوشم
✦
درم پیش خواهم بریشان کشم
“Let them set a price on whatever pleases me, and I shall pour out coin before them.”
#48
چنین پاسخ آورد منذر بدوی
✦
که ای پر هنر خسرو نامجوی
“Munzir gave him answer thus: 'O accomplished monarch, seeker of fame!'”
#49
گله‌دار اسپان من پیش تست
✦
خداوند او هم به تن خویش تست
“'The master of my horse-herds is before thee, and their owner is himself thy devoted servant.'”
#50
گر از تازیان اسپ خواهی خرید
✦
مرا رنج و سختی چه باید کشید
“'If thou art to buy steeds from the Arab herds, why then must I endure pain and toil to serve thee?'”
#51
بدو گفت بهرام کای نیک‌نام
✦
به نیکیت بادا همه ساله کام
“Bahram said to him: 'O man of good name, may thy desires be crowned with goodness all year round!'”
#52
من اسپ آن گزینم که اندر نشیب
✦
بتازم نه بینم عنان از رکیب
“'I choose a steed such that when I gallop down a slope, I see no distance between rein and stirrup.'”
#53
چو با تگ چنان پایدارش کنم
✦
به نوروز با باد یارش کنم
“'When I render it so steadfast in its run, by Nowruz I shall make it a companion to the wind.'”
#54
وگر آزموده نباشد ستور
✦
نشاید به تندی برو کرد زور
“'And if a beast be untried and untested, one should not urge it impetuously with force.'”
#55
به نعمان بفرمود منذر که رو
✦
فسیله گزین از گله‌دار نو
“Munzir commanded Nu'man: 'Go, choose a fresh herd from the new keeper of steeds.'”
#56
همه دشت پیش سواران بگرد
✦
نگر تا کجا یابی اسپ نبرد
“'Search the entire plain before the riders, and see where thou canst find a charger fit for war.'”
#57
بشد تیز نعمان صد اسپ آورید
✦
ز اسپان جنگی بسی برگزید
“Nu'man swiftly went and brought a hundred horses, selecting many high-bred battle-steeds.”
#58
چو بهرام دید آن بیامد به دشت
✦
چپ و راست پیچید و چندی بگشت
“When Bahram saw them, he came into the plain, wheeling right and left, testing them at length.”
#59
هر اسپی که با باد همبر بدی
✦
همه زیر بهرام بی‌پر شدی
“Any horse that equaled the wind in swiftness would become wingless and spent beneath Bahram.”
#60
برین‌گونه تا برگزید اشقری
✦
یکی بادپایی گشاده‌بری
“Thus he searched until he selected a chestnut horse—a swift wind-runner with a broad chest.”
#61
هم از داغ دیگر کمیتی به رنگ
✦
تو گفتی ز دریا برآمد نهنگ
“Also from another breed he chose a bay steed of such color that thou wouldst say a crocodile had risen from the sea.”
#62
همی آتش افروخت از نعل اوی
✦
همی خون چکید از بر لعل اوی
“Fire sparkled from its horseshoe, and blood seemed to drip from its ruby coat.”
#63
بها داد منذر چو بود ارزشان
✦
که در بیشهٔ کوفه بد مرزشان
“Munzir paid their full price as suited their worth, for their breeding place was in the thickets of Kufa.”
#64
بپذرفت بهرام زو آن دو اسپ
✦
فروزنده بر سان آذر گشسپ
“Bahram accepted those two steeds from him, radiant as the holy fire of Azar Gushasp.”
#65
همی داشتش چون یکی تازه سیب
✦
که از باد ناید بروبر نهیب
“He cherished them like a fresh apple, ensuring no harsh wind might blow upon them.”
#66
به منذر چنین گفت روزی جوان
✦
که ای مرد باهنگ و روشن‌روان
“One day the youth said to Munzir: 'O man of grandeur and bright, enlightened soul!'”
#67
چنین بی‌بهانه همی داریم
✦
زمانی به تیمار نگذاریم
“'Thou maintainest me thus without flaw, leaving me not for a moment to grief or worry.'”
#68
همی هرک بینی تو اندر جهان
✦
دلی نیست اندر جهان بی‌نهان
“'Yet whomever thou seest in this world, there is no heart without a hidden yearning.'”
#69
ز اندوه باشد رخ مرد زرد
✦
به رامش فزاید تن زادمرد
“'Grief turns a man's face pale, while delight and ease nourish the body of the noble-born.'”
#70
برین‌بر یکی خوبی افزای پس
✦
که باشد ز هر درد فریادرس
“'Add now one further kindness to this, which may serve as a solace for every pain.'”
#71
اگر تاجدارست اگر پهلوان
✦
به زن گیرد آرام مرد جوان
“'Be he a monarch or a mighty hero, a young man finds true repose in a wife.'”
#72
همان زو بود دین یزدان به پای
✦
جوان را به نیکی بود رهنمای
“'Through her the divine faith of God is upheld, and she guides the youth to goodness.'”
#73
کنیزک بفرمای تا پنج و شش
✦
بیارند با زیب و خورشیدفش
“'Order five or six slave-maidens to be brought, adorned and sun-faced in beauty.'”
#74
مگر زان یکی دو گزین آیدم
✦
هم اندیشهٔ آفرین آیدم
“'Perchance one or two among them may win my heart, bringing thoughts of praise to my mind.'”
#75
مگر نیز فرزند بینم یکی
✦
که آرام دل باشدم اندکی
“'Perchance I may also behold a child of my own, who may bring some peace to my heart.'”
#76
جهاندار خشنود باشد ز من
✦
ستوده بمانم به هر انجمن
“'The Lord of the World shall be pleased with me, and I shall remain praised in every assembly.'”
#77
چو بشنید منذر ز خسرو سخن
✦
برو آفرین کرد مرد کهن
“When Munzir heard these words from the prince, the old man bestowed praise upon him.”
#78
بفرمود تا سعد گوینده تفت
✦
سوی کلبهٔ مرد نخاس رفت
“He commanded Sa'd, his eloquent herald, to go swiftly to the merchant of maidens.”
#79
بیاورد رومی کنیزک چهل
✦
همه از در کام و آرام دل
“He brought forty Roman maidens, all fit for desire and heart's tranquility.”
#80
دو بگزید بهرام زان گلرخان
✦
که در پوستشان عاج بود استخوان
“Bahram selected two from among those rose-cheeked beauties, whose bones beneath their skin were fair as ivory.”
#81
به بالا به کردار سرو سهی
✦
همه کام و زیبایی و فرهی
“In stature tall and straight like the cypress tree, / Embodied with desire, beauty, and noble majesty.”
#82
ازان دو ستاره یکی چنگ‌زن
✦
دگر لاله رخ چون سهیل یمن
“Of those two bright stars, one was a harpist skilled, / The other tulip-cheeked, like Yemen's Canopus filled.”
#83
به بالا چون سرو و به گیسو کمند
✦
بها داد منذر چو آمد پسند
“Cypress-tall in form, with tresses like a lasso's bend; / As they pleased the prince, Munthir paid their price to end.”
#84
بخندید بهرام و کرد آفرین
✦
رخش گشت همچون بدخشان نگین
“Bahram smiled with joy and uttered praise divine; / His visage glowed like Badakhshan's ruby fine.”