#1
به قیصر خزر بود نزدیکتر
✦
وزیشان بدش روز تاریکتر
“The realm of Khazar lay closer to Caesar, and from their menace, his days were turned to gloom.”
#2
به مرز خزر مهتر الیاس بود
✦
که پور جهاندار مهراس بود
“The chieftain of the Khazar border was Elyas, the valiant son of the world-conqueror Mehras.”
#3
به الیاس قیصر یکی نامه کرد
✦
تو گفتی که خون بر سر خامه کرد
“Caesar penned a letter to Elyas, writing with such fury it was as if his quill dripped with blood.”
#4
که چندین به افسوس خوردی خزر
✦
کنون روز آسایش آمد بسر
“"For too long have you treated Khazar with mockery; now your days of comfort are at an end.”
#5
اگر ساو و باژست و گنج گران
✦
گروگان ازان مرز چندی سران
“Either send tribute, taxes, abundant treasure, and noble hostages from your march,”
#6
وگرنه فرخ‌زاد چون پیل مست
✦
بیاید کند کشورت را چو دست
“Or Farrokhzad, like a drunken elephant, shall come and flatten your land like the palm of a hand."”
#7
چو الیاس بر خواند آن نامه را
✦
به زهر آب در زد سر خامه را
“When Elyas read that missive, he dipped the tip of his pen in bitterness and poison.”
#8
چنین داد پاسخ که چندین هنر
✦
نبودی به روم اندرون سربسر
“He replied: "Never was such greatness found in all the realm of Rum!”
#9
اگر من نخواهم همی باژ روم
✦
شما شاد باشید زان مرز و بوم
“If I choose not to demand tribute from Rum, you ought to rejoice for your land.”
#10
چنین دل گرفتید از یک سوار
✦
که نزد شما یافت او زینهار
“Have you grown so bold because of a single knight who sought refuge in your court?”
#11
چنان دان که او دام آهرمنست
✦
و گر کوه آهن همان یکتنست
“Know that he is a snare of Ahriman, even if he were a lone mountain of iron!”
#12
تو او را بدین جنگ رنجه مکن
✦
که من بین درازی نمانم سخن
“Do not send him to his doom in this battle, for I shall not lengthen my words further."”
#13
سخن چون به میرین و اهرن رسید
✦
ز الیاس و آن دام کو گسترید
“When news reached Mirin and Ahran of Elyas's reply and the snare he warned of,”
#14
فرستاد میرین به قیصر پیام
✦
که این اژدها نیست کاید به دام
“Mirin sent word to Caesar: "This champion is no mere dragon to be easily trapped,”
#15
نه گرگست کز چاره بیجان شود
✦
ز آلودن زهر پیچان شود
“Nor a wolf that can be slain by trickery or wridled by venom.”
#16
چو الیاس در جنگ خشم آورد
✦
جهانجوی را خون به چشم آورد
“When Elyas rouses his wrath in battle, he brings blood to the eyes of the world-conqueror.”
#17
نگه کن کنون کاین سرافراز مرد
✦
ازو چند پیچد به دشت نبرد
“Watch now how this proud man shall turn away from him on the field of battle!"”
#18
غمی گشت قیصر ز گفتارشان
✦
چو بشنید زان گونه بازارشان
“Caesar grew anxious upon hearing their talk, distressed by the nature of their words.”
#19
فرخ‌زاد را گفت پر مایه‌ای
✦
همی روم را همچو پیرایه‌ای
“He said to Farrokhzad: "O noble one, you are like an ornament unto the crown of Rum!”
#20
چنان دان که الیاس شیراوژن است
✦
چو اسپ افگند پیل رویین‌تن است
“Know that Elyas is a lion-slayer; when he unhorses a knight, he is an iron-bodied elephant.”
#21
اگر تاب داری به جنگش بگوی
✦
و گرنه مبر اندرین آب روی
“If you have the strength to battle him, say so; otherwise, do not jeopardize your honor.”
#22
اگر جنگ او را نداری تو پای
✦
بسازیم با او یکی خوب رای
“If you cannot stand against him in fight, let us devise a better plan.”
#23
به خوبی ز ره بازگردانمش
✦
سخن با هزینه برافشانمش
“I shall turn him back peacefully from our path, bestowing words accompanied by rich gifts."”
#24
بدو گفت گشتاسپ کین جست و جوی
✦
چرا باید و چیست این گفت و گوی
“Goshtasp said to him: "Why this probing, and what is the purpose of such talk?”
#25
چو من باره اندر جهانم به خاک
✦
ندارم ز مرز خزر هیچ باک
“While my charger gallops upon the earth, I harbor no fear of the realm of Khazar.”
#26
ولیکن نباید که روز نبرد
✦
ز میرین و اهرن بود یاد کرد
“However, on the day of battle, let there be no reliance upon Mirin and Ahran,”
#27
که ایشان به رزم اندر از دشمنی
✦
برآرند کژی و آهرمنی
“For in the heat of combat, out of enmity, they might show deceit and evil intent.”
#28
چو لشکر بیاید ز مرز خزر
✦
نگهبان من باش با یک پسر
“When the army arrives from the Khazar border, stand guard over me with just one son.”
#29
به نیروی پیروزگر یک خدای
✦
چو من با سپاه اندر آیم ز جای
“By the power of the one Victorious God, when I stride forth with the host,”
#30
نه الیاس مانم نه با او سپاه
✦
نه چندن بزرگی و تخت و کلاه
“I shall spare neither Elyas nor his army, nor leave him his greatness, throne, or crown.”
#31
کمربند گیرمش وز پشت زین
✦
به ابر اندر آرم زنم بر زمین
“I shall seize his belt, lift him from the back of his saddle into the clouds, and shatter him upon the earth!"”
#32
دگر روز چون بردمید آفتاب
✦
چو زرین سپر می‌نمود اندر آب
“On the next day, when the sun arose, shining upon the water like a shield of gold,”
#33
ز سوی خزر نای رویین بخاست
✦
همی گرد بر شد سوی چرخ راست
“From the direction of Khazar, brass trumpets blared, and dust rose straight to the heavens.”
#34
سرافراز قیصر به گشتاسپ گفت
✦
که اکنون جدا کن سپاه از نهفت
“Exalted Caesar said to Goshtasp: "Now bring forth the army from their concealment."”
#35
بگفت این و لشکر به بیرون کشید
✦
گوان و یلان را به هامون کشید
“Saying this, he marched the army out, leading champions and warriors into the plain.”
#36
همی گشت با گُرزهٔ گاوسار
✦
چو سرو بلند از بر کوهسار
“Goshtasp wheeled about with his ox-headed mace, standing tall like a high cypress above the mountains.”
#37
همی جست بر دشت جای نبرد
✦
ز هامون به ابر اندر آورد گرد
“He sought a place of battle upon the plain, casting dust from the steppes up to the clouds.”
#38
چو الیاس دید آن بر و یال اوی
✦
چنان گردش چنگ و گوپال اوی
“When Elyas beheld his chest and stature, and the fierce wielding of his arm and heavy mace,”
#39
سواری فرستاد نزدیک اوی
✦
که بفریبد ان رای تاریک اوی
“He dispatched a horseman to him to deceive his dark resolve.”
#40
بیامد بدو گفت کای سرفراز
✦
ز قیصر بدین گونه سر کم فراز
“The envoy came and said: "O exalted one, do not raise your head for Caesar in this manner!”
#41
کزین لشکر اکنون سوارش تویی
✦
بهارش تویی نامدارش تویی
“For you are the sole champion of this army—its springtime bloom and its renowned hero.”
#42
به یکسو گرای از میان دو صف
✦
چه داری چنین بر لب آورده کف
“Step aside from between the two ranks; why stand with foam upon your lips?”
#43
که الیاس شیر است روز نبرد
✦
پذیره درآید سبک‌تر ز گرد
“Elyas is a lion on the day of battle, swooping down swifter than the dust itself.”
#44
اگر هدیه خواهی ورا گنج هست
✦
مسای از پی چیز با رنج دست
“If you seek gifts, he possesses vast treasure; do not wear your hands with toil for nothing.”
#45
ز گیتی گزین کن یکی بهره‌ای
✦
تو باشی بران بهره در شهره‌ای
“Choose a portion of the world for yourself, that you may be renowned upon that realm.”
#46
همت یار باشم همت کهترم
✦
که هرگز ز پیمان تو نگذرم
“I shall be thy devoted companion and thy humble servant, and never shall I stray from thy covenant.”
#47
بدو گفت گشتاسپ کاین سرد گشت
✦
سخنها ز اندازه اندر گذشت
“Goshtasp said to him, 'These words have grown cold and futile, and this talk hath far exceeded all proper bounds.'”
#48
تو کردی بدین داوری دست پیش
✦
کنون بازگشتی ز گفتار خویش
“'Thou wert the one to step forward and start this dispute, yet now thou hast recanted thine own words.'”
#49
سخن گفتن اکنون نیاید به کار
✦
گه جنگ و آویزش کارزار
“'Words are of no use any longer; now is the hour of battle and the fierce clash of combat!'”
#50
فرستاده برگشت و آمد چو باد
✦
همی کرد پاسخ به الیاس یاد
“The envoy turned back and sped swift as the wind, reporting Goshtasp's stern answer unto Ilyas.”