🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۸ - بازگشت بیژن با کشتهٔ لهاک و فرشیدورد و خستهٔ گستهم، درمان او به مهرهٔ شاه
دربانان و دیده‌بانان سپاه ایران از فراز برج‌های دیده‌بانی بانگ برآوردند که گردی گران از سوی جاده پدیدار شده است. دیده‌بان گزارش داد که از دور سواری را می‌بیند که سه اسب به همراه دارد و بر دوتای آن‌ها دو کشته نگونسار بسته شده‌اند. نامداران و پهلوانان ایران با شگفتی چشم به راه دوختند تا ببینند کدام دلاور جرأت کرده از مرزهای توران بگذرد و بدین دشت کین درآید.

دیری نپایید که بیژن، پهلوان جوان و بی‌باک، با کمانی بر بازو کشیده، دمان و خروشان پدیدار شد. بر دو اسب، پیکرهای بی‌جان و پر از خاک و خونِ لهاک و فرشیدورد نگونسار افتاده بود و بر اسب سوم، گستهمِ دلاور، در میان آغوش قبایی ترکی، آغشته به درد و زخم‌های کاری افتاده بود. چون بیژن به پیشگاه کی‌خسرو رسید و تاج و تخت شهریاری را دید، به خاک افتاد و زمین را ببوسید. کی‌خسرو از دیدار او شادمان شد و جویای سرگذشت او در دشت نبرد گردید.

بیژن راز نبرد گستهم با لهاک و فرشیدورد را بازگفت و از تنِ پاره‌پاره و نیمه‌جانِ گستهم سخن راند؛ بدین آرزوی گستهم که تنها خواسته‌اش دیدن چهرهٔ شاهنشاه پیش از بدرود زندگی بوده است. کی‌خسرو دستور داد تا گستهم را به پیشگاهش آورند. چون چشم شاه بر پیکر بی‌رمق پهلوان افتاد، دلش لبریز از مهر و اندوه شد و اشک از دیدگانش فرو ریخت. گستهم چنان غرق در زخم‌های گران بود که پنداری رمقی در تنش نمانده بود؛ اما چون بوی مهر شهریار به مشامش رسید، دیدگان برگشود و اشکِ شوق و درد بر چهره جاری ساخت. بزرگان ایران نیز بر احوال او زار گریستند.

کی‌خسرو را دریغ آمد که چنین سپهسالارِ برجسته‌ای در خاک افتد. او مهره‌ای رازآمیز و شفاپخش بر بازو داشت—یادگاری بس گرانقدر که از پادشاهان کهن، هوشنگ، تهمورث و جمشید، سینه به سینه و نسل به نسل به او رسیده بود. شهریار مهره را از بازوی راست خویش گشود و بر بازوی گستهم بست و دست مبارک بر زخم‌های خونین او کشید. سپس پزشکانی نامدار از روم، هند، چین، یونان و سراسر ایران بر بالین پهلوان نشستند و فسون‌ها و داروهای گوناگون به کار بستند، و شاه خود به جایگاه نماز شتافت و روزها به راز و نیاز با جهان‌آفرین پرداخت.

دو هفته سپری شد و به نیروی ایزدی و کرامت مهرهٔ شاهی، سراسر رنج و رنجوری از تن گستهم بیرون رفت و سلامت خویش را بازیافت. چون گستهم سوار بر اسب به پیشگاه شاه درآمد، کی‌خسرو یزدان پاک را سپاس گفت و به ایرانیان یادآور شد که تنها پروردگار جاوید، فریادرس درماندگان است و اوست که مرده را زنده می‌گرداند.

پس شاهنشاه دست بیژنِ گیو را گرفت و او را به پاس وفاداری، دلاوری و مهرِ بی‌کرانش ستود. کی‌خسرو یک هفتهٔ دیگر در زیبد بپایید، به بخشش درم و دینار پرداخت و فرستادگان را به سراسر پهنهٔ ایران فرستاد تا سپاهیان را برای رزم بزرگِ نهایی آماده سازند.
#1
از آن پس خروش آمد از دیده‌گاه
✦
که گرد سواران برآمد ز راه
#2
سه اسب و دو کشته بر او بسته زار
✦
همی بینم از دور با یک سوار
#3
همه نامداران ایران سپاه
✦
نهادند چشم از شگفتی به راه
#4
که تا کیست از مرز توران زمین
✦
که یارد گذشتن بر این دشت کین
#5
هم اندر زمان بیژن آمد دمان
✦
به بازو به زه بر فگنده کمان
#6
بر اسبان چو لهاک و فرشیدورد
✦
فگنده نگونسار پر خون و گرد
#7
بر اسبی دگر بر پر از درد و غم
✦
به آغوش ترک اندرون گستهم
#8
چو بیژن به نزدیک خسرو رسید
✦
سر تاج و تخت بلندش بدید
#9
ببوسید و بر خاک بنهاد روی
✦
بشد شاد خسرو به دیدار اوی
#10
بپرسید و گفتش که ای شیر مرد
✦
کجا رفته بودی ز دشت نبرد
#11
ز گستهم بیژن سخن یاد کرد
✦
ز لهاک وز گرد فرشیدورد
#12
وز آن خسته و زاری گستهم
✦
ز جنگ سواران و از بیش و کم
#13
کنون آرزو گستهم را یکیست
✦
که آن کار بر شاه دشوار نیست
#14
به دیدار شاه آمدستش هوا
✦
وز آن پس اگر میرد او را روا
#15
بفرمود پس شاه آزرم جوی
✦
که بردند گستهم را پیش اوی
#16
چنان نیک دل شد از او شهریار
✦
که از گریه مژگانش آمد به بار
#17
چنان بد ز بس خستگی گستهم
✦
که گفتی همی برنیامدش دم
#18
یکی بوی مهر شهنشاه یافت
✦
بپیچید و دیده سوی او شتافت
#19
ببارید از دیدگان آب مهر
✦
سپهبد پر از آب و خون کرد چهر
#20
بزرگان بر او زار و گریان شدند
✦
چو بر آتش تیز بریان شدند
#21
دریغ آمد او را سپهبد به مرگ
✦
که سندان کین بد سرش زیر ترگ
#22
ز هوشنگ و طهمورث و جمشید
✦
یکی مهره بد خستگان را امید
#23
رسیده به میراث نزدیک شاه
✦
به بازوش بر داشتی سال و ماه
#24
چو مهر دلش گستهم را بخواست
✦
گشاد آن گرانمایه از دست راست
#25
ابر بازوی گستهم بر ببست
✦
بمالید بر خستگیهاش دست
#26
پزشکان که از روم و ز هند و چین
✦
چه از شهر یونان و ایران زمین
#27
به بالین گستهمشان بر نشاند
✦
ز هر گونه افسون بر او بر بخواند
#28
وز آنجا بیامد به جای نماز
✦
بسی با جهان آفرین گفت راز
#29
دو هفته برآمد بر آن خسته مرد
✦
سر آمد همه رنج و سختی و درد
#30
بر اسبش ببردند نزدیک شاه
✦
چو شاه اندر او کرد لختی نگاه
#31
به ایرانیان گفت کز کردگار
✦
بود هر کسی شاد و به روزگار
#32
ولیکن شگفت است این کار من
✦
بدین راستی بر شده یار من
#33
به پیروزی اندر غم گستهم
✦
نکرد این دل شادمان را دژم
#34
بخواند آن زمان بیژن گیو را
✦
بدو داد دست گو نیو را
#35
که تو نیک‌بختی و یزدان شناس
✦
مدار از تن خویش هرگز هراس
#36
همه مهر پروردگار است و بس
✦
ندانم به گیتی جز او هیچ کس
#37
که اوی است جاوید فریادرس
✦
به سختی نگیرد جز او دست کس
#38
اگر زنده گردد تن مرده مرد
✦
جهاندار گستهم را زنده کرد
#39
بدآنگه بدو گفت تیمار دار
✦
چو بیژن نبیند کس از روزگار
#40
کز او رنج بر مهر بگزیده‌ای
✦
ستایش بدین گونه بشنیده‌ای
#41
به زیبد ببد شاه یک هفته نیز
✦
درم داد و دینار و هر گونه چیز
#42
فرستاد هر سو فرستادگان
✦
به نزد بزرگان و آزادگان
#43
چو از جنگ پیران شدی بی‌نیاز
✦
یکی رزم کیخسرو اکنون بساز

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: