🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
54 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۵ - یافتن گستهم خسته در مرغزار، بستن زخم‌ها و بردن او با پیکر لهاک و فرشیدورد نزد شاه
تمام شب، گستهم پهلوان از شدت دردهای جانکاه بر خاک مرغزار می‌پیچید و چون ماری زخم‌خورده ناله می‌سراد. با دمیدن سپیده دم و روشن شدن جهان از فروغ خورشید، بیژن نگران و جویان بر گرد آن مرغزار می‌گشت تا نشانی ز یار گمگشته خویش بیابد. ناگهان از دوردست، اسب سمند گستهم پدیدار شد؛ باره‌ای بادپا و بی‌سوار که لگام گسیخته و زینش واژگون گشته بود، و رکاب و کمندش به خون سرخ رنگین شده بود. بیژن با دیدن آن اسب بی‌صاحب، هوش از سرش پرید و چون شیری ژیان خروش برداشت و در غم دوست مهربانش زاری کرد.

بیژن رد پای اسب را تا کنار چشمه‌ساری دنبال کرد و ناگهان گستهم را دید که با جوشن و کلاه‌خود خاک‌آلود و آغشته به خون، بر روی خاک افتاده است. بیژن شتابان از اسب شبرنگ خویش فرود آمد، گستهم را آغوش کشید و قبای رومی و ترگ را از سر و تن او برگرفت. با دیدن تن زرد و پرخون پهلوان، بیژن بر زخم‌های او صورت نهاد و های‌ها گریست. اما گستهم چشمان خسته برگشود و دم زد و گفت: «ای دوست نیک‌خواه، مرا درد و اندوه تو سخت‌تر از مرگ خویش است. خنجر چاره بردار و مرا تا زنده‌ام نزد شهریار برسان تا یک بار دیگر چهره کی‌خسرو را ببینم. یزدان به دست من دو دشمن کینه‌توز، یعنی لهاک و فرشیدورد را به خاک افکند؛ سرها و سلاحشان را بر زین برکش تا شاه بداند که من سر به خیره در باد نداده‌ام.»

بیژن با شنیدن سخنان گستهم، بر زخم‌های او نمد زین نهاد و جامه خویش را چاک زد تا تن او را ببندد. سپس بر فراز تپه‌ای رفت و چند سوار فراری تورانی را دید. چون برقی از فراز کوه سرازیر شد، دو تن را به تیغ گذراند و سومی را به کمند گرفت و امان داد تا در جابجایی پیکرها یاریش کند. بیژن سرها و پیکرهای لهاک و فرشیدورد را بر اسبانشان بست، و سپس گستهم نیمه‌جان را با نرمی فراوان بر زین نهاد و به دست سوار امان‌یافته سپرد تا او را محکم در آغوش گیرد. آنگاه، بیژن پر از اندوه و امید، شتابان به راه افتاد تا شاید پیکر نیمه‌جان گستهم را زنده به حضور کی‌خسرو برساند.
#1
همه شب بنالید تا روز پاک
✦
پر از درد چون مار پیچان به خاک
#2
چو گیتی ز خورشید شد روشنا
✦
بیامد بدان جایگه بیژنا
#3
همی گشت بر گرد آن مرغزار
✦
که یابد نشانی ز گم بوده یار
#4
پدید آمد از دور اسب سمند
✦
بدان مرغزار اندرون چون نوند
#5
چمان و چران چون پلنگان به کام
✦
نگون گشته زین و گسسته لگام
#6
همه آلت زین بر او بر نگون
✦
رکیب و کمند و جنا پر ز خون
#7
چو بیژن بدید آن از او رفت هوش
✦
برآورد چو شیر شرزه خروش
#8
همی گفت کای مهربان نیک‌یار
✦
کجایی فگنده در این مرغزار
#9
که پشتم شکستی و خستی دلم
✦
کنون جان شیرین ز تن بگسلم
#10
بشد بر پی اسب بر چشمه‌سار
✦
مر او را بدید اندر آن مرغزار
#11
همه جوشن و ترگ پر خاک و خون
✦
فتاده بدان خستگی سرنگون
#12
فروجست بیژن ز شبرنگ زود
✦
گرفتش به آغوش در تنگ زود
#13
برون کرد رومی قبا از برش
✦
برهنه شد از ترگ خسته سرش
#14
ز بس خون دویدن تنش بود زرد
✦
دلش پر ز تیمار و جان پر ز درد
#15
بر آن خستگیهاش بنهاد روی
✦
همی بود زاری کنان پیش اوی
#16
همی گفت کای نیک دل یار من
✦
تو رفتی و این بود پیکار من
#17
شتابم کنون بیش بایست کرد
✦
رسیدن بر تو به جای نبرد
#18
مگر بودمی گاه سختیت یار
✦
چو با اهرمن ساختی کارزار
#19
کنون کام دشمن همه راست کرد
✦
برآورد سر هرچ می‌خواست کرد
#20
بگفت این سخن بیژن و گستهم
✦
بجنبید و بر زد یکی تیز دم
#21
به بیژن چنین گفت کای نیک خواه
✦
مکن خویشتن پیش من در تباه
#22
مرا درد تو بتر از مرگ خویش
✦
بنه بر سر خسته بر ترگ خویش
#23
یکی چاره کن تا از این جایگاه
✦
توانی رسانیدنم نزد شاه
#24
مرا باد چندان همی روزگار
✦
که بینم یکی چهرهٔ شهریار
#25
از آن پس چو مرگ آیدم باک نیست
✦
مرا خود نهالی به جز خاک نیست
#26
نمرده است هرکس که با کام خویش
✦
بمیرد بیابد سرانجام خویش
#27
و دیگر دو بد خواه با ترس و باک
✦
که بر دست من کرد یزدان هلاک
#28
مگرشان به زین بر توانی کشید
✦
وگرنه سرانشان ز تن ها برید
#29
سلیح و سر نامبردارشان
✦
ببر تا بدانند پیکارشان
#30
کنی نزد شاه جهاندار یاد
✦
که من سر به خیره ندادم به باد
#31
بسودم به هر جای با بخت جنگ
✦
گهٔ نام جستن نمردم به ننگ
#32
به بیژن نمود آنگهی هر دو تور
✦
که بودند کشته فگنده به دور
#33
بگفت این و سستی گرفتش روان
✦
همی بود بیژن به سر بر نوان
#34
وز آن جایگه اسب او بیدرنگ
✦
بیاورد و بگشاد از باره تنگ
#35
نمد زین به زیر تن خفته مرد
✦
بیفگند و نالید چندی به درد
#36
همه دامن قرطه را کرد چاک
✦
ابر خستگیهاش بر بست پاک
#37
وز آن جایگه سوی بالا دوان
✦
بیامد ز غم تیره کرده روان
#38
سواران ترکان پراگنده دید
✦
که آمد ز راه بیابان پدید
#39
ز بالا چو برق اندر آمد به شیب
✦
دل از مردن گستهم با نهیب
#40
از آن بیم دیده سواران دو تن
✦
به شمشیر کم کرد زان انجمن
#41
ز فتراک بگشاد زان پس کمند
✦
ز ترکان یکی را به گردن فگند
#42
ز اسب اندر آورد و زنهار داد
✦
بدان کار با خویشتن یار داد
#43
وز آنجا بیامد به کردار گرد
✦
دمان سوی لهاک و فرشیدورد
#44
بدید آن سران سپه را نگون
✦
فگنده بر آن خاک غرقه به خون
#45
به سرشان بر اسبان جنگی به پای
✦
چراگاه سازید و جای چرای
#46
چو بیژن چنان دید کرد آفرین
✦
ابر گستهم کو سرآورد کین
#47
بفرمود تا ترک زنهار خواه
✦
به زین برکشید آن سران را ز راه
#48
ببستندشان دست و پای و میان
✦
کشیدند بر پشت زین کیان
#49
وز آنجا سوی گستهم تازیان
✦
بیامد به سان پلنگ ژیان
#50
فرود آمد از اسب و او را چو باد
✦
بی آزار نرم از بر زین نهاد
#51
بدان ترک فرمود تا برنشست
✦
به آغوش او اندر آورد دست
#52
سمند نوندش همی راند نرم
✦
بر او بر همی آفرین خواند گرم
#53
مگر زنده او را بر شهریار
✦
تواند رسانیدن از کارزار
#54
همی راند بیژن پر از درد و غم
✦
روانش پر از انده گستهم

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: