🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
69 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۷ - پیغام افراسیاب به پیران: سوگند کشتن کیخسرو، فرمان کشتار گودرز و زاری نهانی پیران
سپیده‌دمان، هنگامی که افراسیاب تاج کیانی خویش را بر سر نهاد، بار عام داد و فرستاده پیران را پذیرا شد. شاه توران فرمان داد تا فرستاده به سوی پهلوان پیلتن و فرمانده خردمند توران بازگردد و پیامی سرشار از غرور و خشم را به او ابلاغ کند. افراسیاب سخن خویش را با ستایش از خدمات دیرین پیران آغاز نمود؛ او را سپهسالاری بی‌همتا خواند که همواره جوشن رزم بر تن داشته و جان و گنج خویش را فدای پادشاهی توران کرده و مرزهای ایران را تا دل چین نوردیده است. اما افراسیاب خشمگینانه اندیشه گناهکاری در خرامیدن کی‌خسرو به ایران را زدود و اعلام کرد که خشم و کینه او نابخشودنی است و کی‌خسرو را هرگز نبیره خویش نخواهد شمرد.

شاه توران پیران را از دلسوزی و رنج کشیدن بر پرده دهر برحذر داشت و یادآور شد که روزگار نبرد، گاه آدمی را به اوج خورشید می‌رساند و گاه به خاک مذلت می‌افکند. او فریاد برآورد که درمان درد کینه تنها کشیدن تیغ انتقام است و نباید سر از کینه‌خواهی خون برادر فرپیوست. افراسیاب سوگند سهمگینی یاد کرد که پیش از آنکه کی‌خسرو بر او پیشدستی کند، لشکری گران را از رود جیحون خواهد گذرانید و چنان دماری از روزگار گودرز، طوس و کی‌خسرو برخواهد آورد که اثری از تاج و تخت ایرانیان بر جای نماند؛ سر کی‌خسرو را با خنجر برخواهد برید تا گیتی بر او بگوید.

سپس افراسیاب برای تقویت تورانیان در رزمگاه دوازده رخ، لشکری ده هزاری از سواران دلیر و شمشیرزن آراست و همراه فرستاده روانه ساخت تا جان تاریک پیران را روشنی بخشد. او به پیران فرمان داد که چون این لشکر از راه رسید، درنگ نکرده، کوهپایه دژ گودرز را به زیر سم اسبان بکوبد و بی هیچ رحم و مروتی ایرانیان را از دم تیغ بگذراند. فرستاده چون این پیام پرهیب را بشنید، خمیده همچون شاخ سمن به پیش پیران بازآمد و سخنان شاه را بازگفت. پیران ظاهراً به سپاه خویش دلداری داد، اما نهانی روانی پر از خون و دلی پر از درد داشت؛ چرا که می‌دید گردش چرخ گردون چسان کینه دو شاه و دو کشور را به اوج رسانده است.
#1
به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
✦
همانگه فرستاده را در گشاد
#2
بفرمود تا بازگردد به جای
✦
سوی نامور بندهٔ کدخدای
#3
چنین پاسخ آورد کو را بگوی
✦
که ای مهربان نیکدل راستگوی
#4
تو تا زادی از مادر پاکتن
✦
سرافراز بودی به هر انجمن
#5
ترا بیشتر نزد من دستگاه
✦
توی برتر از پهلوانان به جاه
#6
همیشه یکی جوشنی پیش من
✦
سپر کرده جان و فدی کرده تن
#7
همیدون به هر کار با گنج خویش
✦
گزیده ز بهر منی رنج خویش
#8
تو بردی ز چین تا به ایران سپاه
✦
تو کردی دل و بخت دشمن سیاه
#9
نبیند سپه چون تو سالار نیز
✦
نبندد کمر چون تو هشیار نیز
#10
ز تور و پشنگ ار دراید به مهر
✦
چو تو پهلوان نیز نارد سپهر
#11
نخست آنک گفتی من از انجمن
✦
گنهکار دارم همی خویشتن
#12
که کیخسرو آمد ز توران زمین
✦
به ایران و با ما بگسترد کین
#13
بدین من که شاهم نیازرده‌ام
✦
به دل هرگز این یاد ناورده‌ام
#14
نباید که باشی بدین تنگدل
✦
ز تیمار یابد ترا زنگ دل
#15
که آن بودنی بود از کردگار
✦
نیامد بدین بد کس آموزگار
#16
که کیخسرو از من نگیرد فروغ
✦
نبیره مخوانش که باشد دروغ
#17
نباشم همیدون من او را نیا
✦
نجویم همی ز این سخن کیمیا
#18
بدین کار او کس گنهکار نیست
✦
مرا با جهاندار پیکار نیست
#19
چنین بود و این بودنی کار بود
✦
مرا از تو در دل چه آزار بود
#20
و دیگر که گفتی ز کار سپاه
✦
ز گردیدن تیره خورشید و ماه
#21
همیشه چنینست کار نبرد
✦
ز هر سو همی گردد این تیره گرد
#22
گهی برکشد تا به خورشید سر
✦
گهی اندر آرد ز خورشید بر
#23
به یکسان نگردد سپهر بلند
✦
گهی شاد دارد گهی مستمند
#24
گهی با می و رود و رامشگران
✦
گهی با غم و گُرم و با اندهان
#25
تو دل را بدین درد خسته مدار
✦
روان را بدین کار بسته مدار
#26
سخن گفتن کشتگان گشت خواب
✦
ز کین برادر تو سر برمتاب
#27
دلی کو ز درد برادر شخود
✦
علاج پزشکان نداردش سود
#28
سه دیگر که گفتی که خسرو پگاه
✦
به جنگ اندر آید همی با سپاه
#29
مبیناد چشم کس آن روزگار
✦
که او پیشدستی نماید به کار
#30
که من خود بر آنم کز ایدر سپاه
✦
از آن سوی جیحون گذارم به راه
#31
نه گودرز مانم نه خسرو نه طوس
✦
نه گاه و نه تاج و نه بوق و نه کوس
#32
به ایران از آن گونه رانم سپاه
✦
کزان پس نبیند کسی تاج و گاه
#33
به کیخسرو این پس نمانم جهان
✦
به سر بر فرود آیمش ناگهان
#34
به خنجر از آن سان ببرم سرش
✦
که گرید بدو لشکر و کشورش
#35
مگر کآسمانی دگرگونه کار
✦
فراز آید از گردش روزگار
#36
ترا ای جهاندیدهٔ سرافراز
✦
نکردست یزدان به چیزی نیاز
#37
ز مردان وز گنج و نیروی دست
✦
همه ایزدی هرچ بایدت هست
#38
یکی نامور لشکری ده هزار
✦
دلیر و خردمند و گرد و سوار
#39
فرستادم اینک به نزدیک تو
✦
که روشن کند جان تاریک تو
#40
از ایرانیان ده وز اینها یکی
✦
به چشم یکی ده سوار اندکی
#41
چو لشکر به نزد تو آید مپای
✦
سر و تاج گودرز بگسل ز جای
#42
همان کوه کو کرده دارد حصار
✦
به اسبان جنگی ز پا اندر آر
#43
مکش دست از ایشان به خون ریختن
✦
تو پیروز باشی به آویختن
#44
ممان زنده ز ایشان به گیتی کسی
✦
که نزد تو آید از ایشان بسی
#45
فرستاده بشنید پیغام شاه
✦
بیامد بر پهلوان سپاه
#46
به پیش اندر آمد به سان شمن
✦
خمیده چو از بار شاخ سمن
#47
به پیران رسانید پیغام شاه
✦
وز آن نامداران جنگی سپاه
#48
چو بشنید پیران سپه را بخواند
✦
فرستاده چون این سخن باز راند
#49
سپه را سراسر همه داد دل
✦
که از غم بباشید آزاد دل
#50
نهانی روانش پر از درد بود
✦
پر از خون دل و بخت برگرد بود
#51
که از هر سوی لشکر شهریار
✦
همی کاسته دید در کارزار
#52
هم از شاه خسرو دلش بود تنگ
✦
بترسید کآید یکایک به جنگ
#53
به یزدان چنین گفت کای کردگار
✦
چه مایه شگفت اندر این روزگار
#54
که را برکشیدی تو افگنده نیست
✦
جز از تو جهاندار دارنده نیست
#55
به خسرو نگر تا جز از کردگار
✦
که دانست کآید یکی شهریار
#56
نگه کن بدین کار گردنده دهر
✦
مر آن را که از خویشتن کرد بهر
#57
برآرد گل تازه از خار خشک
✦
شود خاک با بخت بیدار مشک
#58
شگفتی‌تر آنک از پی آز مرد
✦
همیشه دل خویش دارد به درد
#59
میان نیا و نبیره دو شاه
✦
ندانم چرا باید این کینه‌گاه
#60
دو شاه و دو کشور چنین جنگجوی
✦
دو لشکر به روی اندر آورده روی
#61
چه گویی سرانجام این کارزار
✦
که را برکشد گردش روزگار
#62
پس آنگه به یزدان بنالید زار
✦
که ای روشن دادگر کردگار
#63
گر افراسیاب اندر این کینه‌گاه
✦
ابا نامداران توران سپاه
#64
بدین رزمگه کشته خواهد شدن
✦
سربخت ما گشته خواهد شدن
#65
چو کیخسرو آید ز ایران به کین
✦
بدو بازگردد سراسر زمین
#66
روا باشد ار خسته در جوشنم
✦
برآرد روان کردگار از تنم
#67
مبیناد هرگز جهانبین من
✦
گرفته کسی راه و آیین من
#68
که را گردش روز با کام نیست
✦
ورا زندگانی و مرگش یکیست
#69
وز آن پس ز ایران سپه کرنای
✦
برآمد دم بوق و هندی درای

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: