🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان دوازده رخ

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲ - بازگشت ننگین افراسیاب به خلخ، شورای جنگ و گسیل شیده به خوارزم و پیران به ایران
پس از آن رزمگاه شوم که جهان‌پهلوان رستم آسمان را بر دیدگان افراسیاب تار و سهمگین کرد، پادشاه توران با دلی سرشار از خشم و رنج، سر در گلیم ننگ پیچید و شتابان تا به شهر خلخ گریخت. کیان تورانی به خواری و خویشتن‌داری فرو افتاده بودند و شاه بی‌هیچ غروری سر خویش از دیدگان پنهان می‌داشت. چون به کاخ خویش درآمد، پردگیان و کاردانان بیدارِ دربار را گرد آورد؛ نبردآزمایانی چون پیرانِ هشیار، گرسیوزِ حیله‌گر، قراخان، گرسیون و شیدهٔ جوان و دلاور.

افراسیاب زبان به درد و گلایه گشود و گذشته‌های پرشکوه را یادآورد: «از روزگار منوچهر شاه تا به امروز، هرگز دست ایرانیان بدین درازی بر توران‌زمین نرسیده بود. من بر همه مهتران فرمان می‌راندم و کسی را یارای برتابیدن عنان در برابر من نبود. اما اکنون دلاورانِ ایران چندان گستاخ گشته‌اند که شبانه تا برِ دهلیز خانهٔ من شبیخون می‌زنند! پشه‌ها بر فیلان چیره گشته‌اند و آهوان به بالین شیر ژیان تاخته‌اند. اگر هم‌اکنون چاره‌ای نندیشیم و کین‌خواهی نکنیم، دود از نهاد کشور توران برخواهند آورد.»

بزرگان و موبدان توران، هم‌داستان با فرمانروای خویش، پیشنهاد کردند که سپاهی بیکران ساز کرده، از رود جیحون بگذرند و در آموی لشکری سهمگین برپا دارند؛ چرا که نبرد با گردانِ بی‌باکی چون رستم و گیو، تنها با کینه‌توزی و خشمی بی‌امان میسر است. افراسیاب از این رای برافروخت و شادمان گشت. نامه‌نگاران را خواند تا فرستادگانی شایسته به نزد فغفور چین و شاه ختن بفرستند و از هر گوشهٔ گیتی، لشکریان جنگجو گرد آورند.

در زمانی کوتاه، چنان درافزایش سپاهیان رخ داد که زمین چون دریای جوشان به جنبش درآمد و گرد سپاه، خورشید روشن را در پس چادر تاریکی نهان ساخت. افراسیاب سرِ بدره‌های کهن گشود—گنجینه‌هایی نهان که از زمان تور، پدر بر پسر راز نگه داشته بود. او بی‌دریغ دینار و گوهر افشاند تا سپاهیانش از هر نیازی بی‌نیاز گشتند. آن‌گاه پنجاه هزار گرد برگزیده به فرزند جوان و دلاورش، شیده سپرد و او را به پاسداری از مرز خوارزم گسیل داشت.

سپس پنجاه هزار جنگجوی آزموده از دلوران چین را به پیرانِ سپهسالار سپرد و او را فرمان داد تا بی‌درنگ رو به سوی شهر ایران نهد و هرگز سخن از آشتی نگوید: «کسی که آب و آتش را با هم گرد آورد، بر هر دو ستم کرده است! با تیغ تیز و کینهٔ سخت بجنگید.» پیرانِ کهنسال و شیدهٔ جوان، پوشیده در درع و کلاه‌خود زرین، با کوپال و تیغ‌های زهرآگین، همچون ابرهای غرندهٔ بهاری رو به سوی میدان نبرد نهادند تا بار دیگر آتش جنگ میان ایران و توران شعله‌ور گردد.
#1
دل شاه ترکان چنان کم شنود
✦
همیشه به رنج از پی آز بود
#2
از آن پس که برگشت زان رزمگاه
✦
که رستم بر او کرد گیتی سیاه
#3
بشد تازیان تا به خلخ رسید
✦
به ننگ از کیان شد سرش ناپدید
#4
به کاخ اندر آمد پر آزار دل
✦
ابا کاردانان هشیاردل
#5
چو پیران و گرسیوز رهنمون
✦
قراخان و چون شیده و گرسیون
#6
بر ایشان همه داستان برگشاد
✦
گذشته سخنها همه کرد یاد
#7
که تا برنهادم به شاهی کلاه
✦
مرا گشت خورشید و تابنده ماه
#8
مرا بود بر مهتران دسترس
✦
عنان مرا برنتابید کس
#9
ز هنگام رزم منوچهر باز
✦
نبد دست ایران به توران دراز
#10
شبیخون کند تا در خان من
✦
از ایران بیازند بر جان من
#11
دلاور شد آن مردم نادلیر
✦
گوزن اندر آمد به بالین شیر
#12
بر این کینه گر کار سازیم زود
✦
وگرنه برآرند زین مرز دود
#13
سزد گر کنون گرد این کشورم
✦
سراسر فرستادگان گسترم
#14
ز ترکان واز چین هزاران هزار
✦
کمربستگان از در کارزار
#15
بیاریم بر گرد ایران سپاه
✦
بسازیم هر سو یکی رزمگاه
#16
همه موبدان رای هشیار خویش
✦
نهادند با گفت سالار خویش
#17
که ما را ز جیحون بباید گذشت
✦
زدن کوس شاهی بر آن پهن دشت
#18
به آموی لشکرگهی ساختن
✦
شب و روز ناسودن از تاختن
#19
که آن جای جنگست و خون ریختن
✦
چه با گیو و با رستم آویختن
#20
سرافراز گردان گیرنده شهر
✦
همه تیغ کین آب داده به زهر
#21
چو افراسیاب آن سخنها شنود
✦
برافروخت از بخت و شادی نمود
#22
ابر پهلوانان و بر موبدان
✦
بکرد آفرینی به رسم ردان
#23
نویسندهٔ نامه را پیش خواند
✦
سخنهای بایسته چندی براند
#24
فرستادگان خواست از انجمن
✦
به نزدیک فغفور و شاه ختن
#25
فرستاد نامه به هر کشوری
✦
به هر نامداری و هر مهتری
#26
سپه خواست کاندیشهٔ جنگ داشت
✦
ز بیژن بدان گونه دل تنگ داشت
#27
دو هفته برآمد ز چین و ختن
✦
ز هر کشوری شد سپاه انجمن
#28
چو دریای جوشان زمین بردمید
✦
چنان شد که کس روز روشن ندید
#29
گله هرچ بودش ز اسبان یله
✦
به شهر اندر آورد یکسر گله
#30
همان گنجها کز گه تور باز
✦
پدر بر پسربر همی داشت راز
#31
سر بدره‌ها را گشادن گرفت
✦
شب و روز دینار دادن گرفت
#32
چو لشکر سراسر شد آراسته
✦
بدان بی‌نیازی شد از خواسته
#33
ز گردان گزین کرد پنجه هزار
✦
همه رزم‌جویان سازنده کار
#34
به شیده که بودش نبرده پسر
✦
ز گردان جنگی برآورده سر
#35
بدو گفت کین لشکر سرفراز
✦
سپردم ترا راه خوارزم ساز
#36
نگهبان آن مرز خوارزم باش
✦
همیشه کمربستهٔ رزم باش
#37
دگر پنجه از نامداران چین
✦
بفرمود تا کرد پیران گزین
#38
بدو گفت تا شهر ایران برو
✦
ممان رخت و مه تخت سالار نو
#39
در آشتی هیچ گونه مجوی
✦
سخن جز به جنگ و به کینه مگوی
#40
کسی کو برد آب و آتش بهم
✦
ابر هر دوان کرده باشد ستم
#41
دو پر مایه بیدار و دو پهلوان
✦
یکی پیر و باهوش و دیگر جوان
#42
برفتند با پند افراسیاب
✦
به آرام پیر و جوان بر شتاب
#43
ابا ترگ زرین و کوپال و تیغ
✦
خروشان به کردار غرنده میغ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: