🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان سیاوش

❖
175 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه
چون خبر فاجعه‌بار شهادت سیاوش پاک‌دامن به ایران‌زمین رسید، روزگار شاه و پهلوانان سیاه شد. سالار توران‌زمین، سیاوش بی‌گناه را همچون مرغی سر برید و خون پاکش را بر تشت زرین ریخت. با شهادت او گوهر خرمی از جهان رخت بربست؛ بلبل بر شاخسار سرو به زاری نالید، برگ گلنار در بیشه‌ها به زردی گرایید و ناله و شیون تمام کوهسارهای توران و ایران را فراگرفت بدون آنکه فریادرس یا دادخواهی در میان باشد.

چون کاووس‌شاه این پیام شوم را شنید، سر نامدارش از تاج و تخت نگون گشت. جامه شاهی بر تن بدرید، چهره به ناخن بشخود و از فراز تخت کیانی بر خاک تیره افتاد. پهلوانان بزرگ ایران همچون طوس، گودرز، گیو، شاپور، فرهاد و رهام، جامه‌های نیلگون و سیاه بر تن کردند و به جای کلاه‌خود شاهانه، خاک بر سر افشاندند. اشک از دیدگانشان چون رود خون جاری بود و نام سیاوش لحظه‌ای از زبانشان دور نمی‌شد.

آوازه این سوگ گران به نیمروز و دیار زابلستان رسید؛ بدانجا که جهان‌پهلوان رستم و پدر فرزانه‌اش زال زر بر تخت سناری نشسته بودند. چون خبر به رستم رسید، هوش از سرش پرید و از ناله زار او و زال زر، خروش از سراسر زابلستان برآمد. زال چهره به ناخن بخراشید و بر شاخ و یال خویش خاک ماتم ریخت. یک هفته تمام دیار نیمروز در ماتم و دژم سپری شد، اما بر روز هشتم، خروش شیپور جنگ برآمد. رستم دستان سپاهی بیکران از دلیران کشمیر و کابل گرد آورد و با دیدگانی پر از اشک و دلی لبریز از کینه افراسیاب، رو به سوی دربار کاووس نهاد.

چون پیلتن به نزدیکی شهر ایران رسید، جامه پهلوانی به سوگ سیاوش چاک زد و به دادار دارنده سوگند یاد کرد که تا زنده است تن بی‌سلیح ندارد، موی سر از خاک نشوید، کلاه‌خود و شمشیرش جام باده‌اش باشد و خم کمندش انیس بازویش. او با سری پرخاک و پایی غبارآلود به پیشگاه کاووس کی درآمد و با فریادی خشمگین سخن آغاز کرد: «ای شهریار بدخوی، تخم پلیدی که خود کاشتی اینک ببار نشست! مهر سودابه فتنه‌گر و نادانی خودت افسر خسروی را از سرت برداشت. کنون ببين که چگونه بر موج دریای خون نشسته ‌ای! از اندیشه خرد تو و خودسری‌ات، زیانی بس بزرگ به ایران‌زمین رسید. مردی که مهتر انجمن است، کفن بر او به از آن است که فرمان زن برد! سیاوش به گفتار زن فتنه‌گر به باد رفت؛ دریغ از آن قد و بالای خسروانی و رزم‌آوری بی‌نظیرش که دیگر روزگار مانند او را نخواهد دید!»

کاووس‌شاه خجل و شرمسار بر چهر پور تهمتن نگریست، دیدگان خونین و مهرِ سرشار رستم به سیاوش را دید و از شرم سخنی برای گفتن نیافت؛ تنها اشک گرم از دیدگانش فرو ریخت. رستم تهمتن شاه شرم‌زده را رها کرد و رو به سوی خان سودابه نهاد. بی‌پروا وارد پرده‌سرای او شد، زلفان سودابه را بگرفت و او را زاری‌کنان از تخت بزرگیش بر خاک کشید و پدیدار ساخت. سپس خنجر برکشید و به یک ضربت آن بانوی فتنه‌گر را به دو نیم ساخت و کاووس‌شاه حتی از جای خود نجنبید.

پس از پاک کردن زمین از وجود سودابه، رستم با دلی پر از خون و چهره‌ای زرد به دربار بازآمد. تمام ایران‌زمین یکپارچه به ماتم نشستند و گرد رستم انجمن کردند. یک هفته پهلوانان در پیشگاه دربار به خشم و سوگ نشستند و بر روز هشتم، نای رویین و کوس جنگی نواخته شد. گودرز، طوس، فرهاد، شیدوش، گرگین، گیو، بهرام، رهام، شاپور و فریبرز کاووس به همراه فرامرز پور رستم گرد آمدند تا زیر درفش کاویانی کین سیاوش را از توران‌زمین بازجویند.
#1
چو آگاهی آمد به کاووس شاه
✦
که شد روزگار سیاوش تباه
#2
به کردار مرغان سرش را ز تن
✦
جدا کرد سالار آن انجمن
#3
ابر بی‌گناهش به خنجر به زار
✦
بریدند سر زان تن شاهوار
#4
بنالد همی بلبل از شاخ سرو
✦
چو دراج زیر گلان با تذرو
#5
همه شهر توران پر از داغ و درد
✦
به بیشه درون برگ گلنار زرد
#6
گرفتند شیون به هر کوهسار
✦
نه فریادرس بود و نه خواستار
#7
چو این گفته بشنید کاووس شاه
✦
سر نامدارش نگون شد ز گاه
#8
بر و جامه بدرید و رخ را بکند
✦
به خاک اندر آمد ز تخت بلند
#9
برفتند با مویه ایرانیان
✦
بدان سوگ بسته به زاری میان
#10
همه دیده پرخون و رخساره زرد
✦
زبان از سیاوش پر از یادکرد
#11
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
✦
چو شاپور و فرهاد و رهام شیر
#12
همه جامه کرده کبود و سیاه
✦
همه خاک بر سر بجای کلاه
#13
پس آگاهی آمد سوی نیمروز
✦
به نزدیک سالار گیتی فروز
#14
که از شهر ایران برآمد خروش
✦
همی خاک تیره برآمد به جوش
#15
پراگند کاووس بر یال خاک
✦
همه جامهٔ خسروی کرد چاک
#16
تهمتن چو بشنید زو رفت هوش
✦
ز زابل به زاری برآمد خروش
#17
به چنگال رخساره بشخود زال
✦
همی ریخت خاک از بر شاخ و یال
#18
چو یک هفته با سوگ بود و دژم
✦
به هشتم برآمد ز شیپور دم
#19
سپاهی فراوان بر پیلتن
✦
ز کشمیر و کابل شدند انجمن
#20
به درگاه کاووس بنهاد روی
✦
دو دیده پر از آب و دل کینه جوی
#21
چو نزدیکی شهر ایران رسید
✦
همه جامهٔ پهلوی بردرید
#22
به دادار دارنده سوگند خورد
✦
که هرگز تنم بی‌سلیح نبرد
#23
نباشد بشویم سرم را ز خاک
✦
همه بر تن غم بود سوگناک
#24
کله ترگ و شمشیر جام منست
✦
به بازو خم خام دام منست
#25
چو آمد به نزدیک کاووس کی
✦
سرش بود پرخاک و پرخاک پی
#26
بدو گفت خوی بد ای شهریار
✦
پراگندی و تخمت آمد ببار
#27
ترا مهر سودابه و بدخوی
✦
ز سر برگرفت افسر خسروی
#28
کنون آشکارا ببینی همی
✦
که بر موج دریا نشینی همی
#29
از اندیشهٔ خرد و شاه سترگ
✦
بیامد به ما بر زیانی بزرگ
#30
کسی کاو بود مهتر انجمن
✦
کفن بهتر او را ز فرمان زن
#31
سیاوش به گفتار زن شد به باد
✦
خجسته زنی کاو ز مادر نزاد
#32
دریغ آن بر و برز و بالای او
✦
رکیب و خم خسرو آرای او
#33
دریغ آن گو نامبرده سوار
✦
که چون او نبیند دگر روزگار
#34
چو در بزم بودی بهاران بدی
✦
به رزم افسر نامداران بدی
#35
همی جنگ با چشم گریان کنم
✦
جهان چون دل خویش بریان کنم
#36
نگه کرد کاووس بر چهر او
✦
بدید اشک خونین و آن مهر او
#37
نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم
✦
فرو ریخت از دیدگان آب گرم
#38
تهمتن برفت از بر تخت اوی
✦
سوی خان سودابه بنهاد روی
#39
ز پرده به گیسوش بیرون کشید
✦
ز تخت بزرگیش در خون کشید
#40
به خنجر به دو نیم کردش به راه
✦
نجنبید بر جای کاووس شاه
#41
بیامد به درگاه با سوگ و درد
✦
پر از خون دل و دیده رخساره زرد
#42
همه شهر ایران به ماتم شدند
✦
پر از درد نزدیک رستم شدند
#43
چو یک هفته با سوگ و با آب چشم
✦
به درگاه بنشست پر درد و خشم
#44
به هشتم بزد نای رویین و کوس
✦
بیامد به درگاه گودرز و طوس
#45
چو فرهاد و شیدوش و گرگین و گیو
✦
چو بهرام و رهام و شاپور نیو
#46
فریبرز کاووس درنده شیر
✦
گرازه که بود اژدهای دلیر
#47
فرامرز رستم که بد پیش رو
✦
نگهبان هر مرز و سالار نو
#48
به گردان چنین گفت رستم که من
✦
برین کینه دادم دل و جان و تن
#49
که اندر جهان چون سیاوش سوار
✦
نبندد کمر نیز یک نامدار
#50
چنین کار یکسر مدارید خرد
✦
چنین کینه را خرد نتوان شمرد
#51
ز دلها همه ترس بیرون کنید
✦
زمین را ز خون رود جیحون کنید
#52
به یزدان که تا در جهان زنده‌ام
✦
به کین سیاوش دل آگنده‌ام
#53
بران تشت زرین کجا خون اوی
✦
فرو ریخت ناکاردیده گروی
#54
بمالید خواهم همی روی و چشم
✦
مگر بر دلم کم شود درد و خشم
#55
وگر همچنانم بود بسته چنگ
✦
نهاده به گردن درون پالهنگ
#56
به خاک اندرون خوار چون گوسفند
✦
کشندم دو بازو به خم کمند
#57
و گر نه من و گرز و شمشیر تیز
✦
برانگیزم اندر جهان رستخیز
#58
نبیند دو چشمم مگر گرد رزم
✦
حرامست بر من می و جام و بزم
#59
به درگاه هر پهلوانی که بود
✦
چو زان گونه آواز رستم شنود
#60
همه برگرفتند با او خروش
✦
تو گفتی که میدان برآمد به جوش
#61
ز میدان یکی بانگ برشد به ابر
✦
تو گفتی زمین شد به کام هژبر
#62
بزد مهره بر پشت پیلان به جام
✦
یلان بر کشیدند تیغ از نیام
#63
برآمد خروشیدن گاودم
✦
دم نای رویین و رویینه خم
#64
جهان پر شد از کین افراسیاب
✦
به دریا تو گفتی به جوش آمد آب
#65
نبد جای پوینده را بر زمین
✦
ز نیزه هوا ماند اندر کمین
#66
ستاره به جنگ اندر آمد نخست
✦
زمین و زمان دست خون را بشست
#67
ببستند گردان ایران میان
✦
به پیش اندرون اختر کاویان
#68
گزین کرد پس رستم زابلی
✦
ز گردان شمشیرزن کابلی
#69
ز ایران و از بیشهٔ نارون
✦
ده و دو هزار از یلان انجمن
#70
سپه را فرامرز بد پیش‌رو
✦
که فرزند گو بود و سالار نو
#71
همی رفت تا مرز توران رسید
✦
ز دشمن کسی را به ره بر ندید
#72
دران مرز شاه سپیجاب بود
✦
که با لشکر و گنج و با آب بود
#73
ورازاد بد نام آن پهلوان
✦
دلیر و سپه تاز و روشن روان
#74
سپه بود شمشیرزن سی هزار
✦
همه رزم جوی از در کارزار
#75
ورازاد از قلب لشکر برفت
✦
بیامد به نزد فرامرز تفت
#76
بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
✦
چرا کرده‌ای سوی این مرز روی
#77
سزد گر بگویی مرا نام خویش
✦
بجویی ازین کار فرجام خویش
#78
همانا به فرمان شاه آمدی
✦
گر از پهلوان سپاه آمدی
#79
چه داری ز افراسیاب آگهی
✦
ز اورنگ و ز تاج و تخت مهی
#80
نباید که بی‌نام بر دست من
✦
روانت برآید ز تاریک تن
#81
فرامرز گفت ای گو شوربخت
✦
منم بار آن خسروانی درخت
#82
که از نام او شیر پیچان شود
✦
چو خشم آورد پیل بیجان شود
#83
مرا با تو بدگوهر دیوزاد
✦
چرا کرد باید همی نام یاد
#84
گو پیلتن با سپاه از پس است
✦
که اندر جهان کینه خواه او بس است
#85
به کین سیاوش کمر بر میان
✦
ببست و بیامد چو شیر ژیان
#86
برآرد ازین مرز بی‌ارز دود
✦
هوا گرد او را نیارد بسود
#87
ورازاد بشنید گفتار او
✦
همی خوار دانست پیگار او
#88
به لشکر بفرمود کاندر دهید
✦
کمان‌ها سراسر به زه بر نهید
#89
رده بر کشید از دو رویه سپاه
✦
به سر بر نهادند ز آهن کلاه
#90
ز هر سو برآمد ز گردان خروش
✦
همی کر شد از نالهٔ کوس گوش
#91
چو آواز کوس آمد و کرنای
✦
فرامرز را دل برآمد ز جای
#92
به یک حمله اندر ز گردان هزار
✦
بیفگند و برگشت از کارزار
#93
دگر حمله کردش هزار و دویست
✦
ورازاد را گفت لشکر مه‌ایست
#94
که امروز بادافرَهِ ایزدیست
✦
مکافات بد را ز یزدان بدیست
#95
چنین لشکر گشن و چندین سوار
✦
سراسیمه شد از یکی نامدار
#96
همی شد فرامرز نیزه به دست
✦
ورازاد را راه یزدان ببست
#97
فرامرز جنگی چو او را بدید
✦
خروشی چو شیر ژیان برکشید
#98
برانگیخت از جای شبرنگ را
✦
بیفشرد بر نیزه بر چنگ را
#99
یکی نیزه زد بر کمربند او
✦
که بگسست زیر زره بند او
#100
چنان برگرفتش ز زین خدنگ
✦
که گفتی یک پشه دارد به چنگ
#101
بیفگند بر خاک و آمد فرود
✦
سیاووش را داد چندی درود
#102
سر نامور دور کرد از تنش
✦
پر از خون بیالود پیراهنش
#103
چنین گفت کاینت سر کین نخست
✦
پراگنده شد تخم پرخاش و رست
#104
همه بوم و بر آتش اندرفگند
✦
همی دود برشد به چرخ بلند
#105
یکی نامه بنوشت نزد پدر
✦
ز کار ورازاد پرخاشخر
#106
که چون برگشادم در کین و جنگ
✦
ورا برگرفتم ز زین پلنگ
#107
به کین سیاوش بریدم سرش
✦
برافروختم آتش از کشورش
#108
وزان سو نوندی بیامد به راه
✦
به نزدیک سالار توران سپاه
#109
که آمد به کین رستم پیلتن
✦
بزرگان ایران شدند انجمن
#110
ورازاد را سر بریدند زار
✦
برانگیخت از مرز توران دمار
#111
سپه را سراسر بهم بر زدند
✦
به بوم و به بر آتش اندر زدند
#112
چو بشنید افراسیاب این سخن
✦
غمی شد ز کردارهای کهن
#113
نماند ایچ بر دشت ز اسپان یله
✦
بیاورد چوپان به میدان گله
#114
در گنج گوپال و برگستوان
✦
همان نیزه و خنجر هندوان
#115
همان گنج دینار و در و گهر
✦
همان افسر و طوق زرین کمر
#116
ز دستور گنجور بستد کلید
✦
همه کاخ و میدان درم گسترید
#117
چو لشکر سراسر شد آراسته
✦
بریشان پراگنده شد خواسته
#118
بزد کوس رویین و هندی درای
✦
سواران سوی رزم کردند رای
#119
سپهدار از گنگ بیرون کشید
✦
سپه را ز تنگی به هامون کشید
#120
فرستاد و مر سرخه را پیش خواند
✦
ز رستم بسی داستانها براند
#121
بدو گفت شمشیرزن سی هزار
✦
ببر نامدار از در کارزار
#122
نگه دار جان از بد پور زال
✦
به رزمت نباشد جزو کس همال
#123
تو فرزندی و نیکخواه منی
✦
ستون سپاهی و ماه منی
#124
چو بیدار دل باشی و راه‌جوی
✦
که یارد نهادن بروی تو روی
#125
کنون پیش رو باش و بیدار باش
✦
سپه را ز دشمن نگهدار باش
#126
ز پیش پدر سرخه بیرون کشید
✦
درفش و سپه را به هامون کشید
#127
طلایه چو گرد سپه دید تفت
✦
بپیچید و سوی فرامرز رفت
#128
از ایران سپه برشد آوای کوس
✦
ز گرد سپه شد هوا آبنوس
#129
خروش سواران و گرد سپاه
✦
چو شب کرد گیتی نهان گشت ماه
#130
درخشیدن تیغ الماس گون
✦
سنانهای آهار داده به خون
#131
تو گفتی که برشد به گیتی بخار
✦
برافروختند آتش کارزار
#132
ز کشته فگنده به هر سو سران
✦
زمین کوه گشت از کران تا کران
#133
چو سرخه بران گونه پیگار دید
✦
درفش فرامرز سالار دید
#134
عنان را به بور سرافراز داد
✦
به نیزه درآمد کمان باز داد
#135
فرامرز بگذاشت قلب سپاه
✦
بر سرخه با نیزه شد کینه‌خواه
#136
یکی نیزه زد همچو آذرگشسپ
✦
ز کوهه ببردش سوی یال اسپ
#137
ز ترکان به یاری او آمدند
✦
پر از جنگ و پرخاشجو آمدند
#138
از آشوب ترکان و از رزم سخت
✦
فرامرز را نیزه شد لخت لخت
#139
بدانست سرخه که پایاب اوی
✦
ندارد غمی گشت و برگاشت روی
#140
پس اندر فرامرز با تیغ تیز
✦
همی تاخت و انگیخته رستخیز
#141
سواران ایران به کردار دیو
✦
دمان از پسش برکشیده غریو
#142
فرامرز چون سرخه را یافت چنگ
✦
بیازید زان سان که یازد پلنگ
#143
گرفتش کمربند و از پشت زین
✦
برآورد و زد ناگهان بر زمین
#144
پیاده به پیش اندر افگند خوار
✦
به لشکرگه آوردش از کارزار
#145
درفش تهمتن همانگه ز راه
✦
پدید آمد و گرد پیل و سپاه
#146
فرامرز پیش پدر شد چو گرد
✦
به پیروزی از روزگار نبرد
#147
به پیش اندرون سرخه را بسته دست
✦
بکرده ورازاد را یال پست
#148
همه غار و هامون پر از کشته بود
✦
سر دشمن از رزم برگشته بود
#149
سپاه آفرین خواند بر پهلوان
✦
بران نامبردار پور جوان
#150
تهمتن برو آفرین کرد نیز
✦
به درویش بخشید بسیار چیز
#151
یکی داستان زد برو پیلتن
✦
که هر کس که سر برکشد ز انجمن
#152
خرد باید و گوهر نامدار
✦
هنر یار و فرهنگش آموزگار
#153
چو این گوهران را بجا آورد
✦
دلاور شود پر و پا آورد
#154
از آتش نبینی جز افروختن
✦
جهانی چو پیش آیدش سوختن
#155
فرامرز نشگفت اگر سرکش است
✦
که پولاد را دل پر از آتش است
#156
چو آورد با سنگ خارا کند
✦
ز دل راز خویش آشکارا کند
#157
به سرخه نگه کرد پس پیلتن
✦
یکی سرو آزاده بد بر چمن
#158
برش چون بر شیر و رخ چون بهار
✦
ز مشک سیه کرده بر گل نگار
#159
بفرمود پس تا برندش به دشت
✦
ابا خنجر و روزبانان و تشت
#160
ببندند دستش به خم کمند
✦
بخوابند بر خاک چون گوسفند
#161
بسان سیاوش سرش را ز تن
✦
ببرند و کرگس بپوشد کفن
#162
چو بشنید طوس سپهبد برفت
✦
به خون ریختن روی بنهاد تفت
#163
بدو سرخه گفت ای سرافراز شاه
✦
چه ریزی همی خون من بی‌گناه
#164
سیاوش مرا بود هم سال و دوست
✦
روانم پر از درد و اندوه اوست
#165
مرا دیده پرآب بد روز و شب
✦
همیشه به نفرین گشاده دو لب
#166
بران کس که آن تشت و خنجر گرفت
✦
بران کس که آن شاه را سرگرفت
#167
دل طوس بخشایش آورد سخت
✦
بران نامبردار برگشته بخت
#168
بر رستم آمد بگفت این سخن
✦
که پور سپهدار افگند بن
#169
چنین گفت رستم که گر شهریار
✦
چنان خسته‌دل شاید و سوگوار
#170
همیشه دل و جان افراسیاب
✦
پر از درد باد و دو دیده پرآب
#171
همان تشت و خنجر زواره ببرد
✦
بدان روزبانان لشکر سپرد
#172
سرش را به خنجر ببرید زار
✦
زمانی خروشید و برگشت کار
#173
بریده سر و تنش بر دار کرد
✦
دو پایش زبر سر نگونسار کرد
#174
بران کشته از کین برافشاند خاک
✦
تنش را به خنجر بکردند چاک
#175
جهانا چه خواهی ز پروردگان
✦
چه پروردگان داغ دل بردگان

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: