🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان سیاوش

❖
159 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۷ - آمدن گرسیوز با خواستهٔ آشتی، گروگان و بازگشت افراسیاب، و خشم کاووس و گسیل طوس
گرسیوز، برادر افراسیاب، با گنجینه‌ای بی‌کران از درم، دینار، گوهرهای گران‌بها، اسبان تازی و غلامان زرین‌کمر به جانب شهر بلخ تاخت. او در کرانه رود جیحون فرستاده‌ای پیش‌رو گسیل داشت تا ورود خویش را به گوش شاهزاده سیاوش و جهان‌پهلوان رستم برساند. چون گرسیوز به بارگاه بلخ درآمد، سیاوش او را با حرمت و لبخند پذیرا شد و بر پای خاست. گرسیوز از دور بر خاک افتاد و گنجینهٔ بی‌شمار افراسیاب را پیشکش کرد. رستم و سیاوش گرسیوز را یک هفته به بزم و خوانی آراسته میهمان کردند تا درباره این پیشنهاد صلح رای زنند.

شب‌هنگام، سیاوش و رستم در خلوت به سگالش نشستند. رستم که به شتاب افراسیاب بدگمان بود، پیشنهاد داد تا آزمایشی سخت پیش پای شاه توران بگذارند: فرستادن صد تن از نزدیک‌ترین خویشان و نامداران توران به عنوان گروگان، و تخلیه کامل شهرهای تسخیرشدهٔ ایران همچون سغد، سمرقند، چاچ و سپیجاب. بامدادان، سیاوش این شرایط را به گرسیوز ابلاغ کرد. گرسیوز پیک بادپایی را به نزد افراسیاب فرستاد. افراسیاب که هنوز از هراس خواب مرگبار خویش می‌لرزید، با وجود اندوه فراوان از جدایی خویشاوندانش، صد تن از بزرگان توران را به همراه خلعتهای گران‌بها به عنوان گروگان فرستاد و خود با تمامی سپاهش به سوی شهر گنگ عقب‌نشینی کرد.

با برآورده شدن تمام شروط، سیاوش به گرسیوز پاداش فراوان داد و او را روانه ساخت. سپس رستم خود راهی بارگاه کاووس‌شاه شد تا بشارت پایان جنگ و آزادی مرزهای ایران را به شهریار برساند. اما کاووس‌شاه با شنیدن خبر پیمان صلح، برافروخت و سیمایش همچون قیر تیره گشت. او سیاوش و رستم را متهم کرد که فریفتهٔ ثروت تورانیان شده و از کارزار گریخته‌اند. کاووس فرمان داد تا گروگان‌ها در بند کشیده شوند و خواستهٔ توران به آتش کشیده شود.

رستم دلاورانه در برابر شاه ایستاد و او را از پیمان‌شکنی و ننگ برحذر داشت و یادآور شد که سیاوش هرگز سوگند خویش را نخواهد شکست. اما کاووس، خشمگین‌تر از پیش، رستم را متهم ساخت که دل سیاوش را از نبرد سست کرده است. شاه به رستم فرمان داد تا در کاخ بماند و سپهسالاری لشکر را به طوس سپرد تا برای آمیختن دوباره جهان به خون و آتش گام در راه نبرد نهد. رستم با دلی پرخشم و چهره‌ای آژنگ‌خورده از بارگاه شاه بیرون رفت و طوس بوق و کوس جنگ را به صدا درآورد.
#1
بیاورد گرسیوز آن خواسته
✦
که روی زمین زو شد آراسته
#2
دمان تا لب رود جیحون رسید
✦
ز گردان فرستاده‌ای برگزید
#3
بدان تا رساند به شاه آگهی
✦
که گرسیوز آمد بدان فرهی
#4
به کشتی به یکروز بگذاشت آب
✦
بیامد سوی بلخ دل پر شتاب
#5
فرستاده آمد به درگاه شاه
✦
بگفتند گرسیوز آمد به راه
#6
سیاوش گو پیلتن را بخواند
✦
وزین داستان چند گونه براند
#7
چو گرسیوز آمد به درگاه شاه
✦
بفرمود تا برگشادند راه
#8
سیاووش ورا دید بر پای خاست
✦
بخندید و بسیار پوزش بخواست
#9
ببوسید گرسیوز از دور خاک
✦
رخش پر ز شرم و دلش پر ز باک
#10
سیاووش بنشاندش زیر تخت
✦
از افراسیابش بپرسید سخت
#11
چو بنشست گرسیوز از گاه نو
✦
بدید آن سر وافسر شاه نو
#12
به رستم چنین گفت کافراسیاب
✦
چو از تو خبر یافت اندر شتاب
#13
یکی یادگاری به نزدیک شاه
✦
فرستاد با من کنون در به راه
#14
بفرمود تا پرده برداشتند
✦
به چشم سیاووش بگذاشتند
#15
ز دروازهٔ شهر تا بارگاه
✦
درم بود و اسپ و غلام و کلاه
#16
کس اندازه نشناخت آنرا که چند
✦
ز دینار وَز تاج و تخت بلند
#17
غلامان همه با کلاه و کمر
✦
پرستنده با یاره و طوق زر
#18
پسند آمدش سخت بگشاد روی
✦
نگه کرد و بشنید پیغام اوی
#19
تهمتن بدو گفت یک هفته شاد
✦
همی باش تا پاسخ آریم یاد
#20
بدین خواهش اندیشه باید بسی
✦
همان نیز پرسیدن از هر کسی
#21
چو بشنید گرسیوز پیش بین
✦
زمین را ببوسید و کرد آفرین
#22
یکی خانه او را بیاراستند
✦
به دیبا و خوالیگران خواستند
#23
نشستند بیدار هر دو به هم
✦
سگالش گرفتند بر بیش و کم
#24
ازان کار شد پیلتن بدگمان
✦
کزان گونه گرسیوز آمد دمان
#25
طلایه ز هر سو برون تاختند
✦
چنان چون ببایست برساختند
#26
سیاوش ز رستم بپرسید و گفت
✦
که این راز بیرون کنید از نهفت
#27
که این آشتی جستن از بهر چیست
✦
نگه کن که تریاک این زهر چیست
#28
ز پیوستهٔ خون به نزدیک اوی
✦
ببین تا کدامند صد نامجوی
#29
گروگان فرستد به نزدیک ما
✦
کند روشن این رای تاریک ما
#30
نباید که از ما غمی شد ز بیم
✦
همی طبل سازد به زیر گلیم
#31
چو این کرده باشیم نزدیک شاه
✦
فرستاده باید یکی نیک‌خواه
#32
برد زین سخن نزد او آگهی
✦
مگر مغز گرداند از کین تهی
#33
چنین گفت رستم که اینست رای
✦
جزین روی پیمان نیاید بجای
#34
به شبگیر گرسیوز آمد بدر
✦
چنان چون بود با کلاه و کمر
#35
بیامد به پیش سیاوش زمین
✦
ببوسید و بر شاه کرد آفرین
#36
سیاوش بدو گفت کز کار تو
✦
پراندیشه بودم ز گفتار تو
#37
کنون رای یکسر بران شد درست
✦
که از کینه دل را بخواهیم شست
#38
تو پاسخ فرستی به افراسیاب
✦
که از کین اگر شد سرت پر شتاب
#39
کسی کاو ببیند سرانجام بد
✦
ز کردار بد بازگشتش سزد
#40
دلی کز خرد گردد آراسته
✦
یکی گنج گردد پر از خواسته
#41
اگر زیر نوش اندرون زهر نیست
✦
دلت را ز رنج و زیان بهر نیست
#42
چو پیمان همی کرد خواهی درست
✦
که آزار و کینه نخواهیم جست
#43
ز گردان که رستم بداند همی
✦
کجا نامشان بر تو خواند همی
#44
بر من فرستی به رسم نوا
✦
که باشد به گفتار تو بر گوا
#45
و دیگر ز ایران زمین هرچ هست
✦
که آن شهرها را تو داری به دست
#46
بپردازی و خود به توران شوی
✦
زمانی ز جنگ و ز کین بغنوی
#47
نباشد جز از راستی در میان
✦
به کینه نبندم کمر بر میان
#48
فرستم یکی نامه نزدیک شاه
✦
مگر با آشتی باز خواند سپاه
#49
برافگند گرسیوز اندر زمان
✦
فرستاده‌ای چون هژبر دمان
#50
بدو گفت خیره منه سر به خواب
✦
برو تازیان نزد افراسیاب
#51
بگویش که من تیز بشتافتم
✦
همی هرچ جستم همه یافتم
#52
گروگان همی خواهد از شهریار
✦
چو خواهی که برگردد از کارزار
#53
فرستاده آمد بدادش پیام
✦
ز شاه و ز گرسیوز نیک‌نام
#54
چو گفت فرستاده بشنید شاه
✦
فراوان بپیچید و گم کرد راه
#55
همی گفت صد تن ز خویشان من
✦
گر ایدونک کم گردد از انجمن
#56
شکست اندر آید بدین بارگاه
✦
نماند بر من کسی نیک‌خواه
#57
وگر گویم از من گروگان مجوی
✦
دروغ آیدش سر به سر گفت و گوی
#58
فرستاد باید بر او نوا
✦
اگر بی گروگان ندارد روا
#59
بران سان که رستم همی نام برد
✦
ز خویشان نزدیک صد بر شمرد
#60
بر شاه ایران فرستادشان
✦
بسی خلعت و نیکوی دادشان
#61
بفرمود تا کوس با کره‌نای
✦
زدند و فروهشت پرده‌سرای
#62
به خارا و سغد و سمرقند و چاچ
✦
سپیجاب و آن کشور و تخت عاج
#63
تهی کرد و شد با سپه سوی گنگ
✦
بهانه نجست و فریب و درنگ
#64
چو از رفتنش رستم آگاه شد
✦
روانش ز اندیشه کوتاه شد
#65
به نزد سیاوش بیامد چو گرد
✦
شنیده سخنها همه یاد کرد
#66
بدو گفت چون کارها گشت راست
✦
چو گرسیوز ار بازگردد رواست
#67
بفرمود تا خلعت آراستند
✦
سلیح و کلاه و کمر خواستند
#68
یکی اسپ تازی به زرین ستام
✦
یکی تیغ هندی به زرین نیام
#69
چو گرسیوز آن خلعت شاه دید
✦
تو گفتی مگر بر زمین ماه دید
#70
بشد با زبانی پر از آفرین
✦
تو گفتی مگر بر نوردد زمین
#71
سیاوش نشست از بر تخت عاج
✦
بیاویخته بر سر عاج تاج
#72
همی رای زد با یکی چرب‌گوی
✦
کسی کاو سخن را دهد رنگ و بوی
#73
ز لشکر همی جست گردی سوار
✦
که با او بسازد دم شهریار
#74
چنین گفت با او گو پیلتن
✦
کزین در که یارد گشادن سخن
#75
همانست کاووس کز پیش بود
✦
ز تندی نکاهد نخواهد فزود
#76
مگر من شوم نزد شاه جهان
✦
کنم آشکارا برو بر نهان
#77
ببرم زمین گر تو فرمان دهی
✦
ز رفتن نبینم همی جز بهی
#78
سیاوش ز گفتار او شاد شد
✦
حدیث فرستادگان باد شد
#79
سپهدار بنشست و رستم به هم
✦
سخن راند هرگونه از بیش و کم
#80
بفرمود تا رفت پیشش دبیر
✦
نوشتن یکی نامه‌ای بر حریر
#81
نخست آفرین کرد بر دادگر
✦
کزو دید نیروی و فر و هنر
#82
خداوند هوش و زمان و مکان
✦
خرد پروراند همی با روان
#83
گذر نیست کس را ز فرمان او
✦
کسی کاو بگردد ز پیمان او
#84
ز گیتی نبیند مگر کاستی
✦
بدو باشد افزونی و راستی
#85
ازو باد بر شهریار آفرین
✦
جهاندار وز نامداران گزین
#86
رسیده به هر نیک و بد رای او
✦
ستودن خرد گشته بالای او
#87
رسیدم به بلخ و به خرم بهار
✦
همه شادمان بودم از روزگار
#88
ز من چون خبر یافت افراسیاب
✦
سیه شد به چشم اندرش آفتاب
#89
بدانست کش کار دشوار گشت
✦
جهان تیره شد بخت او خوار گشت
#90
بیامد برادرش با خواسته
✦
بسی خوبرویان آراسته
#91
که زنهار خواهد ز شاه جهان
✦
سپارد بدو تاج و تخت مهان
#92
بسنده کند زین جهان مرز خویش
✦
بداند همی پایه و ارز خویش
#93
از ایران زمین بسپرد تیره خاک
✦
بشوید دل از کینه و جنگ پاک
#94
ز خویشان فرستاد صد نزد من
✦
بدین خواهش آمد گو پیلتن
#95
گر او را ببخشد ز مهرش سزاست
✦
که بر مهر او چهر او بر گواست
#96
چو بنوشت نامه یل جنگجوی
✦
سوی شاه کاووس بنهاد روی
#97
وزان روی گرسیوز نیک‌خواه
✦
بیامد بر شاه توران سپاه
#98
همه داستان سیاوش بگفت
✦
که او را ز شاهان کسی نیست جفت
#99
ز خوبی دیدار و کردار او
✦
ز هوش و دل و شرم و گفتار او
#100
دلیر و سخن‌گوی و گرد و سوار
✦
تو گویی خرد دارد اندر کنار
#101
بخندید و با او چنین گفت شاه
✦
که چاره به از جنگ ای نیک‌خواه
#102
و دیگر کزان خوابم آمد نهیب
✦
ز بالا بدیدم نشان نشیب
#103
پر از درد گشتم سوی چاره باز
✦
بدان تا نبینم نشیب و فراز
#104
به گنج و درم چاره آراستم
✦
کنون شد بران سان که من خواستم
#105
وزان روی چون رستم شیرمرد
✦
بیامد بر شاه ایران چو گرد
#106
به پیش اندر آمد بکش کرده دست
✦
برآمد سپهبد به جای نشست
#107
بپرسید و بگرفتش اندر کنار
✦
ز فرزند و از گردش روزگار
#108
ز گردان و از رزم و کار سپاه
✦
وزان تا چرا بازگشت او ز راه
#109
نخست از سیاوش زبان برگشاد
✦
ستودش فراوان و نامه بداد
#110
چو نامه برو خواند فرخ دبیر
✦
رخ شهریار جهان شد چو قیر
#111
به رستم چنین گفت گیرم که اوی
✦
جوانست و بد نارسیده بروی
#112
چو تو نیست اندر جهان سر به سر
✦
به جنگ از تو جویند شیران هنر
#113
ندیدی بدیهای افراسیاب
✦
که گم شد ز ما خورد و آرام و خواب
#114
مرا رفت بایست کردم درنگ
✦
مرا بود با او سری پر ز جنگ
#115
نرفتم که گفتند ز ایدر مرو
✦
بمان تا بسیچد جهاندار نو
#116
چو بادافرهٔ ایزدی خواست بود
✦
مکافات بدها بدی خواست بود
#117
شما را بدان مردری خواسته
✦
بدان گونه بر شد دل آراسته
#118
کجا بستد از هر کسی بی‌گناه
✦
بدان تا بپیچیدتان دل ز راه
#119
به صد ترک بیچاره و بدنژاد
✦
که نام پدرشان ندارید یاد
#120
کنون از گروگان کی اندیشد او
✦
همان پیش چشمش همان خاک کو
#121
شما گر خرد را بسیچید کار
✦
نه من سیرم از جنگ و از کارزار
#122
به نزد سیاوش فرستم کنون
✦
یکی مرد پردانش و پرفسون
#123
بفرمایمش کآتشی کن بلند
✦
ببند گران پای ترکان ببند
#124
برآتش بنه خواسته هرچ هست
✦
نگر تا نیازی به یک چیز دست
#125
پس آن بستگان را بر من فرست
✦
که من سر بخواهم ز تن‌شان گسست
#126
تو با لشکر خویش سر پر ز جنگ
✦
برو تا به درگاه او بی‌درنگ
#127
همه دست بگشای تا یکسره
✦
چو گرگ اندر آید به پیش بره
#128
چو تو سازگیری بد آموختن
✦
سپاهت کند غارت و سوختن
#129
بیاید بجنگ تو افراسیاب
✦
چو گردد برو ناخوش آرام و خواب
#130
تهمتن بدو گفت کای شهریار
✦
دلت را بدین کار غمگین مدار
#131
سخن بشنو از من تو ای شه نخست
✦
پس آنگه جهان زیر فرمان تست
#132
تو گفتی که بر جنگ افراسیاب
✦
مران تیز لشکر بران روی آب
#133
بمانید تا او بیاید به جنگ
✦
که او خود شتاب آورد بی‌درنگ
#134
ببودیم یک چند در جنگ سست
✦
در آشتی او گشاد از نخست
#135
کسی کاشتی جوید و سور و بزم
✦
نه نیکو بود پیش رفتن برزم
#136
و دیگر که پیمان شکستن ز شاه
✦
نباشد پسندیدهٔ نیک‌خواه
#137
سیاوش چو پیروز بودی بجنگ
✦
برفتی بسان دلاور پلنگ
#138
چه جستی جز از تخت و تاج و نگین
✦
تن آسانی و گنج ایران زمین
#139
همه یافتی جنگ خیره مجوی
✦
دل روشنت به آب تیره مشوی
#140
گر افراسیاب این سخنها که گفت
✦
به پیمان شکستن بخواهد نهفت
#141
هم از جنگ جستن نگشتیم سیر
✦
بجایست شمشیر و چنگال شیر
#142
ز فرزند پیمان شکستن مخواه
✦
مکن آنچ نه اندر خورد با کلاه
#143
نهانی چرا گفت باید سخن
✦
سیاوش ز پیمان نگردد ز بن
#144
وزین کار کاندیشه کردست شاه
✦
بر آشوبد این نامور پیشگاه
#145
چو کاووس بشنید شد پر ز خشم
✦
برآشفت زان کار و بگشاد چشم
#146
به رستم چنین گفت شاه جهان
✦
که ایدون نماند سخن در نهان
#147
که این در سر او تو افگنده‌ای
✦
چنین بیخ کین از دلش کنده‌ای
#148
تن آسانی خویش جستی برین
✦
نه افروزش تاج و تخت و نگین
#149
تو ایدر بمان تا سپهدار طوس
✦
ببندد برین کار بر پیل کوس
#150
من اکنون هیونی فرستم به بلخ
✦
یکی نامهٔ با سخنهای تلخ
#151
سیاوش اگر سر ز پیمان من
✦
بپیچد نیاید به فرمان من
#152
بطوس سپهبد سپارد سپاه
✦
خود و ویژگان باز گردد به راه
#153
ببیند ز من هرچ اندر خورست
✦
گر او را چنین داوری در سرست
#154
غمی گشت رستم به آواز گفت
✦
که گردون سر من بیارد نهفت
#155
اگر طوس جنگی‌تر از رستم است
✦
چنان دان که رستم ز گیتی کم است
#156
بگفت این و بیرون شد از پیش اوی
✦
پر از خشم چشم و پر آژنگ روی
#157
هم اندر زمان طوس را خواند شاه
✦
بفرمود لشکر کشیدن به راه
#158
چو بیرون شد از پیش کاووس طوس
✦
بفرمود تا لشکر و بوق و کوس
#159
بسازند و آرایش ره کنند
✦
وزان رزمگه راه کوته کنند

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: