سرگذشت و جایگاه در حماسه

سپهسالار نامدار کیانیان و فرزند نوذر. در این بخش، شکوه و قامت شاهزاده اردشیر هنگام ورود به رزمگاه به شکوه طوس سپهبد تشبیه شده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو از دشت بنشست آوای کوس / بفرمود تا پیش او رفت طوس

معنی: چون صدای کوس نبرد از دشت فرو نشست، نوذر دستور داد تا طوس به نزدش بیاید.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3827

بشد طوس و گستهم با او به هم / لبان پر ز باد و روان پر ز غم

معنی: طوس و گستهم با هم آمدند، در حالی که لبانشان پر از باد سرد آه و روانشان پر از اندوه بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3828

گرفت آن دو فرزند را در کنار / فرو ریخت آب از مژه شهریار

معنی: آن دو فرزندش را در آغوش کشید و اشک از مژگان شهریار فرو ریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3847

به گستهم و طوس آمد این آگهی / که تیره شد آن فر شاهنشهی

معنی: آگهی به گستهم و طوس رسید که فرّ و شکوه پادشاهی نوذر تاریک گشته و او نابسندیده سرانجام یافته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4047

اگر داردی طوس و گستهم فر / سپاه است و گردان بسیار مر

معنی: اگرچه طوس و گستهم دارای فر و شکوه هستند و گردان بی‌شماری در سپاه حضور دارند،

پادشاهی زوطهماسپ • تاج‌گذاری زو پسر طهماسب، خشکسالی و پیمان صلح میان ایران و توران بیت #4144

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو / چو خراد و گرگین و رهام نیو

معنی: بزرگانی چون طوس، گودرز کشواد، گیو، خراد، گرگین و رهام دلاور...

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4634

چنین گفت پس طوس با مهتران / که ای رزم دیده دلاور سران

معنی: سپس طوس به بزرگان گفت: ای سران دلاور و جنگ‌آزموده!

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4646

به طوس آن زمان داد اسپهبدی / بدو گفت از ایران بگردان بدی

معنی: سپهسالاری ایران را به طوس داد و به او گفت: بدی و گزند را از خاک ایران دور کن.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۷ - بازگشت پیروزمندانهٔ کاووس به ایران، بخشش به رستم و برقراری داد و آبادی بیت #5496

چو از دژ رها کرد کاووس را / همان گیو و گودرز و هم طوس را

معنی: چون کاووس‌شاه را از دژ رها کرد و همچنین گیو و گودرز و طوس را آزاد ساخت،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5788

خبر یافت زو رستم و گیو و طوس / برفتند با لشکری گشن و کوس

معنی: رستم، گیو و طوس از او باخبر شدند و با لشکری بزرگ و بانگ کوس به راه افتادند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5924

ازان پس تهمتن زمین داد بوس / چنین گفت کاین باده بر یاد طوس

معنی: پس از آن تهمتن زمین را بوسید و گفت: این باده به یاد طوس نوشیده می‌شود.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۰ - سور رستم در نوند، شکار هفت یل در دشت توران و آماده‌سازی افراسیاب برای حملهٔ ناگهانی بیت #6034

چو طوس و چو گودرز نیزه‌گذار / چو گرگین و چون گیو گرد و سوار

معنی: پهلوانانی چون طوس و گودرز نیزه‌گذار، و گرگین و گیو دلاور و سوار،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۱۱ - نبرد هفت یل با افراسیاب، کشتن الکوس توسط رستم و شکست تورانیان بیت #6052

برانگیزم از گاه کاووس را / از ایران ببرم پی طوس را

معنی: کاووس‌شاه را از تخت سرنگون می‌سازم و پای طوس را از ایران کوتاه‌می‌کنم.

سهراب • بخش ۵ - زادن سهراب، پرسش از تهمینه دربارهٔ پدر و عزم لشکرکشی به ایران و توران بیت #6266

چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو / چو گرگین و بهرام و فرهاد نیو

معنی: چون طوس و گودرز کشواد و گیو و گرگین و بهرام و فرهاد دلاور.

سهراب • بخش ۸ - نامهٔ گژدهم به کاووس از زور سهراب، ترک دژ و رای بر خواندن رستم بیت #6440

دگر روز فرمود تا گیو و طوس / ببستند شبگیر بر پیل کوس

معنی: روز بعد، پادشاه فرمان داد تا گیو و طوس هنگام سحر، طبل‌های جنگی را بر پشت پیل‌ها ببندند.

سهراب • بخش ۱۱ - رسیدن سپاه کاووس به در دژ، بیم هومان و بی‌پروایی سهراب و می نوشیدن او بیت #6583

بیامد دمان تا به قلب سپاه / ز لشکر بر طوس شد کینه خواه

معنی: خروشان تا قلب سپاه آمد و در کنار پرچم طوس به کینه‌خواهی پرداخت.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6891

که او بود بر زین و نیزه بدست / چو گرگین فرود آمد او برنشست

معنی: هنگامی که طوس بر زین بود و نیزه در دست داشت، همچون گرگین فرود آمد و باز برنشست.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6892

شنیدی که او گفت کاووس کیست / گر او شهریارست پس طوس کیست

معنی: آیا نشنیدی که او گفت کاووس کیست و اگر او شهریار است پس طوس کیست؟

سهراب • بخش ۱۹ - درخواست نوشداروی رستم از کاووس و امتناع شاه از درمان سهراب بیت #7101

بفرمود تا با سپه گیو و طوس / برفتند با نای رویین و کوس

معنی: فرمان داد تا گیو و طوس همراه با سپاه و بانگ نای رویین و طبل جنگی به استقبال روند.

داستان سیاوش • بخش ۳ - زادن سیاوش، پرورشش به دست رستم، بازگشت به کاووس و آغاز دلباختگی سودابه بیت #7288

چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر / چو شاپور و فرهاد و رهام شیر

معنی: پهلوانانی چون طوس و گودرز و گیو دلیر و شاپور و فرهاد و رهام شیردل،

داستان سیاوش • بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه بیت #9785

به هشتم بزد نای رویین و کوس / بیامد به درگاه گودرز و طوس

معنی: در روز هشتم شیپور رویین و کوس جنگی نواخت و گودرز و طوس به درگاه آمدند،

داستان سیاوش • بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه بیت #9818

چو بشنید طوس سپهبد برفت / به خون ریختن روی بنهاد تفت

معنی: چون طوسِ سپهبد این فرمان را شنید، با شتاب برای ریختن خون او پیش رفت.

داستان سیاوش • بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه بیت #9936

دل طوس بخشایش آورد سخت / بران نامبردار برگشته بخت

معنی: دل طوس برای آن جوان نامدار و برگشته‌بخت سخت به رحم و بخشایش آمد.

داستان سیاوش • بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه بیت #9941

بر رستم آمد بگفت این سخن / که پور سپهدار افگند بن

معنی: طوس نزد رستم آمد و این سخنان را بازگفت تا شاید ریشه فرزند سپهدار توران برکنده نشود.

داستان سیاوش • بخش ۱۴ - خبر قتل سیاوش، سوگ کاووس و رستم، کشتن سودابه و آغاز کین با سر بریدن ورازاد و سرخه بیت #9942

که طوس و فریبرز گشتند باز / نیارست رفتن بر دژ فراز

معنی: که طوس و فریبرز بازگشته‌اند و نتوانسته‌اند بر بالای دژ راه یابند،

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10873

همان طوس با کاویانی درفش / همی رفت با کوس و زرینه کفش

معنی: همچنین طوس با درفش کاویانی و نوای کوس و کفش‌های زرین پیش آمد.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10932

ز گفتارها پوزش آورد پیش / بپیچید زان بیهده رای خویش

معنی: طوس از سخنان گذشته‌اش پوزش خواست و از رای و گمان بیهودهٔ خویش برگشت.

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10936

بفرمود تا گیو و گودرز و طوس / برفتند با نای رویین و کوس

معنی: شاه فرمان داد تا گیو، گودرز و طوس با شیپورهای برنجی و کوس‌های بزرگ به پیشواز بروند.

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود • بخش ۱ - داد کیخسرو و آبادانی ایران، آمدن رستم و زال از نیمروز و دیدار اشک‌بار بر یاد سیاوش بیت #10997

خروش آمد و نالهٔ بوق و کوس / ز قلب سپه گیو و گودرز و طوس

معنی: بانگ و غوغا همراه با ناله شیپور و طبل از میان سپاه، جایی که گیو و گودرز و طوس بودند برآمد.

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود • بخش ۱ - داد کیخسرو و آبادانی ایران، آمدن رستم و زال از نیمروز و دیدار اشک‌بار بر یاد سیاوش بیت #11003

گرفتند هر سه ورا در کنار / بپرسید شیراوژن از شهریار

معنی: هر سه رستم را در آغوش گرفتند و رستم شیرمرد از احوال و سلامتی شاه جویا شد.

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود • بخش ۱ - داد کیخسرو و آبادانی ایران، آمدن رستم و زال از نیمروز و دیدار اشک‌بار بر یاد سیاوش بیت #11005

تبیره برآمد ز درگاه طوس / همان نالهٔ بوق و آوای کوس

معنی: از بارگاه طوس بانگ طبل برآمد و خروش شیپور و آواز کوس در پیچید.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11353

سپهدار با افسر و گرز و نای / بیامد ز بالای پرده‌سرای

معنی: سپهسالار با تاج و گرز و بانگ نای از پرده‌سرای خویش بیرون آمد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11359

بشد طوس با کاویانی درفش / بپای اندرون کرده زرینه کفش

معنی: طوس در حالی که کفش‌های زرین به پا داشت، همراه با درفش کاویانی پیش آمد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11360

بفرمود تا نامداران گرد / ز لشکر سپهبد سوی شاه برد

معنی: پادشاه فرمان داد تا سپهسالار، نامداران و پهلوانان سپاه را به نزد او آورد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11364

بدیشان چنین گفت بیدار شاه / که طوس سپهبد به پیش سپاه

معنی: پادشاه بیداردیل به آنان گفت: طوس سپهبد بر سر سپاه شما قرار دارد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11366

بپایست با اختر کاویان / بفرمان او بست باید میان

معنی: او همراه با اختر کاویانی ایستاده است و همگی باید به فرمان او کمر خدمت ببندید.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11367

بدو داد مهری به پیش سپاه / که سالار اویست و جوینده راه

معنی: شاه در برابر سپاه، مهر پادشاهی را به طوس داد تا سالار و راهنمای لشکر باشد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11368

بفرمان او بود باید همه / کجا بندها زو گشاید همه

معنی: همگان باید به فرمان او باشند، چرا که گره‌های دشوار به دست او گشوده می‌شود.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11369

بدو گفت مگذر ز پیمان من / نگه‌دار آیین و فرمان من

معنی: سپس به طوس گفت: از پیمان من سرپیچی مکن و آیین و فرمان مرا پاس بدار.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11370

چنین گفت پس طوس با شهریار / که از رای تو نگذرد روزگار

معنی: پس از آن، طوس به شهریار گفت: روزگار هرگز از رای و تدبیر تو فراتر نمی‌رود.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۲ - سپردن سپاه به طوس با مهر شاهی، هشدار از راه کلات و فرود سیاوش بیت #11384