🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود

❖
58 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱ - داد کیخسرو و آبادانی ایران، آمدن رستم و زال از نیمروز و دیدار اشک‌بار بر یاد سیاوش
چون نهال ولایت برمی‌افرازد و شاخسار سبزش تا افلاک برمی‌کشد، دل بینادلان از تماشای آن شادمان می‌گردد. در حکمت کهن، ارجمندی و کمال آدمی در چهار گوهر نهفته است: نژاد پاک، گوهر تابناک ایزدی، هنر مکتسب و خرد دوربین. چون این چهار رکن در وجود یک تن گرد آیند، آز و رنج از او رخت برمی‌بندد و جانش ایمن می‌گردد، مگر از تیر گزند مرگ که هیچ چاره‌ای بر آن نیست. کیخسرو، شهریار والاتبار، دارنده این هر چهار فضیلت بود و بخت بیدار، همواره یاور و دمسازش.

چون کیخسرو تاج کیانی بر سر نهاد، گیتی خرّم شد و ویرانی‌ها به آبادانی بدل گشت. ابر بهاری بر دشت و دمن بارید، زنگ غم از دل‌ها زدوده شد و زمین چون بهشت برین از داد و دهش مالامال گردید. چون روزگار جمشید و فریدون، شاه دم‌به‌دم بر دادگری بیفزود؛ دست اهریمن از بدی کوتاه گشت و فرستادگان از هر گوشه جهان با هدایا به درگاه او روی آوردند.

خبر به نیمروز رسید که کیخسرو از توران‌زمین بازآمده و بر تخت نیاکان نشسته است. رستم تهمتن همراه با پدر کهنسالش، زال زر، و پهلوانانی چون زواره و فرامرز و بزرگان کابل، لشکری گران بیاراستند و سوی ایران شتافتند. دشت از انبوه سپاهیان چون آبنوس تیره گشت و ناله کوس در کیهان پیچید. چون آگاهی به کیخسرو رسید که جهان‌پهلوان و زالِ سام در راهند، دلش از شادی لبریز گشت و رستم را پرورش‌دهنده و مربی پدر خویش، سیاوش، خواند. شاه بفرمود تا گیو و گودرز و طوس با نای رویین و کوس شاهوار به استقبال شتابند.

دو روز راه، پهلوانان ایران گام نهادند تا درفش بنفش‌فام تهمتن پدیدار گشت. خروش بوق و تبیره برآمد و گیو و گودرز و طوس، رستم و زال و فرامرز را در آغوش گرفتند و شادمانه به سوی بارگاه شاهی بازگشتند.

چون کیخسرو چشم بر قامت پیلتن افکند، اشک از دیدگانش فروچکید. شاه از تخت فرود آمد و رستم زمین را ببوسید. کیخسرو تهمتن را ستود و او را رازدار و پرورنده سیاوش خواند، سپس زال را به بر کشید و بر یاد پدر رنج‌دیده‌اش گریست. رستم نیز با دیدن سیما، گفتار و فرّ کیخسرو، یاد سیاوش را زنده یافت و دیدگانش پرخون شد. آن‌گاه بزم شاهانه آراستند و جهاندار کیخسرو تا نیمه شب از سرگذشت خویش و سختی‌های گذشته سخن گفت.
#1
به پالیز چون برکشد سرو شاخ
✦
سر شاخ سبزش برآید ز کاخ
#2
به بالای او شاد باشد درخت
✦
چو بیندش بینادل و نیک‌بخت
#3
سزد گر گمانی برد بر سه چیز
✦
کزین سه گذشتی چه چیزست نیز
#4
هنر با نژادست و با گوهر است
✦
سه چیزست و هر سه به‌بنداندرست
#5
هنر کی بود تا نباشد گهر
✦
نژاده بسی دیده‌ای بی‌هنر
#6
گهر آنک از فر یزدان بود
✦
نیازد به بد دست و بد نشنود
#7
نژاد آنک باشد ز تخم پدر
✦
سزد کاید از تخم پاکیزه بر
#8
هنر گر بیاموزی از هر کسی
✦
بکوشی و پیچی ز رنجش بسی
#9
ازین هر سه گوهر بود مایه‌دار
✦
که زیبا بود خلعت کردگار
#10
چو هر سه بیابی خرد بایدت
✦
شناسندهٔ نیک و بد بایدت
#11
چو این چار با یک تن آید بهم
✦
براساید از آز وز رنج و غم
#12
مگر مرگ کز مرگ خود چاره نیست
✦
وزین بدتر از بخت پتیاره نیست
#13
جهانجوی از این چار بد بی‌نیاز
✦
همش بخت سازنده بود از فراز
#14
سخن راند گویا بدین داستان
✦
دگر گوید از گفتهٔ باستان
#15
کنون بازگردم به آغاز کار
✦
که چون بود کردار آن شهریار
#16
چو تاج بزرگی بسر برنهاد
✦
ازو شاد شد تاج و او نیز شاد
#17
به هر جای ویرانی آباد کرد
✦
دل غمگنان از غم آزاد کرد
#18
از ابر بهاران ببارید نم
✦
ز روی زمین زنگ بزدود غم
#19
جهان گشت پر سبزه و رود آب
✦
سر غمگنان اندر آمد به خواب
#20
زمین چون بهشتی شد آراسته
✦
ز داد و ز بخشش پر از خواسته
#21
چو جم و فریدون بیاراست گاه
✦
ز داد و ز بخشش نیاسود شاه
#22
جهان شد پر از خوبی و ایمنی
✦
ز بد بسته شد دست اهریمنی
#23
فرستادگان آمد از هر سوی
✦
ز هر نامداری و هر پهلوی
#24
پس آگاهی آمد سوی نیمروز
✦
بنزد سپهدار گیتی‌فروز
#25
که خسرو ز توران به ایران رسید
✦
نشست از بر تخت کو را سزید
#26
بیاراست رستم به دیدار شاه
✦
ببیند که تا هست زیبای گاه
#27
ابا زالِ سامِ نریمان بهم
✦
بزرگان کابل همه بیش و کم
#28
سپاهی که شد دشت چون آبنوس
✦
بدرید هر گوش ز اوای کوس
#29
سوی شهر ایران گرفتند راه
✦
زواره فرامرز و پیل و سپاه
#30
به پیش اندرون زال با انجمن
✦
درفش بنفش از پس پیلتن
#31
پس آگاهی آمد بر شهریار
✦
که آمد ز ره پهلوان سوار
#32
زواره فرامرز و دستان سام
✦
بزرگان که هستند با جاه و نام
#33
دل شاه شد زان سخن شادمان
✦
سراینده را گفت کاباد مان
#34
که اویست پروردگار پدر
✦
وزویست پیدا به گیتی هنر
#35
بفرمود تا گیو و گودرز و طوس
✦
برفتند با نای رویین و کوس
#36
تبیره برآمد ز درگاه شاه
✦
همه برنهادند گردان کلاه
#37
یکی لشکر از جای برخاستند
✦
پذیره شدن را بیاراستند
#38
ز پهلو به پهلو پذیره شدند
✦
همه با درفش و تبیره شدند
#39
برفتند پیشش به دو روزه راه
✦
چنین پهلوانان و چندین سپاه
#40
درفش تهمتن چو آمد پدید
✦
به خورشید گرد سپه بردمید
#41
خروش آمد و نالهٔ بوق و کوس
✦
ز قلب سپه گیو و گودرز و طوس
#42
به پیش گو پیلتن راندند
✦
به شادی برو آفرین خواندند
#43
گرفتند هر سه ورا در کنار
✦
بپرسید شیراوژن از شهریار
#44
ز رستم سوی زال سام آمدند
✦
گشاده دل و شادکام آمدند
#45
نهادند سوی فرامرز روی
✦
گرفتند شادی به دیدار اوی
#46
وزان جایگه سوی شاه آمدند
✦
به دیدار فرخ کلاه آمدند
#47
چو خسرو گو پیلتن را بدید
✦
سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید
#48
فرود آمد از تخت و کرد آفرین
✦
تهمتن ببوسید روی زمین
#49
به رستم چنین گفت کای پهلوان
✦
همیشه بدی شاد و روشن‌روان
#50
به گیتی خردمند و خامش تویی
✦
که پروردگار سیاوش تویی
#51
سر زال زان پس به بر در گرفت
✦
ز بهر پدر دست بر سر گرفت
#52
گوان را به تخت مهی برنشاند
✦
بریشان همی نام یزدان بخواند
#53
نگه کرد رستم سرو پای اوی
✦
نشست و سخن گفتن و رای اوی
#54
رخش گشت پرخون و دل پر ز درد
✦
زکار سیاوش بسی یاد کرد
#55
به شاه جهان گفت کای شهریار
✦
جهان را تویی از پدر یادگار
#56
ندیدم من اندر جهان تاج‌ور
✦
بدین فر و مانندگی پدر
#57
وزان پس چو از تخت برخاستند
✦
نهادند خوان و می آراستند
#58
جهاندار تا نیمی از شب نخفت
✦
گذشته سخنها همه بازگفت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: