بخش ۹ - در پی گور تا کاخ جادو و زن تاجدار، تعبیر موبد و مخالفت گردیه با تاج‌خواهی بهرام

#1

ازان دشت بهرام یل بنگرید

✦

یکی کاخ پرمایه آمد پدید

#2

بران کاخ بنهاد بهرام روی

✦

همان گور پیش اندرون راه جوی

#3

همی‌راند تا پیش آن کاخ اسب

✦

پس پشت او بود ایزد گشسب

#4

عنان تگاور بدو داد وگفت

✦

که با تو همیشه خرد باد جفت

#5

پیاده ز دهلیز کاخ اندرون

✦

همی‌رفت بهرام بی‌رهنمون

#6

زمانی بدر بود ایزد گشسب

✦

گرفته بدست آن گرانمایه اسب

#7

یلان سینه آمد پس او دوان

✦

براسب تگاور ببسته میان

#8

بدو گفت ایزد گشسب دلیر

✦

که‌ای پرهنر نامبردار شیر

#9

ببین تا کجا رفت سالار ما

✦

سپهبد یل نامبردار ما

#10

یلان سینه درکاخ بنهاد روی

✦

دلی پر ز اندیشه سالار جوی

#11

یکی طاق و ایوان فرخنده دید

✦

کزان سان به ایران نه دید وشنید

#12

نهاده بایوان او تخت زر

✦

نشانده بهر پایه‌ای درگهر

#13

بران تخت فرشی ز دیبای روم

✦

همه پیکرش گوهر و زر بوم

#14

نشسته برو بر زنی تاجدار

✦

به بالا چو سرو و به رخ چون بهار

#15

بر تخت زرین یکی زیرگاه

✦

نشسته برو پهلوان سپاه

#16

فراوان پرستنده بر گرد تخت

✦

بتان پری روی بیدار بخت

#17

چو آن زن یلان سینه را دید گفت

✦

پرستنده‌ای راکه‌ای خوب جفت

#18

برو تیز و آن شیر دل را بگوی

✦

که ایدر تو را آمدن نیست روی

#19

همی‌باش نزدیک یاران خویش

✦

هم اکنون بیادت بهرام پیش

#20

بدین سان پیامش ز بهرام ده

✦

دلش را به برگشتن آرام ده

#21

همانگه پرستنده‌گان را به راه

✦

ز ایوان برافگند نزد سپاه

#22

که تا اسب گردان به آخر برند

✦

پرآگند زینها همه بشمرند

#23

درباغ بگشاد پالیزبان

✦

بفرمان آن تا زه رخ میزبان

#24

بیامد یکی مرد مهترپرست

✦

بباغ از پی و واژ و برسم بدست

#25

نهادند خوان گرد باغ اندرون

✦

خورش ساختند ازگمانی فزون

#26

چونان خورده شد اسب گردنگشان

✦

ببردند پویان بجای نشان

#27

بدان زن چوبرگشت بهرام گفت

✦

که با تاج تو مشتری باد جفت

#28

بدو گفت پیروزگر باش زن

✦

همیشه شکیبا دل ورای زن

#29

چوبهرام زان کاخ آمد برون

✦

تو گفتی ببارید از چشم خون

#30

منش را دگر کرد و پاسخ دگر

✦

توگفتی بپروین برآورد سر

#31

بیامد هم اندر پی نره گور

✦

سپهبد پس اندر همی‌راند بور

#32

چنین تا ازان بیشه آمد برون

✦

همی‌بود بهرام را رهنمون

#33

بشهر اندر آمد زنخچیرگاه

✦

ازان کار بگشاد لب برسپاه

#34

نگه کرد خراد برزین بدوی

✦

چنین گفت کای مهتر راست گوی

#35

بنخچیرگاه این شگفتی چه بود

✦

که آنکس ندید و نه هرگز شنود

#36

ورا پهلوان هیچ پاسخ نداد

✦

دژم بود سر سوی ایوان نهاد

#37

دگر روز چون سیمگون گشت راغ

✦

پدید آمد آن زرد رخشان چراغ

#38

بگسترد فرشی ز دیبای چین

✦

تو گفتی مگر آسمان شد زمین

#39

همه کاخ کرسی زرین نهاد

✦

ز دیبای زربفت بالین نهاد

#40

نهادند زرین یکی زیرگاه

✦

نشسته برو پهلوان سپاه

#41

نشستی بیاراست شاهنشهی

✦

نهاده به سر بر کلاه مهی

#42

نگه کرد کارش دبیر بزرگ

✦

بدانست کو شد دلیر و سترگ

#43

چو نزدیک خراد برزین رسید

✦

بگفت آنچ دانست و دید و شنید

#44

چو خراد برزین شنید این سخن

✦

بدانست کان رنجها شد کهن

#45

چنین گفت پس با گرامی دبیر

✦

که کاری چنین بر دل آسان مگیر

#46

نباید گشاد اندرین کارلب

✦

بر شاه باید شدن تیره شب

#47

چوبهرام را دل پراز تاج گشت

✦

همان تخت زیراندرش عاج گشت

#48

زدند اندران کار هرگونه رای

✦

همه چاره از رفتن آمد بجای

#49

چورنگ گریز اندر آمیختند

✦

شب تیره از بلخ بگریختند

#50

سپهبد چو آگه شد ازکارشان

✦

ز روشن روانهای بیدارشان

#51

یلان سینه را گفت با صد سوار

✦

بتاز از پس این دو ناهوشیار

#52

بیامد از آنجا بکردار گرد

✦

ابا او دلیران روز نبرد

#53

همی‌راند تا در دبیر بزرگ

✦

رسید و برآشفت برسان گرگ

#54

ازو چیز بستد همه هرچ داشت

✦

ببند گرانش ز ره بازگاشت

#55

به نزدیک بهرام بردش ز راه

✦

بدان تاکند بیگنه را تباه

#56

بدو گفت بهرام کای دیوساز

✦

چرارفتی از پیش من بی‌جواز

#57

چنین داد پاسخ که ای پهلوان

✦

مراکرد خراد برزین نوان

#58

همی‌گفت کایدر بدن روی نیست

✦

درنگ تو جز کام بدگوی نیست

#59

مرا و تو را بیم کشتن بود

✦

ز ایدر مگر بازگشتن بود

#60

چوبهرام را پهلوان سپاه

✦

ببردند آب اندران بارگاه

#61

بدو گفت بهرام شاید بدن

✦

بنیک وببد رای باید زدن

#62

زیانی که بودش همه باز داد

✦

هم از گنج خویشش بسی ساز داد

#63

بدو گفت زان پس که تو ساز خویش

✦

بژرفی نگه دار و مگریز بیش

#64

وزین روی خراد برزین نهان

✦

همی‌تاخت تا نزد شاه جهان

#65

همه گفتنیها بدوبازگفت

✦

همه رازها برگشاد از نهفت

#66

چنین تا ازان بیشه و مرغزار

✦

یکایک همی‌گفت با شهریار

#67

وزان رفتن گور و آن راه تنگ

✦

ز آرام بهرام و چندین درنگ

#68

وزان رفتن کاخ گوهرنگار

✦

پرستندگان و زن تاجدار

#69

یکایک بگفت آن کجا دیده بود

✦

دگر هرچ‌ازکار پرسیده بود

#70

ازان تاجورماند اندر شگفت

✦

سخن هرچ بشنید در دل گرفت

#71

چوگفتار موبد بیاد آمدش

✦

ز دل بر یکی سرد باد آمدش

#72

همان نیز گفتار آن فال‌گوی

✦

که گفت او بپیچد ز تخت تو روی

#73

سبک موبد موبدان را بخواند

✦

بران جای خراد برزین نشاند

#74

بخراد برزین چنین گفت شاه

✦

که بگشای لب تا چه دیدی به راه

#75

بفرمان هرمز زبان برگشاد

✦

سخنها یکایک همه کرد یاد

#76

بدوشاه گفت این چه شاید بدن

✦

همه داستانها بباید زدن

#77

که در بیشه گوری بود رهنمای

✦

میان بیابان بی‌بر سرای

#78

برتخت زرین یکی تاجدار

✦

پرستار پیش اندرون شاهوار

#79

بکردار خوابیست این داستان

✦

که برخواند از گفته باستان

#80

چنین گفت موبد بشاه جهان

✦

که آن گور دیوی بود درنهان

#81

چوبهرام را خواند از راستی

✦

پدید آمد اندر دلش کاستی

#82

همان کاخ جادوستانی شناس

✦

بدان تخت جادو زنی ناسپاس

#83

که بهرام را آن سترگی نمود

✦

چنان تاج وتخت بزرگی نمود

#84

چوبرگشت ازو پرمنش گشت ومست

✦

چنان دان که هرگز نیاید بدست

#85

کنون چاره‌ای کن که تا آن سپاه

✦

ز بلخ آوری سوی این بارگاه

#86

پشیمان شد از دوکدان شهریار

✦

وزان پنبه وجامهٔ نابکار

#87

برین بر نیامد بسی روزگار

✦

که آمد کس از پهلوان سوار

#88

یکی سله پرخنجری داشته

✦

یکایک سرتیغ برگاشته

#89

بیاورد وبنهاد درپیش شاه

✦

همی‌کرد شاه اندر آهن نگاه

#90

بفرمود تا تیغها بشکنند

✦

دران سلهٔ نابکار افگنند

#91

فرستاد نزدیک بهرام باز

✦

سخنهای پیکار و رزم دراز

#92

بدو نیمه کرده نهاده‌بجای

✦

پراندیشه شد مرد برگشته رای

#93

فرستاد وایرانیان را بخواند

✦

همه گرد آن سله اندرنشاند

#94

چنین گفت کین هدیهٔ شهریار

✦

ببینید واین را مدارید خوار

#95

پراندیشه شد لشکر ازکار شاه

✦

به گفتار آن پهلوان سپاه

#96

که یک روزمان هدیه شهریار

✦

بود دوک وآن جامهٔ پرنگار

#97

شکسته دگر باره خنجر بود

✦

ز زخم و ز دشنام بتر بود

#98

چنین شاه برگاه هرگز مباد

✦

نه آنکس که گیرد ازو نیز یاد

#99

اگر نیز بهرام پورگشسب

✦

بران خاک درگاه بگذارد اسب

#100

زبهرام مه مغز بادا مه پوست

✦

نه آن کم بها را که بهرام ازوست

#101

سپهبد چو گفتار ایشان شنید

✦

دل لشکر از تاجور خسته دید

#102

بلشکر چنین گفت پس پهلوان

✦

که بیدار باشید و روشن روان

#103

که خراد برزین برشهریار

✦

سخنهای پوشیده کردآشکار

#104

کنون یک بیک چارهٔ جان کنید

✦

همه بامن امروز پیمان کنید

#105

مگر کس فرستم زلشکر به راه

✦

که دارند ما را زلشکر نگاه

#106

وگرنه مرا روز برگشته گیر

✦

سپه رایکایک همه کشته گیر

#107

بگفت این وخود ساز دیگر گرفت

✦

نگه کن کنون تا بمانی شگفت

#108

پراگند بر گرد کشور سوار

✦

بدان تا مگر نامه شهریار

#109

بیاید به نزدیک ایرانیان

✦

ببندند پیکار وکین را میان

#110

برین نیز بگذشت یک روزگار

✦

نخواندند کس نامه شهریار

#111

ازان پس گرانمایگان را بخواند

✦

بسی رازها پیش ایشان براند

#112

چوهمدان گشسب ودبیر بزرگ

✦

یلان سینه آن نامدار سترگ

#113

چوبهرام گرد آن سیاوش نژاد

✦

چوپیدا گشسب آن خردمند وراد

#114

همی رای زد با چنین مهتران

✦

که بودند شیران کنداوران

#115

چنین گفت پس پهلوان سپاه

✦

بدان لشکر تیزگم کرده راه

#116

که‌ای نامداران گردن فراز

✦

برای شما هرکسی را نیاز

#117

ز ما مهتر آزرده شد بی‌گناه

✦

چنین سربپیچید زآیین وراه

#118

چه سازید ودرمان این کارچیست

✦

نباید که برخسته باید گریست

#119

هرآنکس که پوشید درد ازپزشک

✦

زمژگان فروریخت خونین سرشک

#120

زدانندگان گر بپوشیم راز

✦

شود کارآسان بما بر دراز

#121

کنون دردمندیم اندرجهان

✦

بداننده گوییم یکسر نهان

#122

برفتیم ز ایران چنین کینه خواه

✦

بدین مایه لشکر بفرمان شاه

#123

ازین بیش لشکر نبیند کسی

✦

وگر چند ماند بگیتی بسی

#124

چوپرمودهٔ گرد با ساوه شاه

✦

اگر سوی ایران کشیدی سپاه

#125

نیرزید ایران بیک مهره موم

✦

وزان پس همی‌داشت آهنگ روم

#126

بپرموده و ساوه شاه آن رسید

✦

که کس درجهان آن شگفتی ندید

#127

اگر چه فراوان کشیدیم رنج

✦

نه شان پیل ماندیم زان پس نه گنج

#128

بنوی یکی گنج بنهاد شاه

✦

توانگر شد آشفته شد بر سپاه

#129

کنون چارهٔ دام او چون کنیم

✦

که آسان سر از بند بیرون کنیم

#130

شهنشاه راکارهاساختست

✦

وزین چاره بی‌رنج پرداختست

#131

شما هریکی چارهٔ جان کنید

✦

بدین خستگی تاچه درمان کنید

#132

من از راز پردخته کردم دلم

✦

زتیمارجان را همی‌بگسلم

#133

پس پردهٔ نامور پهلوان

✦

یکی خواهرش بود روشن روان

#134

خردمند راگردیه نام بود

✦

دلارام وانجام بهرام بود

#135

چواز پرده گفت برادر شنید

✦

برآشفت وز کین دلش بردمید

#136

بران انجمن شد سری پرسخن

✦

زبان پر ز گفتارهای کهن

#137

برادر چو آواز خواهر شنید

✦

زگفتار وپاسخ فرو آرمید

#138

چنان هم زگفتار ایرانیان

✦

بماندند یکسر زبیم زیان

#139

چنین گفت پس گردیه با سپاه

✦

که‌ای نامداران جوینده راه

#140

زگفتار خامش چرا ماندید

✦

چنین از جگر خون برافشاندید

#141

ز ایران سرانید وجنگ‌آوران

✦

خردمند ودانا وافسونگران

#142

چه بینید یکسر به کار اندرون

✦

چه بازی نهید اندرین دشت خون

#143

چنین گفت ایزد گشسب سوار

✦

که‌ای ازگرانمایگان یادگار

#144

زبانهای ماگر شود تیغ نیز

✦

زدریای رای تو گیرد گریز

#145

همه کارهای شما ایزدیست

✦

زمردی و ز دانش و بخردیست

#146

نباید که رای پلنگ آوریم

✦

که با هرکسی رای جنگ آوریم

#147

مجویید ازین پس کس ازمن سخن

✦

کزین باره‌ام پاسخ آمد ببن

#148

اگر جنگ سازید یاری کنیم

✦

به پیش سواران سواری کنیم

#149

چوخشنود باشد ز من پهلوان

✦

برآنم که جاوید مانم جوان

#150

چوبهرام بشنید گفتار اوی

✦

میانجی همی‌دید کردار اوی

#151

ازان پس یلان سینه را دید وگفت

✦

که اکنون چه داری سخن درنهفت

#152

یلان سینه گفت ای سپهدار گرد

✦

هرآنکس که اوراه یزدان سپرد

#153

چو پیروزی و فرهی یابد اوی

✦

بسوی بدی هیچ‌نشتابد اوی

#154

که آن آفرین باز نفرین شود

✦

وزو چرخ گردنده پرکین شود

#155

چو یزدان تو را فرهی داد و بخت

✦

همه لشکر گنج با تاج وتخت

#156

ازو گر پذیری بافزون شود

✦

دل از ناسپاسی پرازخون شود

#157

ازان پس ببهرام بهرام گفت

✦

که‌ای با خردیاروبا رای جفت

#158

چه گویی کزین جستن تخت وگنج

✦

بزرگیست فرجام گر درد ورنج

#159

بخندید بهرام ازان داوری

✦

ازان پس برانداخت انگشتری

#160

بدو گفت چندانک این در هوا

✦

بماند شود بنده‌ای پادشا

#161

بدو گفت کین را مپندار خرد

✦

که دیهیم را خرد نتوان شمرد

#162

چنین گفت زان پس بپیداگشسب

✦

که‌ای تیغ زن شیر تازنده اسب

#163

چه بینی چه گویی بدین کار ما

✦

بود گاه شاهی سزاوار ما

#164

چنین گفت پیداگشسب سوار

✦

که‌ای از یلان جهان یادگار

#165

یکی موبدی داستان زد برین

✦

که هرکس که دانا بد وپیش بین

#166

اگر پادشاهی کند یک زمان

✦

روانش بپرد سوی آسمان

#167

به ازبنده بودن بسال دراز

✦

به گنج جهاندار بردن نیاز

#168

چنین گفت پس با دبیر بزرگ

✦

که بگشای لب را تو ای پیرگرگ

#169

دبیر بزرگ آن زمان لب ببست

✦

بانبوه اندیشه اندر نشست

#170

ازان پس چنین گفت بهرام را

✦

که هرکس که جویا بود کامرا

#171

چودرخور بجوید بیابد همان

✦

درازست ویازنده دست زمان

#172

زچیزی که بخشش کند دادگر

✦

چنان دان که کوشش بیاید ببر

#173

بهمدان گشسب آن زمان گفت باز

✦

که‌ای گشته اندر نشیب وفراز

#174

سخن هرچ‌گویی بروی کسان

✦

شود باد وکردار او نارسان

#175

بگو آنچ دانی به کار اندورن

✦

زنیک وبد روزگار اندرون

#176

چنین گفت همدان گشسب بلند

✦

که‌ای نزد پرمایگان ارجمند

#177

زناآمده بد بترسی همی

✦

زدیهیم شاهان چه پرسی همی

#178

بکن کار وکرده به یزدان سپار

✦

بخرما چه یازی چوترسی زخار

#179

تن آسان نگردد سرانجمن

✦

همه بیم جان باشد ورنج تن

#180

زگفتارشان خواهر پهلوان

✦

همی‌بود پیچان وتیره روان

#181

بران داوری هیچ نگشاد لب

✦

زبرگشتن هور تا نیم شب

#182

بدو گفت بهرام کای پاک تن

✦

چه بینی به گفتار این انجمن

#183

ورا گردیه هیچ پاسخ نداد

✦

نه از رای آن مهتران بود شاد

#184

چنین گفت اوبا دبیر بزرگ

✦

که‌ای مرد بدساز چون پیرگرگ

#185

گمانت چنینست کین تاج وتخت

✦

سپاه بزرگی و پیروزبخت

#186

ز گیتی کسی را نبد آرزوی

✦

ازان نامداران آزاده خوی

#187

مگر شاهی آسانتر از بندگیست

✦

بدین دانش تو بباید گریست

#188

بر آیین شاهان پیشین رویم

✦

سخن‌های آن برتران بشنویم

#189

چنین داد پاسخ مر او را دبیر

✦

که گر رای من نیستت جایگیر

#190

هم آن گوی وآن کن که رای آیدت

✦

بران رو که دل رهنمای آیدت

#191

همان خواهرش نیز بهرام را

✦

بگفت آن سواران خودکام را

#192

نه نیکوست این دانش ورای تو

✦

بکژی خرامد همی پای تو

#193

بسی بد که بیکار بدتخت شاه

✦

نکرد اندرو هیچ‌کهتر نگاه

#194

جهان را بمردی نگه داشتند

✦

یکی چشم برتخت نگماشتند

#195

هرآنکس که دانا بدو پاک مغز

✦

زهرگونه اندیشه‌ای راند نغز

#196

بداند که شاهی به ازبندگیست

✦

همان سرافرازی زافگندگیست

#197

نبودند یازان بتخت کیان

✦

همه بندگی را کمر برمیان

#198

ببستند و زیشان بهی خواستند

✦

همه دل بفرمانش آراستند

#199

نه بیگانه زیبای افسر بود

✦

سزای بزرگی بگوهر بود

#200

زکاوس شاه اندرآیم نخست

✦

کجا راه یزدان همی‌بازجست

#201

که برآسمان اختران بشمرد

✦

خم چرخ گردنده رابشکرد

#202

به خواری و زاری بساری فتاد

✦

از اندیشهٔ کژ وز بدنهاد

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما