🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

❖
202 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۹ - در پی گور تا کاخ جادو و زن تاجدار، تعبیر موبد و مخالفت گردیه با تاج‌خواهی بهرام
در ادامه شکار، بهرام چوبین در دشت بی‌پایان به دنبال گوری چابک تاخت تا آنکه به مرز کاخی شگفت و پرشکوه رسید. بهرام عنان اسب به دست ایزدگشسب سپرد و خود تنها و بی‌راهنما قدم به درون دهلیز کاخ نهاد. یلان سینه که نگران سپهسالار بود، در پی او به کاخ درآمد و تالاری دید آراسته به تخت زرین و جامه‌های دیبای رومی؛ بر فراز آن تخت، زنی تاجدار و سروقامت چون بهار نشسته بود و بهرام بر زیرگاهی زرین در کنارش جای داشت. زنی پری‌رو، یلان سینه را پیغام داد که بیرون منتظر بماند و خدمتکاران، پهلوانان را به باغی بهشتی بردند و با خورش‌های گرانمایه پذیرایی کردند. چون بهرام از کاخ بیرون آمد، گویی چشمانش خون می‌گریست و خوی او یکسره دگرگون شده بود؛ سر به پرووین می‌سایید و اندیشه پادشاهی در دلش ریشه دوانده بود.

روز بعد، بهرام کاخ خود را مانند بارگاه شاهنشاهی آراست، بر کرسی زرین نشست و کلاه مهی بر سر نهاد. دبیر بزرگ و خراد برزین از دیدن این رفتار و بوی سرکشی، نگران گشتند و شبانه از بلخ به سوی بارگاه هرمزد گریختند تا شاه را آگاه سازند. بهرام، یلان سینه را با صد سوار فرستاد و دبیر بزرگ را بازگرداند، اما خراد برزین خود را به هرمزد رساند و همه رازهای بیشه، کاخ جادو، زن تاجدار و نیات بهرام را بازگو کرد. هرمزد موبد موبدان را بخواند؛ موبد کاخ را فریب دیوی اهریمنی خواند که بهرام را از راه راست منحرف کرده است. هرمزد که از فرستادن دوکدان پشیمان شده بود، سبه‌ای پر از تیغ‌های شکسته به نشانه تهدید و آشوب برای بهرام فرستاد.

بهرام تیغ‌های شکسته را به سپاهیان نشان داد و خشم آنان را علیه شاه برانگیخت. سپس سران و بزرگان سپاه را چون همدان‌گشسب، پیداگشسب، بهرام سیاوش و دبیر بزرگ گرد آورد تا درباره غصب تاج‌وتخت و براندازی هرمزد رای‌زنی کنند. در این میان، گردیه—خواهر خردمند و روشن‌روان بهرام—از پس پرده برآمد و با زبان‌آوری و یادآوری آیین پادشاهان پیشین و داستان کی‌کاووس، برادر را از کژی، پیمان‌شکنی و طلب تاج‌وتخت کیانی سخت برحذر داشت و یادآور شد که پادشاهی تنها سزاوار گوهر شاهانه است، نه پهلوانان پیمان‌شکن.
#1
ازان دشت بهرام یل بنگرید
✦
یکی کاخ پرمایه آمد پدید
#2
بران کاخ بنهاد بهرام روی
✦
همان گور پیش اندرون راه جوی
#3
همی‌راند تا پیش آن کاخ اسب
✦
پس پشت او بود ایزد گشسب
#4
عنان تگاور بدو داد وگفت
✦
که با تو همیشه خرد باد جفت
#5
پیاده ز دهلیز کاخ اندرون
✦
همی‌رفت بهرام بی‌رهنمون
#6
زمانی بدر بود ایزد گشسب
✦
گرفته بدست آن گرانمایه اسب
#7
یلان سینه آمد پس او دوان
✦
براسب تگاور ببسته میان
#8
بدو گفت ایزد گشسب دلیر
✦
که‌ای پرهنر نامبردار شیر
#9
ببین تا کجا رفت سالار ما
✦
سپهبد یل نامبردار ما
#10
یلان سینه درکاخ بنهاد روی
✦
دلی پر ز اندیشه سالار جوی
#11
یکی طاق و ایوان فرخنده دید
✦
کزان سان به ایران نه دید وشنید
#12
نهاده بایوان او تخت زر
✦
نشانده بهر پایه‌ای درگهر
#13
بران تخت فرشی ز دیبای روم
✦
همه پیکرش گوهر و زر بوم
#14
نشسته برو بر زنی تاجدار
✦
به بالا چو سرو و به رخ چون بهار
#15
بر تخت زرین یکی زیرگاه
✦
نشسته برو پهلوان سپاه
#16
فراوان پرستنده بر گرد تخت
✦
بتان پری روی بیدار بخت
#17
چو آن زن یلان سینه را دید گفت
✦
پرستنده‌ای راکه‌ای خوب جفت
#18
برو تیز و آن شیر دل را بگوی
✦
که ایدر تو را آمدن نیست روی
#19
همی‌باش نزدیک یاران خویش
✦
هم اکنون بیادت بهرام پیش
#20
بدین سان پیامش ز بهرام ده
✦
دلش را به برگشتن آرام ده
#21
همانگه پرستنده‌گان را به راه
✦
ز ایوان برافگند نزد سپاه
#22
که تا اسب گردان به آخر برند
✦
پرآگند زینها همه بشمرند
#23
درباغ بگشاد پالیزبان
✦
بفرمان آن تا زه رخ میزبان
#24
بیامد یکی مرد مهترپرست
✦
بباغ از پی و واژ و برسم بدست
#25
نهادند خوان گرد باغ اندرون
✦
خورش ساختند ازگمانی فزون
#26
چونان خورده شد اسب گردنگشان
✦
ببردند پویان بجای نشان
#27
بدان زن چوبرگشت بهرام گفت
✦
که با تاج تو مشتری باد جفت
#28
بدو گفت پیروزگر باش زن
✦
همیشه شکیبا دل ورای زن
#29
چوبهرام زان کاخ آمد برون
✦
تو گفتی ببارید از چشم خون
#30
منش را دگر کرد و پاسخ دگر
✦
توگفتی بپروین برآورد سر
#31
بیامد هم اندر پی نره گور
✦
سپهبد پس اندر همی‌راند بور
#32
چنین تا ازان بیشه آمد برون
✦
همی‌بود بهرام را رهنمون
#33
بشهر اندر آمد زنخچیرگاه
✦
ازان کار بگشاد لب برسپاه
#34
نگه کرد خراد برزین بدوی
✦
چنین گفت کای مهتر راست گوی
#35
بنخچیرگاه این شگفتی چه بود
✦
که آنکس ندید و نه هرگز شنود
#36
ورا پهلوان هیچ پاسخ نداد
✦
دژم بود سر سوی ایوان نهاد
#37
دگر روز چون سیمگون گشت راغ
✦
پدید آمد آن زرد رخشان چراغ
#38
بگسترد فرشی ز دیبای چین
✦
تو گفتی مگر آسمان شد زمین
#39
همه کاخ کرسی زرین نهاد
✦
ز دیبای زربفت بالین نهاد
#40
نهادند زرین یکی زیرگاه
✦
نشسته برو پهلوان سپاه
#41
نشستی بیاراست شاهنشهی
✦
نهاده به سر بر کلاه مهی
#42
نگه کرد کارش دبیر بزرگ
✦
بدانست کو شد دلیر و سترگ
#43
چو نزدیک خراد برزین رسید
✦
بگفت آنچ دانست و دید و شنید
#44
چو خراد برزین شنید این سخن
✦
بدانست کان رنجها شد کهن
#45
چنین گفت پس با گرامی دبیر
✦
که کاری چنین بر دل آسان مگیر
#46
نباید گشاد اندرین کارلب
✦
بر شاه باید شدن تیره شب
#47
چوبهرام را دل پراز تاج گشت
✦
همان تخت زیراندرش عاج گشت
#48
زدند اندران کار هرگونه رای
✦
همه چاره از رفتن آمد بجای
#49
چورنگ گریز اندر آمیختند
✦
شب تیره از بلخ بگریختند
#50
سپهبد چو آگه شد ازکارشان
✦
ز روشن روانهای بیدارشان
#51
یلان سینه را گفت با صد سوار
✦
بتاز از پس این دو ناهوشیار
#52
بیامد از آنجا بکردار گرد
✦
ابا او دلیران روز نبرد
#53
همی‌راند تا در دبیر بزرگ
✦
رسید و برآشفت برسان گرگ
#54
ازو چیز بستد همه هرچ داشت
✦
ببند گرانش ز ره بازگاشت
#55
به نزدیک بهرام بردش ز راه
✦
بدان تاکند بیگنه را تباه
#56
بدو گفت بهرام کای دیوساز
✦
چرارفتی از پیش من بی‌جواز
#57
چنین داد پاسخ که ای پهلوان
✦
مراکرد خراد برزین نوان
#58
همی‌گفت کایدر بدن روی نیست
✦
درنگ تو جز کام بدگوی نیست
#59
مرا و تو را بیم کشتن بود
✦
ز ایدر مگر بازگشتن بود
#60
چوبهرام را پهلوان سپاه
✦
ببردند آب اندران بارگاه
#61
بدو گفت بهرام شاید بدن
✦
بنیک وببد رای باید زدن
#62
زیانی که بودش همه باز داد
✦
هم از گنج خویشش بسی ساز داد
#63
بدو گفت زان پس که تو ساز خویش
✦
بژرفی نگه دار و مگریز بیش
#64
وزین روی خراد برزین نهان
✦
همی‌تاخت تا نزد شاه جهان
#65
همه گفتنیها بدوبازگفت
✦
همه رازها برگشاد از نهفت
#66
چنین تا ازان بیشه و مرغزار
✦
یکایک همی‌گفت با شهریار
#67
وزان رفتن گور و آن راه تنگ
✦
ز آرام بهرام و چندین درنگ
#68
وزان رفتن کاخ گوهرنگار
✦
پرستندگان و زن تاجدار
#69
یکایک بگفت آن کجا دیده بود
✦
دگر هرچ‌ازکار پرسیده بود
#70
ازان تاجورماند اندر شگفت
✦
سخن هرچ بشنید در دل گرفت
#71
چوگفتار موبد بیاد آمدش
✦
ز دل بر یکی سرد باد آمدش
#72
همان نیز گفتار آن فال‌گوی
✦
که گفت او بپیچد ز تخت تو روی
#73
سبک موبد موبدان را بخواند
✦
بران جای خراد برزین نشاند
#74
بخراد برزین چنین گفت شاه
✦
که بگشای لب تا چه دیدی به راه
#75
بفرمان هرمز زبان برگشاد
✦
سخنها یکایک همه کرد یاد
#76
بدوشاه گفت این چه شاید بدن
✦
همه داستانها بباید زدن
#77
که در بیشه گوری بود رهنمای
✦
میان بیابان بی‌بر سرای
#78
برتخت زرین یکی تاجدار
✦
پرستار پیش اندرون شاهوار
#79
بکردار خوابیست این داستان
✦
که برخواند از گفته باستان
#80
چنین گفت موبد بشاه جهان
✦
که آن گور دیوی بود درنهان
#81
چوبهرام را خواند از راستی
✦
پدید آمد اندر دلش کاستی
#82
همان کاخ جادوستانی شناس
✦
بدان تخت جادو زنی ناسپاس
#83
که بهرام را آن سترگی نمود
✦
چنان تاج وتخت بزرگی نمود
#84
چوبرگشت ازو پرمنش گشت ومست
✦
چنان دان که هرگز نیاید بدست
#85
کنون چاره‌ای کن که تا آن سپاه
✦
ز بلخ آوری سوی این بارگاه
#86
پشیمان شد از دوکدان شهریار
✦
وزان پنبه وجامهٔ نابکار
#87
برین بر نیامد بسی روزگار
✦
که آمد کس از پهلوان سوار
#88
یکی سله پرخنجری داشته
✦
یکایک سرتیغ برگاشته
#89
بیاورد وبنهاد درپیش شاه
✦
همی‌کرد شاه اندر آهن نگاه
#90
بفرمود تا تیغها بشکنند
✦
دران سلهٔ نابکار افگنند
#91
فرستاد نزدیک بهرام باز
✦
سخنهای پیکار و رزم دراز
#92
بدو نیمه کرده نهاده‌بجای
✦
پراندیشه شد مرد برگشته رای
#93
فرستاد وایرانیان را بخواند
✦
همه گرد آن سله اندرنشاند
#94
چنین گفت کین هدیهٔ شهریار
✦
ببینید واین را مدارید خوار
#95
پراندیشه شد لشکر ازکار شاه
✦
به گفتار آن پهلوان سپاه
#96
که یک روزمان هدیه شهریار
✦
بود دوک وآن جامهٔ پرنگار
#97
شکسته دگر باره خنجر بود
✦
ز زخم و ز دشنام بتر بود
#98
چنین شاه برگاه هرگز مباد
✦
نه آنکس که گیرد ازو نیز یاد
#99
اگر نیز بهرام پورگشسب
✦
بران خاک درگاه بگذارد اسب
#100
زبهرام مه مغز بادا مه پوست
✦
نه آن کم بها را که بهرام ازوست
#101
سپهبد چو گفتار ایشان شنید
✦
دل لشکر از تاجور خسته دید
#102
بلشکر چنین گفت پس پهلوان
✦
که بیدار باشید و روشن روان
#103
که خراد برزین برشهریار
✦
سخنهای پوشیده کردآشکار
#104
کنون یک بیک چارهٔ جان کنید
✦
همه بامن امروز پیمان کنید
#105
مگر کس فرستم زلشکر به راه
✦
که دارند ما را زلشکر نگاه
#106
وگرنه مرا روز برگشته گیر
✦
سپه رایکایک همه کشته گیر
#107
بگفت این وخود ساز دیگر گرفت
✦
نگه کن کنون تا بمانی شگفت
#108
پراگند بر گرد کشور سوار
✦
بدان تا مگر نامه شهریار
#109
بیاید به نزدیک ایرانیان
✦
ببندند پیکار وکین را میان
#110
برین نیز بگذشت یک روزگار
✦
نخواندند کس نامه شهریار
#111
ازان پس گرانمایگان را بخواند
✦
بسی رازها پیش ایشان براند
#112
چوهمدان گشسب ودبیر بزرگ
✦
یلان سینه آن نامدار سترگ
#113
چوبهرام گرد آن سیاوش نژاد
✦
چوپیدا گشسب آن خردمند وراد
#114
همی رای زد با چنین مهتران
✦
که بودند شیران کنداوران
#115
چنین گفت پس پهلوان سپاه
✦
بدان لشکر تیزگم کرده راه
#116
که‌ای نامداران گردن فراز
✦
برای شما هرکسی را نیاز
#117
ز ما مهتر آزرده شد بی‌گناه
✦
چنین سربپیچید زآیین وراه
#118
چه سازید ودرمان این کارچیست
✦
نباید که برخسته باید گریست
#119
هرآنکس که پوشید درد ازپزشک
✦
زمژگان فروریخت خونین سرشک
#120
زدانندگان گر بپوشیم راز
✦
شود کارآسان بما بر دراز
#121
کنون دردمندیم اندرجهان
✦
بداننده گوییم یکسر نهان
#122
برفتیم ز ایران چنین کینه خواه
✦
بدین مایه لشکر بفرمان شاه
#123
ازین بیش لشکر نبیند کسی
✦
وگر چند ماند بگیتی بسی
#124
چوپرمودهٔ گرد با ساوه شاه
✦
اگر سوی ایران کشیدی سپاه
#125
نیرزید ایران بیک مهره موم
✦
وزان پس همی‌داشت آهنگ روم
#126
بپرموده و ساوه شاه آن رسید
✦
که کس درجهان آن شگفتی ندید
#127
اگر چه فراوان کشیدیم رنج
✦
نه شان پیل ماندیم زان پس نه گنج
#128
بنوی یکی گنج بنهاد شاه
✦
توانگر شد آشفته شد بر سپاه
#129
کنون چارهٔ دام او چون کنیم
✦
که آسان سر از بند بیرون کنیم
#130
شهنشاه راکارهاساختست
✦
وزین چاره بی‌رنج پرداختست
#131
شما هریکی چارهٔ جان کنید
✦
بدین خستگی تاچه درمان کنید
#132
من از راز پردخته کردم دلم
✦
زتیمارجان را همی‌بگسلم
#133
پس پردهٔ نامور پهلوان
✦
یکی خواهرش بود روشن روان
#134
خردمند راگردیه نام بود
✦
دلارام وانجام بهرام بود
#135
چواز پرده گفت برادر شنید
✦
برآشفت وز کین دلش بردمید
#136
بران انجمن شد سری پرسخن
✦
زبان پر ز گفتارهای کهن
#137
برادر چو آواز خواهر شنید
✦
زگفتار وپاسخ فرو آرمید
#138
چنان هم زگفتار ایرانیان
✦
بماندند یکسر زبیم زیان
#139
چنین گفت پس گردیه با سپاه
✦
که‌ای نامداران جوینده راه
#140
زگفتار خامش چرا ماندید
✦
چنین از جگر خون برافشاندید
#141
ز ایران سرانید وجنگ‌آوران
✦
خردمند ودانا وافسونگران
#142
چه بینید یکسر به کار اندرون
✦
چه بازی نهید اندرین دشت خون
#143
چنین گفت ایزد گشسب سوار
✦
که‌ای ازگرانمایگان یادگار
#144
زبانهای ماگر شود تیغ نیز
✦
زدریای رای تو گیرد گریز
#145
همه کارهای شما ایزدیست
✦
زمردی و ز دانش و بخردیست
#146
نباید که رای پلنگ آوریم
✦
که با هرکسی رای جنگ آوریم
#147
مجویید ازین پس کس ازمن سخن
✦
کزین باره‌ام پاسخ آمد ببن
#148
اگر جنگ سازید یاری کنیم
✦
به پیش سواران سواری کنیم
#149
چوخشنود باشد ز من پهلوان
✦
برآنم که جاوید مانم جوان
#150
چوبهرام بشنید گفتار اوی
✦
میانجی همی‌دید کردار اوی
#151
ازان پس یلان سینه را دید وگفت
✦
که اکنون چه داری سخن درنهفت
#152
یلان سینه گفت ای سپهدار گرد
✦
هرآنکس که اوراه یزدان سپرد
#153
چو پیروزی و فرهی یابد اوی
✦
بسوی بدی هیچ‌نشتابد اوی
#154
که آن آفرین باز نفرین شود
✦
وزو چرخ گردنده پرکین شود
#155
چو یزدان تو را فرهی داد و بخت
✦
همه لشکر گنج با تاج وتخت
#156
ازو گر پذیری بافزون شود
✦
دل از ناسپاسی پرازخون شود
#157
ازان پس ببهرام بهرام گفت
✦
که‌ای با خردیاروبا رای جفت
#158
چه گویی کزین جستن تخت وگنج
✦
بزرگیست فرجام گر درد ورنج
#159
بخندید بهرام ازان داوری
✦
ازان پس برانداخت انگشتری
#160
بدو گفت چندانک این در هوا
✦
بماند شود بنده‌ای پادشا
#161
بدو گفت کین را مپندار خرد
✦
که دیهیم را خرد نتوان شمرد
#162
چنین گفت زان پس بپیداگشسب
✦
که‌ای تیغ زن شیر تازنده اسب
#163
چه بینی چه گویی بدین کار ما
✦
بود گاه شاهی سزاوار ما
#164
چنین گفت پیداگشسب سوار
✦
که‌ای از یلان جهان یادگار
#165
یکی موبدی داستان زد برین
✦
که هرکس که دانا بد وپیش بین
#166
اگر پادشاهی کند یک زمان
✦
روانش بپرد سوی آسمان
#167
به ازبنده بودن بسال دراز
✦
به گنج جهاندار بردن نیاز
#168
چنین گفت پس با دبیر بزرگ
✦
که بگشای لب را تو ای پیرگرگ
#169
دبیر بزرگ آن زمان لب ببست
✦
بانبوه اندیشه اندر نشست
#170
ازان پس چنین گفت بهرام را
✦
که هرکس که جویا بود کامرا
#171
چودرخور بجوید بیابد همان
✦
درازست ویازنده دست زمان
#172
زچیزی که بخشش کند دادگر
✦
چنان دان که کوشش بیاید ببر
#173
بهمدان گشسب آن زمان گفت باز
✦
که‌ای گشته اندر نشیب وفراز
#174
سخن هرچ‌گویی بروی کسان
✦
شود باد وکردار او نارسان
#175
بگو آنچ دانی به کار اندورن
✦
زنیک وبد روزگار اندرون
#176
چنین گفت همدان گشسب بلند
✦
که‌ای نزد پرمایگان ارجمند
#177
زناآمده بد بترسی همی
✦
زدیهیم شاهان چه پرسی همی
#178
بکن کار وکرده به یزدان سپار
✦
بخرما چه یازی چوترسی زخار
#179
تن آسان نگردد سرانجمن
✦
همه بیم جان باشد ورنج تن
#180
زگفتارشان خواهر پهلوان
✦
همی‌بود پیچان وتیره روان
#181
بران داوری هیچ نگشاد لب
✦
زبرگشتن هور تا نیم شب
#182
بدو گفت بهرام کای پاک تن
✦
چه بینی به گفتار این انجمن
#183
ورا گردیه هیچ پاسخ نداد
✦
نه از رای آن مهتران بود شاد
#184
چنین گفت اوبا دبیر بزرگ
✦
که‌ای مرد بدساز چون پیرگرگ
#185
گمانت چنینست کین تاج وتخت
✦
سپاه بزرگی و پیروزبخت
#186
ز گیتی کسی را نبد آرزوی
✦
ازان نامداران آزاده خوی
#187
مگر شاهی آسانتر از بندگیست
✦
بدین دانش تو بباید گریست
#188
بر آیین شاهان پیشین رویم
✦
سخن‌های آن برتران بشنویم
#189
چنین داد پاسخ مر او را دبیر
✦
که گر رای من نیستت جایگیر
#190
هم آن گوی وآن کن که رای آیدت
✦
بران رو که دل رهنمای آیدت
#191
همان خواهرش نیز بهرام را
✦
بگفت آن سواران خودکام را
#192
نه نیکوست این دانش ورای تو
✦
بکژی خرامد همی پای تو
#193
بسی بد که بیکار بدتخت شاه
✦
نکرد اندرو هیچ‌کهتر نگاه
#194
جهان را بمردی نگه داشتند
✦
یکی چشم برتخت نگماشتند
#195
هرآنکس که دانا بدو پاک مغز
✦
زهرگونه اندیشه‌ای راند نغز
#196
بداند که شاهی به ازبندگیست
✦
همان سرافرازی زافگندگیست
#197
نبودند یازان بتخت کیان
✦
همه بندگی را کمر برمیان
#198
ببستند و زیشان بهی خواستند
✦
همه دل بفرمانش آراستند
#199
نه بیگانه زیبای افسر بود
✦
سزای بزرگی بگوهر بود
#200
زکاوس شاه اندرآیم نخست
✦
کجا راه یزدان همی‌بازجست
#201
که برآسمان اختران بشمرد
✦
خم چرخ گردنده رابشکرد
#202
به خواری و زاری بساری فتاد
✦
از اندیشهٔ کژ وز بدنهاد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: