فرمانروایی و تخت شاهی کیانیان همواره با رنج و دلاوری پهلوانان استوار مانده بود. آنگاه که رستم دستان و گودرز کشواد رنج بند هاماوران را بر جان خریدند و شاه کاووس را از تیره چاه رهانیدند، هرگز گمان شهریاری بر دل نراندند. وقتی ایرانیان رستم را سزاوار تاج‌وتخت خواندند، بانگ برآورد که پهلوان باید دوشادوش شاه باشد و تخت بی‌شهریار جز گور تنگ را نماند. این چنین بود آیین کهن ایران‌زمین: بزرگی از آنِ دودمان شاهی بود و بس.
با این حال، چون بهرام چوبین پیروزمندانه از نبرد ساوه‌شاه بازآمد و از تندخویی و بی‌پاسخی هرمز به خشم درآمد، باد غرور و پادشاهی در سر پروراند. گردیه، بانوی فرزانه و شیرزن دودمان مهران، برادر را پندهای گران داد و سرگذشت سوفرای و زرمهر و وفاداری پهلوانان گذشته را به یادش آورد. او بهرام را بیم داد که دست درازی به تاج کیانی، بنیاد تبار مهران را به باد خواهد داد و نباید آز را بر خرد چیره ساخت. اما یلان‌سینه بر گردیه تاخت و او را از سخن گفتن در میان مردان کارزار بازداشت و بهرام نیز اندیشه کیانی را در سر استوارتر ساخت.
بهرام در ری خوان‌های آراسته افکند و سرود هفتخوان اسفندیار بشنید. سپس نامه‌ای پوزش‌خواهانه اما پرنهیب به خاقان نوشت و درم‌هایی نو آراست که بر یک روی آن نام خسرو پروین نقش شده بود. او این بدره‌های سیمین را به تیسفون فرستاد تا هرمز با دیدن سکه‌ها پندارد که پسرش خسرو بر او شوریده و قصد پادشاهی دارد. بدگمانی هرمز اوج گرفت؛ شاه تصمیم گرفت خسرو را در خوابگاهش مسموم سازد. اما حاجب دربار خسرو را از نهان‌خانه راز آگاه کرد. خسرو شبانه از تیسفون گریخت و راه آذربایجان و آذرگشسب را در پیش گرفت.
در آذربایجان، مرزبانان و پهلوانان نامدار—چون بادان پیروز، شیر زیل، وستوی، بیورد و خنج—گرد خسرو درآمدند و در آستان آتشکده مقدس آذرگشسب سوگند وفاداری خوردند تا او را به تخت کیانی برسانند. در تیسفون، هرمز از گریختن پسر خشمگین شد و دایی‌های خسرو، بندوی و گستهم را به زندان افکند. سپس آیین‌گشسب را با سپاهی گران روانه ساخت تا فرجام کار بهرام را به سامان آورد.
آیین‌گشسب در میان راه، دژخیمی تبهکار را به درخواست خودش از زندان رهانید تا در رزم یاورش باشد. اما در همدان، پیرزنی اخترشناس به آیین‌گشسب هشدار داد که مرگ او به دست همان مرد همسایه و آزادی‌یافته از بند خواهد بود. آیین‌گشسب نامه‌ای به هرمز نوشت و خواستار فرمان کشتن آن تبهکار شد و نامه را به دست همان مرد سپرد تا به دربار برد. مرد تبهکار در راه مهر نامه را بشکافت و از راز کشتن خویش آگاه گردید. او با دلی پرکینه بازگشت و در خیمه، آیین‌گشسب را بی‌سلاح یافت و با خنجر گردنش را بزدم.
قاتل سر آیین‌گشسب را نزد بهرام چوبین برد، به گمان آنکه پاداش خواهد یافت؛ اما بهرام فرمان داد او را بر دار کشند چرا که آیین‌گشسب فرستاده صلح بود. با مرگ آیین‌گشسب، شالوده سپاه شاهی فروپاشید.
چون خبر مرگ آیین‌گشسب و سرکشیدن سپاهیان به تیسفون رسید، هرمز شاه پرده‌های بارگاه را فروافتاد و درهای دادگاه ببست. در این میان، بندوی و گستهم در بند شوریدند، زندانبانان را از سر راه برداشتند و با لشکری از ناراضیان تیسفون به ایوان پادشاهی تاختند. آنان هرمز را از تخت نگونسار کردند، تاج از سرش برداشتند و با میله‌های تفته، داغ بر چشمان شهریار نهادند تا بینایی خویش را از دست دهد و بدین سان، جهان سپنجی رخ تیره خویش را به شاه مغرور ساسانی بنمود.