🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

❖
192 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - داد هرمز، تاختن ساوه شاه و روم و خزر، پیشگویی مهران ستاد و آمدن بهرام چوبینه
چون هرمز بر اورنگ شهریاری استوار گشت، آیین دادگری و خشم بی‌پردای خویش را آشکار ساخت. او که هرگونه سرکشی را به سختی کیفر می‌داد، نادانی و خوی بد را مایه تباهی روزگار می‌دانست. هر سال دو ماه به اصطخرِ خرم و خوش‌هوا می‌رفت و بانگ برمی‌داشت که هیچ سپاهی و سواری حق ندارد بر کشتزار دهقانان بتازد یا بار و بر درختان کس فرود آورد؛ وگرنه گوش و دم اسب او بریده شود و سر دزد بر دار رود. در این میان، او را فرزندی بود خردمند و خوبروی به نام خسرو که او را پرویز می‌خواندند و شاه را دمی بی‌دیدار او شادمانی نبود.

روزی اسب سیاه و تیزپای خسرو از آخور بگسست و به کشتزار دهقانی بینوا درآمد. موکل و بازرس شاه، بیدادِ رفته بر کشتزار را بر هرمز بازگفت. هرمزِ دادگر بی هیچ درنگ فرمان داد تا تاوان خسارت دهقان از گنج خسرو پرداخت شود و دم و گوش اسب شاهزاده را ببرند. خسرو میانجیگران فرستاد تا پدر را بر سر مهر آورد، اما هرمز خشمگینانه پافشاری کرد تا فرمان دادگسترانه اجرا شود و دم و گوش اسب خنگ جدا گشت و تاوان دهقان به تمامی داده شد.

در نخچیرگاهی دیگر، سواری گران‌مایه خروشه‌ای چند غوره از رز دهقانی برداشت. دهقان نالید و سوار از بیم دادگریِ سخت‌گیرانه شاه، کمر زرین و گوهرپیکر خویش را به دهقان بخشید تا راز این دست‌درازی پنهان ماند. هرمز شهریاری بود نستوه و دادجوی که هرگز از رزم شکن ندیده بود، اما چون ده سال از پادشاهی‌اش گذشت، روزگار چهره تیره خویش را بنمود.

از جاده هری، ساوه شاه با چهارصد هزار سپاهی، هزار و دویست پیل جنگی و کوس و درفش بر ایران‌زمین تاخت، چندان که دشت و کوهستان ناپدید گشت. ساوه شاه نامه‌ای درشت به هرمز نوشت و خواستار تسلیم و آماده‌سازی خواربار برای لشکرش شد. از سوی دیگر، قیصر روم با صد هزار سوار جنگ‌آور شهریارِ پیشین را یاد آورد و به مرزها هجوم آورد؛ و از راه خزر نیز لشکری بیکران به سالاری آل‌الدّال ار Armenia تا اردبیل را فرو گرفت و اعراب نیز بر کرانه‌های فرات تاختند.

هرمز بزرگان و موبدان را گرد آورد. موبدِ وزیر پیشنهاد کرد که با روم و خزر راه مدارا و جنگ پیموده شود و شهرها بازگردانده گردد تا خطر اصلی یعنی ساوه شاه دفع شود. خرادِ دلاور را به جنگ خزران فرستادند و او با پیروزی آنان را پس زد. سپس هرمز درباره ساوه شاه با پیرِ خردمند، مهران ستاد، که در کنج عزلت با زند و اوستا می‌زیست، مشورت کرد.

مهران ستاد کهنسال را با مهد به درگاه آوردند. پیر پیشگویی کرد که چون مادرِ هرمز (دختر خاتون و خاقان چین) به همسری نوشین‌روان درآمد، ستاره‌شمران اختر نوزاد را برخواندند و گفتند که پیری زشت‌روی، خشک‌اندام، درازبالا، با دماغی بزرگ و مویی چون مشک، به نام بهرام چوبینه از دژ بردع و اردبیل برخواهد خاست. این بهرام، اگرچه کهتر است، به دست خویش لشکر ساوه شاه را درهم خواهد شکست. مهران ستاد این سخن بگفت و جان به جان‌آفرین تسلیم کرد. هرمزِ شگفت‌زده، نشانی‌های بهرام چوبینه را بازجست و او را از بردع به درگاه خواند؛ چون بهرام بر شاه وارد گشت، هرمز نشانی‌های پیشگویی را در او دید، خندید و او را با گرامی‌داشت برکشید.
#1
بدانست هرمز که او دست خون
✦
بیازد همی زنده بی‌رهنمون
#2
شنید آن سخن‌های بی‌کام را
✦
به زندان فرستاد بهرام را
#3
دگر شب چو برزد سر از کوه ماه
✦
به زندان دژآگاه کردش تباه
#4
نماند آن زمان بر درش بخردی
✦
همان رهنمائی و هم موبدی
#5
ز خوی بد آید همه بدتری
✦
نگر تا سوی خوی بد ننگری
#6
وزان پس نبد زندگانیش خوش
✦
ز تیمار زد بر دل خویش تش
#7
بسالی باصطخر بودی دو ماه
✦
که کوتاه بودی شبان سیاه
#8
که شهری خنک بود و روشن هوا
✦
از آنجا گذشتن نبودی روا
#9
چو پنهان شدی چادر لاژورد
✦
پدید آمدی کوه یاقوت زرد
#10
منادیگری برکشیدی خروش
✦
که ای نامداران با فرّ و هوش
#11
اگر کشتمندی شود کوفته
✦
وزان رنج کارنده آشوفته
#12
وگر اسب در کشتزاری رود
✦
کسی نیز بر میوه‌داری رود
#13
دم و گوش اسبش بباید برید
✦
سر دزد بر دار باید کشید
#14
بدو ماه گردان بدی در جهان
✦
بد و نیکویی زو نبودی نهان
#15
بهر کشوری داد کردی چنین
✦
ز دهقان همی‌یافتی آفرین
#16
پسر بد مر او را گرامی یکی
✦
که از ماه پیدا نبود اندکی
#17
مر او را پدر کرده پرویز نام
✦
گهش خواندی خسرو شادکام
#18
نبودی جدا یک زمان از پدر
✦
پدر نیز نشگیفتی از پسر
#19
چنان بد که اسبی ز آخر بجست
✦
که بد شاه پرویز را برنشست
#20
سوی کشتمند آمد اسب جوان
✦
نگهبان اسب اندر آمد دوان
#21
بیامد خداوند آن کشتزار
✦
به پیش موکّل بنالید زار
#22
موکّل بدو گفت کین اسب کیست
✦
که بر دم و گوشش بباید گریست
#23
خداوند گفت اسب پرویز شاه
✦
ندارد همی کهتران را نگاه
#24
بیامد موکل بر شهریار
✦
بگفت آنچ بشنید از کشتزار
#25
بدو گفت هرمز برفتن بکوش
✦
ببر اسب را در زمان دم و گوش
#26
زیانی که آمد بران کشتمند
✦
شمارش بباید شمردن که چند
#27
ز خسرو زیان باز باید ستد
✦
اگر صد زیانست اگر پانصد
#28
درم‌های گنجی بران کشتزار
✦
بریزند پیش خداوند کار
#29
چو بشنید پرویز پوزش‌کنان
✦
برانگیخت از هر سویی مهتران
#30
به نزد پدر تا ببخشد گناه
✦
نبرَّد دم و گوش اسب سیاه
#31
برآشفت ازان پس برو شهریار
✦
بتندی بزد بانگ بر پیشکار
#32
موکّل شد از بیم هرمز دوان
✦
بدان کشت نزدیک اسب جوان
#33
بخنجر جدا کرد زو گوش و دم
✦
بران کشت‌زاری که آزرد سُم
#34
همان نیز تاوان بدان دادخواه
✦
رسانید خسرو بفرمان شاه
#35
وزان پس بنخچیر شد شهریار
✦
بیاورد هر کس فراوان شکار
#36
سواری ردی مرد کنداوری
✦
سپهبدنژادی بلند‌اختری
#37
به ره بر یکی رز پُر از غوره دید
✦
بفرمود تا کهتر اندر دوید
#38
ازان خوشهٔ چند ببرید و برد
✦
بایوان و خوالیگرش را سپرد
#39
بیامد خداوندش اندر زمان
✦
بدان مرد گفت ای بد بدگمان
#40
نگهبان این رز نبودی به رنج
✦
نه دینار دادی بها را نه گنج
#41
چرا رنج‌نابرده کردی تباه
✦
بنالم کنون از تو در پیش شاه
#42
سوار دلاور ز بیم زیان
✦
بزودی کمر بازکرد از میان
#43
بدو داد پرمایه زرّین کمر
✦
به هر مهره‌ای درنشانده گهر
#44
خداوند رز چون کمر دید گفت
✦
که کردار بد چند باید نهفت
#45
تو با شهریار آشنایی مکن
✦
خریده نداری بهایی مکن
#46
سپاسی نهم بر تو بر زین کمر
✦
بپیچی اگر بشنود دادگر
#47
یکی مرد بد هرمز شهریار
✦
به پیروزی اندر شده نامدار
#48
بمردی ستوده به هر انجمن
✦
که از رزم هرگز ندیدی شکن
#49
که هم دادده بود و هم دادخواه
✦
کلاه کیی برنهاده بماه
#50
نکردی بشهر مداین درنگ
✦
دلاور سری بود با نام و ننگ
#51
بهار و تموز و زمستان و تیر
✦
نیاسود هرمز یل شیرگیر
#52
همی‌گشت گرد جهان سر به سر
✦
همی‌جست در پادشاهی هنر
#53
چو ده سال شد پادشاهیش راست
✦
ز هر کشور آواز بدخواه خاست
#54
بیامد ز راه هری ساوه شاه
✦
ابا پیل و با کوس و گنج و سپاه
#55
گر از لشکر ساوه گیری شمار
✦
برو چارصد بار بشمر هزار
#56
ز پیلان جنگی هزار و دویست
✦
تو گفتی مگر بر زمین راه نیست
#57
ز دشت هری تا در مرورود
✦
سپه بود آگنده چون تار و پود
#58
وزین روی تا مرو لشکر کشید
✦
شد از گرد لشکر زمین ناپدید
#59
بهرمز یکی نامه بنوشت شاه
✦
که نزدیک خود خوان ز هر سو سپاه
#60
برو راه این لشکر آباد کن
✦
علف ساز و از تیغ ما یاد کن
#61
برین پادشاهی بخواهم گذشت
✦
بدریا سپاهست و بر کوه و دشت
#62
چو برخواند آن نامه را شهریار
✦
بپژمرد زان لشکر بی‌شمار
#63
وزان روی قیصر بیامد ز روم
✦
به لشکر بزیر اندر آورد بوم
#64
سپه بود رومی عدد صد هزار
✦
سواران جنگ‌آور و نامدار
#65
ز شهری که بگرفت نوشین‌روان
✦
که از نام او بود قیصر نوان
#66
بیامد ز هر کشوری لشکری
✦
به پیش اندرون نامور مهتری
#67
سپاهی بیامد ز راه خزر
✦
کز ایشان سیه شد همه بوم و بر
#68
جهان‌دیده بدال در پیش بود
✦
که با گنج و با لشکر خویش بود
#69
ز ارمینیه تا در اردبیل
✦
پراگنده شد لشکرش خیل خیل
#70
ز دشت سواران نیزه‌گزار
✦
سپاهی بیامد فزون از شمار
#71
چو عباس و چو حمزه شان پیشرو
✦
سواران و گردن‌فرازان نو
#72
ز تاراج ویران شد آن بوم و رست
✦
که هرمز همی باژ ایشان بجست
#73
بیامد سپه تا به آب فرات
✦
نماند اندر آن بوم جای نبات
#74
چو تاریک شد روزگار بهی
✦
ز لشکر بهرمز رسید آگهی
#75
چو بشنید گفتار کارآگهان
✦
بپژمرد شاداب شاه جهان
#76
فرستاد و ایرانیان را بخواند
✦
سراسر همه کاخ مردم نشاند
#77
برآورد رازی که بود از نهفت
✦
بدان نامداران ایران بگفت
#78
که چندین سپه روی به ایران نهاد
✦
کسی در جهان این ندارد بیاد
#79
همه نامداران فرو ماندند
✦
ز هرگونه اندیشه‌ها راندند
#80
بگفتند کای شاه با رای و هوش
✦
یکی اندرین کار بگشای گوش
#81
خردمند شاهی و ما کهتریم
✦
همی خویشتن موبدی نشمریم
#82
براندیش تا چارهٔ کار چیست
✦
بر و بوم ما را نگهدار کیست
#83
چنین گفت موبد که بودش وزیر
✦
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر
#84
سپاه خزر گر بیاید به جنگ
✦
نیابند جنگی زمانی درنگ
#85
ابا رومیان داستان‌ها زنیم
✦
ز بن پایهٔ تازیان برکَنیم
#86
ندارم به دل بیم از تازیان
✦
که از دیدشان دیده دارد زیان
#87
که هم مارخوارند و هم سوسمار
✦
ندارند جنگی گه کارزار
#88
تو را ساوه شاهست نزدیک‌تر
✦
وزو کار ما نیز تاریک‌تر
#89
ز راه خراسان بوَد رنج ما
✦
که ویران کند لشکر و گنج ما
#90
چو ترک اندر آید ز جیحون به جنگ
✦
نباید برین کار کردن درنگ
#91
به موبد چنین گفت جوینده راه
✦
که اکنون چه سازیم با ساوه شاه
#92
بدو گفت موبد که لشکر بساز
✦
که خسرو به لشکر بوَد سرفراز
#93
عَرِض را بخوان تا بیارد شمار
✦
که چندست مردم که آید به کار
#94
عَرِض با جریده به نزدیک شاه
✦
بیامد بیاورد بی‌مَر سپاه
#95
شمار سپاه آمدش صد هزار
✦
پیاده بسی در میان سوار
#96
بدو گفت موبد که با ساوه شاه
✦
سزد گر نشوریم با این سپاه
#97
مگر مردمی جویی و راستی
✦
بدور افگنی کژّی و کاستی
#98
رهانی سر کهتران را ز بد
✦
چنان کز ره پادشاهان سزد
#99
شنیدستی آن داستان بزرگ
✦
که ارجاسب آن نامدار سترگ
#100
بگشتاسب و لهراسب از بهر دین
✦
چه بد کرد با آن سواران چین
#101
چه آمد ز تیمار بر شهر بلخ
✦
که شد زندگانی بران بوم تلخ
#102
چنین تا گشاده شد اسفندیار
✦
همی‌بود هر گونهٔ کارزار
#103
ز مهتر بسال ار چه من کهترم
✦
ازو من باندیشه بر بگذرم
#104
به موبد چنین گفت پس شهریار
✦
که قیصر نجوید ز ما کارزار
#105
همان شهرها را که بگرفت شاه
✦
سپارم بدو بازگردد ز راه
#106
فرستاده‌ای جست گرد و دبیر
✦
خردمند و گویا و دانش‌پذیر
#107
به قیصر چنین گوی کز شهر روم
✦
نخواهم دگر باژ آن مرز و بوم
#108
تو هم پای در مرز ایران منه
✦
چو خواهی که مه باشی و روزبه
#109
فرستاده چون پیش قیصر رسید
✦
بگفت آنچ از شاه ایران شنید
#110
ز ره بازگشت آن زمان شاه روم
✦
نیاورد جنگ اندران مرز و بوم
#111
سپاهی از ایرانیان برگزید
✦
که از گردشان روز شد ناپدید
#112
فرستادشان تا بران بوم و بر
✦
به پای اندر آرند مرز خزر
#113
سپهدارشان پیش خرّاد بود
✦
که با فرّ و اورنگ و با داد بود
#114
چو آمد به ارمینیه در سپاه
✦
سپاه خزر برگرفتند راه
#115
وز ایشان فراوان بکشتند نیز
✦
گرفتند زان مرز بسیار چیز
#116
چو آگاهی آمد به نزدیک شاه
✦
که خرّاد پیروز شد با سپاه
#117
بجز کینهٔ ساوه شاهش نماند
✦
خرد را به اندیشه اندر نشاند
#118
یکی بنده بد شاه را شادکام
✦
خردمند و بینا و نستوه نام
#119
به شاه جهان گفت انوشه بدی
✦
ز تو دور بادا همیشه بدی
#120
بپرسید باید ز مهران ستاد
✦
که از روزگاران چه دارد بیاد
#121
به کنجی نشستست با زند و اُست
✦
ز امید گیتی شده پیر و سست
#122
بدین روزگاران بر او شدم
✦
یکی روز و یک شب بر او بدم
#123
همی‌گفتم او را من از ساوه شاه
✦
ز پیلان جنگی و چندان سپاه
#124
چنین داد پاسخ چو آمد سخن
✦
ازان گفتهٔ روزگار کهن
#125
بپرسیدم از پیر مهران ستاد
✦
که از روزگاران چه داری بیاد
#126
چنین داد پاسخ که شاه جهان
✦
اگر پرسدم بازگویم نهان
#127
شهنشاه فرمود تا در زمان
✦
بشد نزد او نامداری دمان
#128
تن پیر ازان کاخ برداشتند
✦
به مهد اندرون تیز بگذاشتند
#129
چو آمد بر شاه مرد کهن
✦
دلی پر ز دانش سری پرسخن
#130
بپرسید هرمز ز مهران ستاد
✦
کزین ترک جنگی چه داری بیاد
#131
چنین داد پاسخ بدو مرد پیر
✦
که ای شاه گوینده و یادگیر
#132
بدانگه کجا مادرت را ز چین
✦
فرستاد خاقان به ایران‌زمین
#133
بخواهندگی من بدم پیشرو
✦
صد و شست مرد از دلیران گو
#134
پدرت آن جهاندار دانا و راست
✦
ز خاقان پرستارزاده نخواست
#135
مرا گفت جز دخت خاتون مخواه
✦
نزیبد پرستار در پیشگاه
#136
برفتم به نزدیک خاقان چین
✦
به شاهی برو خواندم آفرین
#137
ورا دختری پنج بد چون بهار
✦
سراسر پر از بوی و رنگ و نگار
#138
مرا در شبستان فرستاد شاه
✦
برفتم بران نامور پیشگاه
#139
رخ دختران را بیاراستند
✦
سر زلف بر گل بپیراستند
#140
مگر مادرت بر سر افسر نداشت
✦
همان یاره و طوق و گوهر نداشت
#141
از ایشان جز او دخت خاتون نبود
✦
به پیرایه و رنگ و افسون نبود
#142
که خاتون چینی ز فغفور بود
✦
به گوهر ز کردار بد دور بود
#143
همی مادرش را جگر زان بخست
✦
که فرزند جایی شود دوردست
#144
دژم بود زان دختر پارسا
✦
گسی کردن از خانهٔ پادشا
#145
من او را گزین کردم از دختران
✦
نگه داشتم چشم زان دیگران
#146
مرا گفت خاتون که دیگر گزین
✦
که هر پنج خوبند و با‌آفرین
#147
مرا پاسخ این بد که این بایدم
✦
چو دیگر گزینم گزند آیدم
#148
فرستاد و کنداوران را بخواند
✦
بر تخت شاهی به زانو نشاند
#149
بپرسش گرفت اختر دخترش
✦
که تا چون بود گردش اخترش
#150
ستاره‌شمر گفت جز نیکویی
✦
نبینی و جز راستی نشنوی
#151
ازین دخت و از شاه ایرانیان
✦
یکی کودک آید چو شیر ژیان
#152
ببالا بلند و ببازو ستبر
✦
به مردی چو شیر و ببخشش چو ابر
#153
سیه‌چشم و پر‌خشم و نابردبار
✦
پدر بگذرد او بود شهریار
#154
فراوان ز گنج پدر بر‌خورد
✦
بسی روزگاران ببد نشمرد
#155
وزان پس یکی شاه خیزد سترگ
✦
ز ترکان بیارد سپاهی بزرگ
#156
بسازد که ایران و شهر یمن
✦
سراسر بگیرد بران انجمن
#157
ازو شاه ایران شود دردمند
✦
بترسد ز پیروز بخت بلند
#158
یکی کهتری باشدش دوردست
✦
سواری سرافراز مهترپرست
#159
ببالا دراز و به اندام خشک
✦
به گرد سرش جَعد مویی چو مشک
#160
سخن‌آوری جلد و بینی بزرگ
✦
سیه‌چرده و تندگوی و سترگ
#161
جهان‌جوی چوبینه دارد لقب
✦
هم از پهلوانانش باشد نسب
#162
چو این مرد چاکر باندک سپاه
✦
ز جایی بیاید به درگاه شاه
#163
مرین ترک را ناگهان بشکند
✦
همه لشکرش را بهم برزند
#164
چو بشنید گفتِ ستاره شمر
✦
ندیدم ز خاقان کسی شادتر
#165
به نوشین‌روان داد پس دخترش
✦
که از دختران او بدی افسرش
#166
پذیرفتم او را من از بهر شاه
✦
چو آن کرده بد بازگشتم به راه
#167
بیاورد چندی گهرها ز گنج
✦
که ما یافتیم از کشیدنش رنج
#168
همان تا لب رود جیحون براند
✦
جهان‌بین خود را بکشتی نشاند
#169
ز جیحون دلی پر ز غم بازگشت
✦
ز فرزند با درد انباز گشت
#170
کنون آنچ دیدم بگفتم همه
✦
به پیش جهاندار شاه رمه
#171
ازین کشور این مرد را باز‌جوی
✦
بپوینده شاید که گویی بپوی
#172
که پیروزی شاه بر دست اوست
✦
بدشمن ممان این سخن گر بدوست
#173
بگفت این و جانش برآمد ز تن
✦
برو زار و گریان شدند انجمن
#174
شهنشاه زو در شگفتی بماند
✦
به مژگان همی خون دل برفشاند
#175
به ایرانیان گفت مهران ستاد
✦
همی‌داشت این راستی‌ها بیاد
#176
چو با من یکایک بگفت و بمرد
✦
پسندیده جانش به یزدان سپرد
#177
سپاسم ز یزدان کزین مرد پیر
✦
برآمد چنین گفتن ناگزیر
#178
نشان جست باید ز هر مهتری
✦
اگر مهتری باشد ار کهتری
#179
بجویید تا این بجای آورید
✦
همه رنج‌ها را به پای آورید
#180
یکی مهتری نامبردار بود
✦
که بر آخر اسب سالار بود
#181
کجا راد‌فرخ بدی نام اوی
✦
همه شادی شاه بد کام اوی
#182
بیامد بر شاه گفت این نشان
✦
که داد این ستوده به گردن‌کشان
#183
ز بهرام بهرام پورگشسب
✦
سواری سرافراز و پیچنده اسب
#184
ز اندیشهٔ من بخواهد گذشت
✦
ندیدم چنو مرزبانی به دشت
#185
که دادی بدو بَردَع و اردبیل
✦
یکی نامور گشت با کوس و خیل
#186
فرستاد و بهرام را مژده داد
✦
سخنهای مهران برو کرد یاد
#187
جهانجوی پویان ز بردع برفت
✦
ز گردنکشان لشکری برد تفت
#188
چو بهرام تنگ اندر آمد ز راه
✦
بفرمود تا بار دادند شاه
#189
جهاندیده روی شهنشاه دید
✦
بران نامدار آفرین گسترید
#190
نگه کرد شاه اندرو یک زمان
✦
نبودش بدو جز به نیکی گمان
#191
نشان‌های مهران ستاد اندروی
✦
بدید و بخندید و شد تازه‌روی
#192
ازان پس بپرسید و بنواختش
✦
یکی نامور جایگه ساختش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: