بخش ۶ - جنگ بهرام با ساوه شاه: شکست جادو و پیلان، کشتن ساوه و تاختن سوی پرموده

#1

چنین گفت پس با سپه ساوه شاه

✦

که از جادوی اندر آرید راه

#2

بدان تا دل و چشم ایرانیان

✦

بپیچد نیاید شما را زیان

#3

همه جاودان جادوی ساختند

✦

همی در هوا آتش انداختند

#4

برآمد یکی باد و ابری سیاه

✦

همی تیر بارید ازو بر سپاه

#5

خروشید بهرام کای مهتران

✦

بزرگان ایران و کنداوران

#6

بدین جادویها مدارید چشم

✦

به جنگ اندر آیید یکسر بخشم

#7

که آن سر به سر تنبل وجادویست

✦

ز چاره برایشان بباید گریست

#8

خروشی برآمد ز ایرانیان

✦

ببستند خون ریختن را میان

#9

نگه کرد زان رزمگه ساوه شاه

✦

که آن جادویی را ندادند راه

#10

بیاورد لشکر سوی میسره

✦

چو گرگ اندر آمد به‌پیش بره

#11

چویک روی لشکر به‌هم برشکست

✦

سوی قلب بهرام یازید دست

#12

نگه کرد بهرام زان قلب‌گاه

✦

گریزان سپه دید پیش سپاه

#13

بیامد به‌نیزه سه تن را ز زین

✦

نگون‌سار کرد و بزد بر زمین

#14

همی‌گفت زین سان بود کارزار

✦

همین بود رسم و همین بود کار

#15

ندارید شرم از خدای جهان

✦

نه از نامداران فرخ مهان

#16

و زان پس بیامد سوی میمنه

✦

چو شیر ژیان کو شود گرسنه

#17

چنان لشکری رابه‌هم بردرید

✦

درفش سپه‌دار شد ناپدید

#18

و زان جایگه شد سوی قلب‌گاه

✦

بران سو که سالار بد با سپاه

#19

بدو گفت برگشت باد این سخن

✦

گر ایدون که این رزم گردد کهن

#20

پراکنده گردد به جنگ این سپاه

✦

نگه کن کنون تا کدامست راه

#21

برفتند وجستند راهی نبود

✦

کزان راه شایست بالا نمود

#22

چنین گفت با لشکر آرای خویش

✦

که دیوار ما آهنینست پیش

#23

هر آنکس که او رخنه داند زدن

✦

ز دیوار بیرون تواند شدن

#24

شود ایمن و جان به ایران برد

✦

به نزدیک شاه دلیران برد

#25

همه دل به خون ریختن برنهید

✦

سپر بر سر آرید و خنجر دهید

#26

ز یزدان نباشد کسی ناامید

✦

و گر تیره بینند روز سپید

#27

چنین گفت با مهتران ساوه شاه

✦

که پیلان بیارید پیش سپاه

#28

به انبوه لشکر به جنگ آورید

✦

بدیشان جهان تار و تنگ آورید

#29

چو از دور بهرام پیلان بدید

✦

غمی گشت و تیغ از میان برکشید

#30

از آن پس چنین گفت با مهتران

✦

که ای نام‌داران و جنگ آوران

#31

کمانهای چاچی بزه برنهید

✦

همه یکسره ترگ برسرنهید

#32

به‌جان و سر شهریار جهان

✦

گزین بزرگان و تاج مهان

#33

که هرکس که بااو کمانست و تیر

✦

کمان را بزه برنهد ناگزیر

#34

خدنگی که پیکانش یازد به‌خون

✦

سه چوبه به‌خرطوم پیل اندرون

#35

نشانید و پس گرزها برکشید

✦

به جنگ اندر آیید و دشمن کشید

#36

سپهبد کمان را بزه برنهاد

✦

یکی خود پولاد بر سر نهاد

#37

به‌پیل اندرون تیر باران گرفت

✦

کمان را چو ابر بهاران گرفت

#38

پس پشت او اندر آمد سپاه

✦

ستاره شد از پر و پیکان سیاه

#39

بخستند خرطوم پیلان به‌تیر

✦

ز خون شد در و دشت چون آب‌گیر

#40

از آن خستگی پشت برگاشتند

✦

بدو دشت پیکار بگذاشتند

#41

چو پیل آن‌چنان زخم پیکان بدید

✦

همه لشکر خویش را بسپرید

#42

سپه بر هم افتاد و چندی بمرد

✦

همان بخت بد کام‌کاری ببرد

#43

سپاه اندر آمد پس پشت پیل

✦

زمین شد بکردار دریای نیل

#44

تلی بود خرم بدان جایگاه

✦

پس پشت آن رنج دیده سپاه

#45

یکی تخت زرین نهاده بروی

✦

نشسته برو ساوهٔ رزم‌جوی

#46

سپه دید چون کوه آهن روان

✦

همه سر پر از گرد و تیره روان

#47

پس پشت آن زنده پیلان مست

✦

همی‌کوفتند آن سپه را بدست

#48

پر از آب شد دیدهٔ ساوه شاه

✦

بدان تا چرا شد هزیمت سپاه

#49

نشست از بر تازی اسب سمند

✦

همی‌تاخت ترسان ز بیم گزند

#50

بر ساوه بهرام چون پیل مست

✦

کمندی به بازو کمانی بدست

#51

به لشکر چنین گفت کای سرکشان

✦

زبخت بد آمد بر ایشان نشان

#52

نه هنگام رازست و روز سخن

✦

بتازید با تیغ‌های کهن

#53

بر ایشان یکی تیر باران کنید

✦

بکوشید وکار سواران کنید

#54

بران تل بر آمد کجا ساوه شاه

✦

همی‌بود بر تخت زر با کلاه

#55

و را دید برتازیی چون هزبر

✦

همی‌تاخت در دشت برسان ابر

#56

خدنگی گزین کرد پیکان چو آب

✦

نهاده برو چار پر عقاب

#57

بمالید چاچی کمان را بدست

✦

به چرم گوزن اندر آورد شست

#58

چو چپ راست کرد و خم آورد راست

✦

خروش از خم چرخ چاچی بخاست

#59

چو آورد یال یلی رابه‌گوش

✦

ز شاخ گوزنان برآمد خروش

#60

چو بگذشت پیکان از انگشت اوی

✦

گذر کرد از مهرهٔ پشت اوی

#61

سر ساوه آمد بخاک اندرون

✦

بزیر اندرش خاک شد جوی خون

#62

شد آن نامور شاه و چندان سپاه

✦

همان تخت زرین و زرین کلاه

#63

چنینست کردار گردان سپهر

✦

نه نامهربانیش پیدا نه مهر

#64

نگر تا ننازی به‌تخت بلند

✦

چو ایمن شوی دورباش از گزند

#65

چو بهرام جنگی رسید اندروی

✦

کشیدش بر آن خاک تفته بروی

#66

برید آن سر شاه‌وارش ز تن

✦

نیامد کسی پیشش از انجمن

#67

چوترکان رسیدند نزدیک شاه

✦

فگنده تنی بود بی‌سر به راه

#68

همه برگرفتند یکسر خروش

✦

زمین پر خروش و هوا پر ز جوش

#69

پسر گفت کاین ایزدی کار بود

✦

که بهرام را بخت بیدار بود

#70

ز تنگی کجا راه بد بر سپاه

✦

فراوان بمردند زان تنگ راه

#71

بسی پیل بسپرد مردم به‌پای

✦

نشد زان سپه ده یکی باز جای

#72

چه زیر پی پیل گشته تباه

✦

چه سرها بریده به‌آوردگاه

#73

چو بگذشت زان روز بد به زمان

✦

ندیدند زنده یکی بد گمان

#74

مگرآنک بودند گشته اسیر

✦

روان‌ها به غم خسته و تن به تیر

#75

همه راه برگستوان بود و ترگ

✦

سران را ز ترگ آمده روز مرگ

#76

همان تیغ هندی و تیر و کمان

✦

به هرسوی افگنده بد بدگمان

#77

ز کشته چو دریای خون شد زمین

✦

به هرگوشه‌ای مانده اسبی به زین

#78

همی‌گشت بهرام گرد سپاه

✦

که تا کشته ز ایران که یابد به راه

#79

از آن پس بخراد برزین بگفت

✦

که یک روز با رنج ما باش جفت

#80

نگه کن کز ایرانیان کشته کیست

✦

کزان درد ما را بباید گریست

#81

به هرجای خراد برزین بگشت

✦

به هر پرده و خیمه‌ای برگذشت

#82

کم آمد زلشکر یکی نامور

✦

که بهرام بدنام آن پرهنر

#83

ز تخم سیاوش گوی مهتری

✦

سپهبد سواری دلاور سری

#84

همی‌رفت جوینده چون بیهشان

✦

مگر زو بیابد بجایی نشان

#85

تن خسته و کشته چندی کشید

✦

ز بهرام جایی نشانی ندید

#86

سپهدار زان کار شد دردمند

✦

همی‌گفت زار ای گو مستمند

#87

زمانی برآمد پدید آمد اوی

✦

در بسته را چون کلید آمد اوی

#88

ابا سرخ ترکی بد او گربه چشم

✦

تو گفتی دل آزرده دارد بخشم

#89

چو بهرام بهرام را دید گفت

✦

که هرگز مبادی تو با خاک جفت

#90

از آن پس بپرسیدش از ترک زشت

✦

که ای دوزخی روی دور از بهشت

#91

چه مردی و نام نژاد تو چیست

✦

که زاینده را برتو باید گریست

#92

چنین داد پاسخ که من جادوام

✦

ز مردی و از مردمی یک‌سوام

#93

هران کس که سالار باشد به جنگ

✦

به کارآیمش چون بود کارتنگ

#94

به شب چیزهایی نمایم بخواب

✦

که آهستگان را کنم پرشتاب

#95

تو را من نمودم شب آن خواب بد

✦

بدان گونه تا بر سرت بد رسد

#96

مرا چاره زان بیش بایست جست

✦

چو نیرنگ‌ها را نکردم درست

#97

به‌ما اختر بد چنین بازگشت

✦

همان رنج با باد انباز گشت

#98

اگر یابم از تو به جان زینهار

✦

یکی پر هنر یافتی دست‌وار

#99

چو بشنید بهرام و اندیشه کرد

✦

دلش گشت پر درد و رخساره زرد

#100

زمانی همی‌گفت کین روز جنگ

✦

به کار آیدم چو شود کار تنگ

#101

زمانی همی‌گفت برساوه شاه

✦

چه سود آمد ازجادویی برسپاه

#102

همه نیکویها ز یزدان بود

✦

کسی را کجا بخت خندان بود

#103

بفرمود از تن بریدن سرش

✦

جدا کرد جان از تن بی‌برش

#104

چو او رابکشتند بر پای خاست

✦

چنین گفت کای داور داد وراست

#105

بزرگی و پیروزی و فرهی

✦

بلندی و نیروی شاهنشهی

#106

نژندی و هم شادمانی ز تست

✦

انوشه دلیری که راه توجست

#107

و زان پس بیامد دبیر بزرگ

✦

چنین گفت کای پهلوان سترگ

#108

فریدون یل چون تویک پهلوان

✦

ندید و نه کسری نوشین روان

#109

همت شیرمردی هم اورند و بند

✦

که هرگز به جان‌ت مبادا گزند

#110

همه شهر ایران به تو زنده‌اند

✦

همه پهلوانان تو را بنده‌اند

#111

بتو گشت بخت بزرگی بلند

✦

به‌تو زیردستان شوند ارجمند

#112

سپهبد تویی هم سپهبدنژاد

✦

خنک مام کو چون تو فرزند زاد

#113

که فرخ نژادی و فرخ سری

✦

ستون همه شهر و بوم و بری

#114

پراگنده گشتند ز آوردگاه

✦

بزرگان و هم پهلوان سپاه

#115

شب تیره چون زلف را تاب داد

✦

همان تاب او چشم را خواب داد

#116

پدید آمد آن پردهٔ آبنوس

✦

بر آسود گیتی ز آواز کوس

#117

همی‌گشت گردون شتاب آمدش

✦

شب تیره را دیریاب آمدش

#118

بر آمد یکی زرد کشتی ز آب

✦

بپالود رنج و بپالود خواب

#119

سپهبد بیامد فرستاد کس

✦

به‌نزدیک یاران فریادرس

#120

که تا هرک شد کشته از مهتران

✦

بزرگان ترکان و جنگ آوران

#121

سران‌شان ببرید یکسر ز تن

✦

کسی راکه بد مهتر انجمن

#122

درفشی درفشان پس هر سری

✦

که بودند از آن جنگیان افسری

#123

اسیران و سرها همه گرد کرد

✦

ببردند ز آوردگاه نبرد

#124

دبیر نویسنده را پیش خواند

✦

ز هر در فراوان سخن‌ها براند

#125

از آن لشکر نامور بی‌شمار

✦

از آن جنبش و گردش روزگار

#126

از آن چاره و جنگ واز هر دری

✦

کجا رفته بد با چنان لشکری

#127

و زان کوشش و جنگ ایرانیان

✦

که نگشاد روزی سواری میان

#128

چو آن نامه بنوشت نزدیک شاه

✦

گزین کرد گوینده‌ای زان سپاه

#129

نخستین سر ساوه برنیزه کرد

✦

درفشی کجا داشتی در نبرد

#130

سران بزرگان توران زمین

✦

چنان هم درفش سواران چین

#131

بفرمود تا برستور نوند

✦

به‌زودی برشاه ایران برند

#132

اسیران و آن خواسته هرچ بود

✦

همی‌داشت اندر هری نابسود

#133

بدان تا چه فرمان دهد شهریار

✦

فرستاد با سر فراوان سوار

#134

همان تا بود نیز دستور شاه

✦

سوی جنگ پرموده بردن سپاه

#135

ستور نوند اندر آمد ز جای

✦

به‌پیش سواران یکی رهنمای

#136

وزان روی ترکان همه برهنه

✦

برفتند بی‌ساز واسب و بنه

#137

رسیدند یکسر به‌توران زمین

✦

سواران ترک و دلیران چین

#138

چو آمد بپرموده زان آگهی

✦

بینداخت از سر کلاه مهی

#139

خروشی بر آمد ز ترکان به‌زار

✦

برآن مهتران تلخ شد روزگار

#140

همه سر پر از گرد و دیده پر آب

✦

کسی رانبد خورد و آرام و خواب

#141

ازآن پس گوان‌را بر خویش خواند

✦

به‌مژگان همی خون دل برفشاند

#142

بپرسید کز لشکر بی‌شمار

✦

که در رزم جستن نکردند کار

#143

چنین داد پاسخ ورا رهنمون

✦

که ما داشتیم آن سپه را زبون

#144

چو بهرام جنگی بهنگام کار

✦

نبیند کس اندر جهان یک سوار

#145

ز رستم فزونست هنگام جنگ

✦

دلیران نگیرند پیشش درنگ

#146

نبد لشکرش را ز ما صد یکی

✦

نخست از دلیران ما کودکی

#147

جهان‌دار یزدان ورا برکشید

✦

ازین بیش گویم نباید شنید

#148

چو پرموده بشنید گفتار اوی

✦

پر اندیشه گشتش دل از کار اوی

#149

بجوشید و رخسارگان کرد زرد

✦

به‌درد دل آهنگ آورد کرد

#150

سپه بودش از جنگیان صدهزار

✦

همه نامدار از در کارزار

#151

ز خرگاه لشکر به‌هامون کشید

✦

به نزدیکی رود جیحون کشید

#152

وزان پس کجا نامه پهلوان

✦

بیامد بر شاه روشن روان

#153

نشسته جهان‌دار با موبدان

✦

همی‌گفت کای نامور بخردان

#154

دو هفته بدین بارگاه مهی

✦

نیامد ز بهرام هیچ آگهی

#155

چه گویید ازین پس چه شاید بدن

✦

بباید بدین داستان‌ها زدن

#156

همانگه که گفت این سخن شهریار

✦

بیامد ز درگاه سالار بار

#157

شهنشاه را زان سخن مژده داد

✦

که جاوید بادا جهان‌دار شاد

#158

که بهرام بر ساوه پیروز گشت

✦

به رزم اندرون گیتی افروز گشت

#159

سبک مرد بهرام را پیش خواند

✦

وزان نامدارانش برتر نشاند

#160

فرستاده گفت ای سر افراز شاه

✦

به کام تو شد کام آن رزم‌گاه

#161

انوشه بدی شاد و رامش‌پذیر

✦

که بخت بد اندیش توگشت پیر

#162

سر ساوه شاهست و کهتر پسر

✦

که فغفور خواندیش وی‌را پدر

#163

زده بر سرنیزه‌ها بر درست

✦

همه شهر نظاره آن سرست

#164

شهنشاه بشنید بر پای خاست

✦

بزودی خم آورد بالای راست

#165

همی‌بود بر پیش یزدان به‌پای

✦

همی‌گفت کای داور رهنمای

#166

بد اندیش ما را تو کردی تباه

✦

تویی آفریننده هور و ماه

#167

چنان زار و نومید بودم ز بخت

✦

که دشمن نگون اندر آمد ز تخت

#168

سپهبد نکرد این نه جنگی سپاه

✦

که یزدان بد این جنگ را نیک خواه

#169

بیاورد زان پس صد و سی هزار

✦

ز گنجی که بود از پدر یادگار

#170

سه یک زان نخستین بدرویش داد

✦

پرستندگان را درم بیش داد

#171

سه یک دیگر از بهر آتشکده

✦

همان بهر نوروز و جشن سده

#172

فرستاد تا هیربد را دهند

✦

که در پیش آتشکده برنهند

#173

سیم بهره جایی که ویران بود

✦

رباطی که اندر بیابان بود

#174

کند یکسر آباد جوینده مرد

✦

نباشد به راه اندرون بیم و درد

#175

ببخشید پس چار ساله خراج

✦

به درویش و آن را که بد تخت عاج

#176

نبشتند پس نامه از شهریار

✦

به هرکشوری سوی هرنامدار

#177

که بهرام پیروز شد بر سپاه

✦

بریدند بی‌بر سر ساوه شاه

#178

پرستنده بد شاه در هفت روز

✦

به هشتم چو بفروخت گیتی فروز

#179

فرستادهٔ پهلوان رابخواند

✦

به مهر از بر نامداران نشاند

#180

مر آن نامه را خوب پاسخ نبشت

✦

درختی به باغ بزرگی بکشت

#181

یکی تخت سیمین فرستاد نیز

✦

دو نعلین زرین و هر گونه چیز

#182

ز هیتال تا پیش رود برک

✦

به بهرام بخشید و بنوشت چک

#183

بفرمود کان خواسته بر سپاه

✦

ببخش آنچ آوردی از رزم‌گاه

#184

مگرگنج ویژه تن ساوه شاه

✦

که آورد باید بدین بارگاه

#185

وزان پس تو خود جنگ پرموده ساز

✦

ممان تا شود خصم گردن فراز

#186

هم ایرانیان را فرستاد چیز

✦

نبشته به هر شهر منشور نیز

#187

فرستاده را خلعت آراستند

✦

پس اسب جهان پهلوان خواستند

#188

فرستاده چون پیش بهرام شد

✦

سپهدار از و شاد و پدرام شد

#189

غنیمت ببخشید پس بر سپاه

✦

جز از گنج ناپاک دل ساوه شاه

#190

فرستاد تا استواران خویش

✦

جهان‌دیده ونام‌داران خویش

#191

ببردند یک‌سر به درگاه شاه

✦

سپهبد سوی جنگ شد با سپاه

#192

ازو چون بپرموده شد آگهی

✦

که جوید همی تخت شاهنشهی

#193

دزی داشت پرموده افراز نام

✦

کزان دز بدی ایمن و شادکام

#194

نهاد آنچ بودش بدز در درم

✦

ز دینار وز گوهر و بیش و کم

#195

ز جیحون گذر کرد خود با سپاه

✦

بیامد گرازان سوی رزم‌گاه

#196

دو لشکر به تنگ اندر آمد به جنگ

✦

به‌ره بر نکردند جایی درنگ

#197

بدو منزل بلخ هر دو سپاه

✦

گزیدند شایسته دو رزم‌گاه

#198

میان دو لشکر دو فرسنگ بود

✦

که پهنای دشت از در جنگ بود

#199

دگر روز بهرام جنگی برفت

✦

به دیدار گردان پرموده تفت

#200

نگه کرد پرموده را بدید

✦

ز هامون یکی تند بالا گزید

#201

سپه را سراسر همه برنشاند

✦

چنان شد که در دشت جایی نماند

#202

سپه دید پرموده چندانک دشت

✦

ز دیدار ایشان همی خیره گشت

#203

و را دید در پیش آن لشکرش

✦

به گردون برآورده جنگی سرش

#204

غمی گشت و با لشکر خویش گفت

✦

که این پیش‌رو را هزبرست جفت

#205

شمار سپاهش پدیدار نیست

✦

هم این رزم را کس خریدار نیست

#206

سپهدار گردن‌کش و خشمناک

✦

همی خون شود زیر او تیره خاک

#207

چو شب تیره گردد شبیخون کنیم

✦

ز دل بیم و اندیشه بیرون کنیم

#208

چو پرموده آمد به پرده سرای

✦

همی‌زد ز هر گونه از جنگ رای

#209

همی‌گفت کین از هنرها یکیست

✦

اگر چه سپه‌شان کنون اندکیست

#210

سواران و گردان پر مایه‌اند

✦

ز گردن‌کشان برترین پایه‌اند

#211

سلیحست وبهرام‌شان پیش‌رو

✦

که گردد سنان پیش او خار و خو

#212

به پیروزی ساوه شاه اندرون

✦

گرفته دل و مست گشته به خون

#213

اگر یار باشد جهان آفرین

✦

به خون پدر خواهم از کوه کین

#214

بدان‌گه که بهرام شد جنگ‌جوی

✦

از ایران سوی ترک بنهاد روی

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما