بخش ۷ - شبیخون بهرام بر سپاه پرموده، گریختن خاقان به دز و زینهار خواستن از پیروزشاه

#1

ستاره شمر گفت بهرام را

✦

که در چارشنبه مزن گام را

#2

اگر زین به پیچی گزند آیدت

✦

همه کار ناسودمند آیدت

#3

یکی باغ بد در میان سپاه

✦

ازین روی و زان روی بد رزم‌گاه

#4

بشد چارشنبه هم از بامداد

✦

بدان باغ کامروز باشیم شاد

#5

ببردند پرمایه گستردنی

✦

می و رود و رامشگر و خوردنی

#6

بیامد بدان باغ و می درکشید

✦

چوپاسی ز تیره شب اندر کشید

#7

طلایه بیامد بپرموده گفت

✦

که بهرام را جام و باغست جفت

#8

سپهدار ازان جنگیان شش هزار

✦

زلشکر گزین کرد گرد و سوار

#9

فرستاد تا گرد بر گرد باغ

✦

بگیرند گردنکشان بی‌چراغ

#10

چو بهرام آگه شد از کارشان

✦

ز رای جهانجوی و بازارشان

#11

یلان سینه را گفت کای سرافراز

✦

بدیوار باغ اندرون رخنه ساز

#12

پس آنگاه بهرام و ایزد گشسب

✦

نشستند با جنگجویان بر اسب

#13

ازان رخنه باغ بیرون شدند

✦

که دانست کان سرکشان چون شدند

#14

برآمد ز در نالهٔ کرنای

✦

سپهبد باسب اندر آورد پای

#15

سبک رخنهٔ دیگر اندر زدند

✦

سپه را یکایک بهم بر زدند

#16

همی تاخت بهرام خشتی بدست

✦

چناچون بود مردم نیم مست

#17

نجستند گردان کس از دست اوی

✦

به خون گشت یازان سر شست اوی

#18

برآمد چکاچاک و بانگ سران

✦

چو پولاد را پتک آهنگران

#19

ازان باغ تا جای پرموده شاه

✦

تن بی‌سران بد فگنده به راه

#20

چوآمد بلشکر گه خویش باز

✦

شبیخون سگالید گردن فراز

#21

چو نیمی زتیره شب اندر گذشت

✦

سپهدار جنگی برون شد به دشت

#22

سپهبد بران سوی لشکر کشید

✦

زترکان طلایه کس او را ندید

#23

چو آمد به نزدیک‌ی رزمگاه

✦

دم نای رویین برآمد ز راه

#24

چو آواز کوس آمد و کرنای

✦

بجستند ترکان جنگی ز جای

#25

زلشکر بران سان برآمد خروش

✦

که شیر ژیان را بدرید گوش

#26

به تاریکی اندر دهاده بخاست

✦

ز دست چپ لشکر و دست راست

#27

یکی مر دگر را ندانست باز

✦

شب تیره و نیزه‌های دراز

#28

بخنجر همی آتش افروختند

✦

زمین و هوا را همی‌سوختند

#29

ز ترکان جنگی فراوان نماند

✦

ز خون سنگها جز به مرجان نماند

#30

گریزان همی‌رفت مهتر چو گرد

✦

دهن خشک و لبها شده لاجورد

#31

چنین تا سپیده‌دمان بردمید

✦

شب تیره گون دامن اندر کشید

#32

سپهدار ایران بترکان رسید

✦

خروشی چوشیر ژیان برکشید

#33

بپرموده گفت ای گریزنده مرد

✦

تو گرد دلیران جنگی مگرد

#34

نه مردی هنوز ای پسر کودکی

✦

روا باشد ار شیرمادر مکی

#35

بدو گفت شاه ای گراینده شیر

✦

به خون ریختن چند باشی دلیر

#36

زخون سران سیر شد روز جنگ

✦

بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ

#37

نخواهی شد از خون مردم تو سیر

✦

برآنم که هستی تو درنده شیر

#38

بریده سر ساوه شاه آنک مهر

✦

برو داشت تا بود گردان سپهر

#39

سپاهی بران گونه کردی تباه

✦

که بخشایش آورد خورشید و ماه

#40

ازان شاه جنگی منم یادگار

✦

مراهم چنان دان که کشتی بزار

#41

ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم

✦

ار ایدون که ترکیم ار آزاده‌ایم

#42

گریزانم و تو پس اندر دمان

✦

نیابی مرا تا نیاید زمان

#43

اگر باز گردم سلیحی بچنگ

✦

مگر من شوم کشته گر تو به جنگ

#44

مکن تیز مغزی و آتش سری

✦

نه زین سان بود مهتر لشکری

#45

من ایدون شوم سوی خرگاه خویش

✦

یکی بازجویم سر راه خویش

#46

نویسم یکی نامه زی شهریار

✦

مگر زو شوم ایمن از روزگار

#47

گر ایدون که اندر پذیرد مرا

✦

ازین ساختن پس گزیرد مرا

#48

من آن بارگه رایکی بنده‌ام

✦

دل از مهتری پاک برکنده‌ام

#49

ز سرکینه وجنگ را دورکن

✦

بخوبی منش بریکی سورکن

#50

چوبشنید بهرام زو بازگشت

✦

که برساز شاهی خوش آواز گشت

#51

چو از جنگ آن لشکر آسوده شد

✦

بلشکر گه شاه پرموده شد

#52

همی‌گشت بر گرد دشت نبرد

✦

سرسرکشان را زتن دورکرد

#53

چوبرهم نهاده بد انبوه گشت

✦

ببالا و پهنا یکی کوه گشت

#54

مرآن جای را نامداران یل

✦

همی هرکسی خواند بهرام تل

#55

سلیح سواران وچیزی که دید

✦

بجایی که بد سوی آن تل کشید

#56

یکی نامه بنوشت زی شهریار

✦

ز پر موده و لشکر بی‌شمار

#57

بگفت آنک ما را چه آمد بروی

✦

ز ترکان و آن شاه پرخاشجوی

#58

که از بیم تیغ او سوی چاره شد

✦

وزان جایگه شد خوار و آواره شد

#59

وزین روی خاقان در دز ببست

✦

بانبوه و اندیشه اندر نشست

#60

بگشتند گرد در دز بسی

✦

ندانست سامان جنگش کسی

#61

چنین گفت زان پس که سامان جنگ

✦

کنون نیست در کارکردن درنگ

#62

یلان سینه راگفت تا سه هزار

✦

ازان جنگیان برگزیند سوار

#63

چهار از یلان نیز آذرگشسب

✦

ازان جنگیان برنشاند بر اسب

#64

بفرمود تا هر که را یافتند

✦

بگردن زدن تیز بشتافتند

#65

مگر نامدار از دز آید برون

✦

چوبیند همه دشت را رود خون

#66

ببد بر در دز ازین سان سه روز

✦

چهارم چو بفروخت گیتی فروز

#67

پیامی فرستاد پرموده را

✦

مر آن مهتر کشور و دوده را

#68

که‌ای مهتر و شاه ترکان چین

✦

زگیتی چرا کردی این دز گزین

#69

کجا آن جهان جستن ساوه شاه

✦

کجا آن همه گنج و آن دستگاه

#70

کجا آن همه پیل و برگستوان

✦

کجا آن بزرگان روشن روان

#71

کجا آن همه تنبل و جادوی

✦

که اکنون از ایشان تو بر یکسوی

#72

همی شهر ترکان تو را بس نبود

✦

چو باب تو اندر جهان کس نبود

#73

نشستی برین باره بر چون زنان

✦

پرازخون دل ودست بر سر زنان

#74

درباره بگشای و زنهار خواه

✦

برشاه کشور مرا یارخواه

#75

ز دز گنج دینار بیرون فرست

✦

بگیتی نخورد آنک برپای بست

#76

اگرگنج داری ز کشور بیار

✦

که دینار خوارست برشهریار

#77

به درگاه شاهت میانجی منم

✦

که بر شهر ایران گوانجی منم

#78

تو را بر همه مهتران مه کنم

✦

از اندیشه و رای تو به کنم

#79

ور ایدون که رازی‌ست نزدیک تو

✦

که روشن کند جان تاریک تو

#80

گشاده کن آن راز و با من بگوی

✦

چوکارت چنین گشت دوری مجوی

#81

وگر جنگ را یار داری کسی

✦

همان گنج و دینار داری بسی

#82

بزن کوس و این کینها بازخواه

✦

بود خواسته تنگ ناید سپاه

#83

چوآمد فرستاده داد این پیام

✦

چوبشنید زو مرد جوینده کام

#84

چنین داد پاسخ که او را بگوی

✦

که راز جهان تا توانی مجوی

#85

تو گستاخ گشتی بگیتی مگر

✦

که رنج نخستینت آمد ببر

#86

به پیروزی اندر تو کشی مکن

✦

اگر تو نوی هست گیتی کهن

#87

نداند کسی راز گردان سپهر

✦

نه هرگز نماید بما نیز چهر

#88

زمهتر نه خوبست کردن فسوس

✦

مرا هم سپه بود و هم پیل وکوس

#89

دروغ آزمایست چرخ بلند

✦

تودل را بگستاخی اندر مبند

#90

پدرم آن دلیر جهاندیده مرد

✦

که دیدی ورا روزگار نبرد

#91

زمین سم اسب ورا بنده بود

✦

برایش فلک نیز پوینده بود

#92

بجست آنک اورا نبایست جست

✦

بپیچید ز اندیشه نادرست

#93

هنر زیرافسوس پنهان شود

✦

همان دشمن از دوست خندان شود

#94

دگر آنک گفتی شمار سپهر

✦

فزونست از تابش هور ومهر

#95

ستوران و پیلان چوتخم گیا

✦

شد اندر دم پرهٔ آسیا

#96

بران کو چنین بود برگشت روز

✦

نمانی توهم شاد و گیتی فروز

#97

همی ترس ازین برگراینده دهر

✦

مگر زهر سازد بدین پای زهر

#98

کسی را که خون ریختن پیشه گشت

✦

دل دشمنان پر ز اندیشه گشت

#99

بریزند خونش بران هم نشان

✦

که او ریخت خون سر سرکشان

#100

گر از شهر ترکان برآری دمار

✦

همی کین بخواهند فرجام کار

#101

نیایم همان پیش تو ناگهان

✦

بترسم که برمن سرآید زمان

#102

یکی بنده‌ای من یکی شهریار

✦

بربنده من کی شوم زار وخوار

#103

به جنگ‌ت نیایم همان بی‌سپاه

✦

که دیوانه خواند مرا نیکخواه

#104

اگر خواهم از شاه تو زینهار

✦

چوتنگی بروی آیدم نیست عار

#105

وزان پس در گنج و دز مر تو راست

✦

بدین نامور بوم کامت رواست

#106

فرستاده آمد بگفت این پیام

✦

زپیغام بهرام شد شادکام

#107

نبشتند پس نامه سودمند

✦

به نزدیک پیروز شاه بلند

#108

که خاقان چین زینهاری شدست

✦

ز جنگ درازم حصاری شدست

#109

یکی مهر و منشور باید همی

✦

بدین مژده بر سور باید همی

#110

که خاقان زما زینهاری شود

✦

ازان برتری سوی خواری شود

#111

چونامه بیامد به نزدیک شاه

✦

بابر اندر آورد فرخ کلاه

#112

فرستاد و ایرانیان رابخواند

✦

برنامور تخت شاهی نشاند

#113

بفرمود تا نامه برخواندند

✦

بخواننده بر گوهر افشاندند

#114

به آزادگان گفت یزدان سپاس

✦

نیاش کنم من بپیشش سه پاس

#115

که خاقان چین کهتر ما بود

✦

سپهر بلند افسر ما بود

#116

همی سر به چرخ فلک بر فراخت

✦

همی خویشتن شاه گیتی شناخت

#117

کنون پیش برترمنش بنده‌ای

✦

سپهبد سری گرد و جوینده‌ای

#118

چنان شد که بر ما کند آفرین

✦

سپهدار سالار ترکان چین

#119

سپاس از خداوند خورشید وماه

✦

کجا داد بر بهتری دستگاه

#120

بدرویش بخشیم گنج کهن

✦

چو پیدا شود راستی زین سخن

#121

شما هم به یزدان نیایش کنید

✦

همه نیکویی در فزایش کنید

#122

فرستادهٔ پهلوان را بخواند

✦

بچربی سخنها فراوان براند

#123

کمر خواست پرگوهر شاهوار

✦

یکی باره و جامه زرنگار

#124

ستامی بران بارگی پر ز زر

✦

به هر مهره‌ای بر نشانده گهر

#125

فرستاده را نیز دینار داد

✦

یکی بدره و چیز بسیار داد

#126

چو خلعت بدان مرد دانا سپرد

✦

ورا مهتر پهلوانان شمرد

#127

بفرمود پس تا بیامد دبیر

✦

نبشتند زو نامه‌ای بر حریر

#128

که پرموده خاقان چویار منست

✦

بهرمزد در زینهار منست

#129

برین مهر و منشور یزدان گواست

✦

که ما بندگانیم و او پادشاست

#130

جهانجوی را نیز پاسخ نبشت

✦

پر از آرزو نامه‌ای چون بهشت

#131

بدو گفت پرموده را با سپاه

✦

گسی کن بخوبی بدین بارگاه

#132

غنیمت که ازلشکرش یافتی

✦

بدان بندگی تیز بشتافتی

#133

بدرگه فرست آنچ اندر خورست

✦

تو را کردگار جهان یاورست

#134

نگه کن بجایی که دشمن بود

✦

وگر دشمنی را نشیمن بود

#135

بگیر ونگه دار وخانش بسوز

✦

به فرخ پی وفال گیتی فروز

#136

گر ایدون که لشکر فزون بایدت

✦

فزونتر بود رنج بگزایدت

#137

بدین نامهٔ دیگر از من بخواه

✦

فرستیم چندانک باید سپاه

#138

وز ایرانیان هرکه نزدیک تست

✦

که کردی همه راستی را درست

#139

بدین نامه در نام ایشان ببر

✦

ز رنجی که بردند یابند بر

#140

سپاه تو را مرزبانی دهم

✦

تو را افسر و پهلوانی دهم

#141

چو نامه بیامد بر پهلوان

✦

دل پهلو نامور شد جوان

#142

ازان نامه اندر شگفتی بماند

✦

فرستاده و ایرانیان را بخواند

#143

همان خلعت شاه پیش آورید

✦

برو آفرین کرد هرکس که دید

#144

سخنهای ایرانیان هرچ بود

✦

بران نامه اندر بدیشان نمود

#145

ز گردان برآمد یکی آفرین

✦

که گفتی بجنبید روی زمین

#146

همان نامور نامهٔ زینهار

✦

که پرموده را آمد از شهریار

#147

بدان دز فرستاد نزدیک اوی

✦

درخشنده شد جان تاریک اوی

#148

فرود آمد از بارهٔ نامدار

✦

بسی آفرین خواند برشهریار

#149

همه خواسته هرچ بد در حصار

✦

نبشتند چیزی که آید به کار

#150

فرود آمد از دز سرافراز مرد

✦

باسب نبرد اندر آمد چوگرد

#151

همی‌رفت با لشکر از دز به راه

✦

نکرد ایچ بهرام یل را نگاه

#152

چوآن دید بهرام ننگ آمدش

✦

وگر چند شاهی بچنگ آمدش

#153

فرستاد و او را همانگه ز راه

✦

پیاده بیاورد پیش سپاه

#154

چنین گفت پرموده او را که من

✦

سرافراز بودم بهر انجمن

#155

کنون بی‌منش زینهاری شدم

✦

ز ارج بلندی بخواری شدم

#156

بدین روز خود نیستی خوش منش

✦

که پیش آمدم ای بد بد کنش

#157

کنون یافتم نامهٔ زینهار

✦

همی‌رفت خواهم بر شهریار

#158

مگر با من او چون برادر شود

✦

ازو رنج بر من سبکتر شود

#159

تو را با من اکنون چه کارست نیز

✦

سپردم تو را تخت شاهی و چیز

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما